Bizans Mimarisi ve Sanatı 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Bizans sanatı ve mimarisi, Roma mirası ile Hristiyan inancının sentezi olarak doğmuş ve yüzyıllar boyunca gelişmiştir. Bu gelişimde, erken dönem bazilikalarından orta dönem haç planlı yapılara kadar çeşitlilik görülür. Mimari plan tiplerinden biri olan, sütunlardan oluşan bir halkanın kubbeyi taşıdığı yapıya örnek olarak 4. yüzyıla tarihlenen “Santa Costanza Kilisesi” verilebilir. Bu makalede, Bizans mimarisinin evrimi, resim sanatı ve el sanatları teknikleri incelenecektir.

Mimari Plan Tipleri ve Özellikleri

Bizans mimarisinde bazilika ve merkezi planlı yapılar öne çıkar.

• Kubbeli Bazilika: Uzunlamasına aksın kubbe ile birleştiği tiptir. Orta nefi merkezi bir kubbe ve iki yanında yarım kubbelerle örtülü olan en anıtsal örnek “Ayasofya Kilisesi”dir.
• Orta Bizans Mimarisi: 11. yüzyılda Yunanistan ve Ege Adaları’nda yaygınlaşan plan tipi “sekiz destekli” (oktagon) kiliselerdir.
• Selanik Demetrios Bazilikası: 5 nefli ve transeptli bu yapıda, yan neflerin üzerinde “galeri katı bulunur”; bulunmaz ifadesi yanlıştır.

Resim Sanatı ve İkonoklazma

Bizans resim sanatında dönemlere göre farklı üsluplar ve kısıtlamalar görülür. İkonoklazma (Tasvir Kırıcılık) döneminde, dini figürlü resimler yasaklanmış, bunların yerine genellikle sade bir “Haç tasviri” yapılmıştır. İkonoklazma sonrasında ve özellikle Orta Bizans döneminde, kilise resim programı standartlaşmış ve ana kubbede “Pantokrator İsa” tasviri yer almaya başlamıştır. Son dönemde (Paleologoslar) ise figürlerdeki hareket ve kıyafetlerdeki “plastik özellikler” artarak antik döneme bir dönüş (Rönesans) etkisi yaratmıştır.

Erken dönem mozaik sanatının en güzel örneklerinden biri, Ravenna’daki “San Vitale Kilisesi”nde bulunan İmparator Justinianus ve İmparatoriçe Theodora panolarıdır. Orta Bizans döneminde soyut kavramların insan figürü şeklinde betimlenmesi olan “Kişileştirmeler” (Personifikasyon) klasik etkinin bir yansımasıdır.

El Sanatları ve Teknikler

Bizans el sanatlarında metal, fildişi ve seramik işçiliği önemlidir.

• Maden Sanatı: Metal yüzeye açılan oyuklara koyu renkli bir macunun (savat) doldurulmasıyla yapılan süsleme tekniğine “Niello” denir. Filistin’den kutsal yağ taşımak için kullanılan ve üzerinde mimari tasvirler bulunan metal kaplar ise “5. yüzyıl sonu-6. yüzyıl başlarına” tarihlenen Monza ampullalarıdır.
• Seramik Sanatı: Seramik hamurunun astarlandıktan sonra kazınarak desen oluşturulması tekniğine “Sgraffito” denir. 12. yüzyıl sonunda üretilen ve bu teknikle yapılan, tek renkli konsantrik dairelerin ana motif olduğu grup “Zeuksippus grubu”dur.
• Fildişi ve Diğerleri: Birbirine eklenmiş üç levhadan oluşan objelere “Triptikon” denir. Cam veya seramikte, sıcakken bezemeli bir maşa ile sıkıştırılarak motif oluşturulmasına “Baskı” tekniği denir.

Giyim ve Yazmalar

Bizans toplumunda hem kadınların hem de erkeklerin içlerine giydikleri temel tuniğe “Khiton” adı verilir. El yazmalarında ise, 14. yüzyıla ait olan ve tarih/saray yaşantısını anlatan eser “Skylitzes yazması”dır.

1. Bazı merkezi planlı yapılarda, içeriye sütunlardan bir halka yapılarak kubbe bunun üzerine oturtulmuştur. Bu plan tipine örnek yapı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Santa Costanza Kilisesi
B) Euphemia Kilisesi
C) San Vitale Kilisesi
D) Aziz Georgios Kilisesi
E) Ortodokslar Vaftizhanesi

Cevap : A) Santa Costanza Kilisesi

Açıklama : 4. yüzyıla tarihlenen Santa Costanza, dairesel planlı olup, içerisinde çift sütunlardan oluşan bir halka (ambulatuvar) ve bu halkanın taşıdığı merkezi bir kubbeye sahiptir. Bu tipin en karakteristik erken örneklerinden biridir.

2. İznik Koimesis veya İstanbul Ayasofya gibi yapılarda ikonoklast dönemde apsis yarım kubbesine hangi tasvir yapılmıştır?

A) İncil yazarları
B) Meryem ve çocuk İsa tasviri
C) Pantokrator İsa
D) Haç tasviri
E) Tevrat peygamberleri

Cevap : D) Haç tasviri

Açıklama : İkonoklazma (Tasvir Kırıcılık) döneminde, figürlü dini resimler yasaklandığı için, kiliselerin apsis yarım kubbelerindeki figürlerin yerine genellikle sade bir **Haç** tasviri yapılmıştır (Örn: Aya İrini, İznik Koimesis’in eski evresi).

3. İmparator Justinianus ve imparatoriçe Theodora’nın resmedildiği mozaik panolar hangi erken Bizans kilisesinde yer alır?

A) San’t Apollinare Classe
B) San Vitale
C) Santa Costanza
D) Santa Maria Maggiore
E) San’t Apollinare Nuovo

Cevap : B) San Vitale

Açıklama : İtalya’nın Ravenna kentindeki **San Vitale Kilisesi**, apsis bölümündeki İmparator I. Justinianus ve İmparatoriçe Theodora’yı maiyetleriyle birlikte gösteren ünlü mozaikleriyle tanınır.

4. Sekiz destekli Bizans kiliseleri, Yunanistan ve Ege Adaları’nda kaçıncı yüzyılda ortaya çıkmışlardır?

A) 9.yy
B) 8.yy
C) 12.yy
D) 10.yy
E) 11.yy

Cevap : E) 11.yy

Açıklama : Orta Bizans döneminin önemli bir plan tipi olan sekiz destekli (oktagon) plan tipi, özellikle **11. yüzyılda** Yunanistan’da (Örn: Daphni, Hosios Loukas) ve Sakız Adası’nda (Nea Moni) yaygınlaşmıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Demetrios Bazilikası’nın mimari özelliklerinden değildir?

A) Transepti vardır.
B) Beş neflidir.
C) Bir tribelonla orta nefe geçiş sağlanır.
D) Orta nef çift meyilli ahşap çatıyla örtülüdür.
E) Galeri katı bulunmaz.

Cevap : E) Galeri katı bulunmaz.

Açıklama : Selanik’teki Aziz Demetrios Bazilikası (Hagios Demetrios), 5 nefli ve transeptli büyük bir bazilikadır. Yapının en belirgin özelliklerinden biri, yan neflerin üzerinde **galeri katlarının bulunmasıdır**. Dolayısıyla “bulunmaz” ifadesi yanlıştır.

6. Aşağıdakilerden hangisi İkonoklazma döneminin özelliğidir?

A) Dini figürlü resimlerin yasaklanması
B) Doğa tasvirlerinin yasaklanması
C) Haç tasvirlerinin yasaklanması
D) Geometrik bezemelerin yasaklanması
E) Bitkisel bezemelerin yasaklanması

Cevap : A) Dini figürlü resimlerin yasaklanması

Açıklama : İkonoklazma (726-843), Bizans İmparatorluğu’nda dini konulu figüratif tasvirlerin (ikonaların) yasaklandığı ve tahrip edildiği dönemdir. Bu dönemde haç, bitkisel ve geometrik motiflere izin verilmiştir.

7. Maden eserlerin üzerine açılan oyuklara koyu renkli bir maddenin (kükürt, bakır ve kurşun karışımı) doldurularak, eser üzerinde renk değişikliğinin yaratıldığı süsleme tekniğidir.
Yukarıda tanımı yapılan teknik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Granülasyon
B) Delikişi
C) Yaldız
D) Niello
E) Altın mine

Cevap : D) Niello

Açıklama : Maden sanatında, metal yüzeye açılan oyuklara kükürt, gümüş, bakır ve kurşun karışımından oluşan siyah renkli bir macunun doldurulmasıyla yapılan süsleme tekniğine **Niello** (Savat) denir.

8. Fethiye Camii hangi manastırın kilisesi olarak inşa edilmiştir?

A) Khora Manastır Kilisesi
B) Pantokrator Manastır Kilisesi
C) Pammakaristos Manastır Kilisesi
D) Myraleion Manastır Kilisesi
E) Pantepoptes Manastır Kilisesi

Cevap : C) Pammakaristos Manastır Kilisesi

Açıklama : İstanbul’daki Fethiye Camii, Bizans döneminde **Pammakaristos Manastırı**’nın kilisesi olarak inşa edilmiştir. Fetihten sonra bir süre patrikhane olarak kullanılmış, daha sonra camiye çevrilmiştir.

9. Orta nefi merkezi bir kubbe ve doğu-batı tarafında birer yarım kubbeyle örtülü kubbeli bazilika aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ayasofya Kilisesi
B) Studios Kilisesi
C) Khalkoprateia Kilisesi
D) Aya İrini Kilisesi
E) Polyeuktos Kilisesi

Cevap : A) Ayasofya Kilisesi

Açıklama : **Ayasofya**, mimari plan olarak merkezi kubbenin doğu ve batı yönünde birer yarım kubbe ile desteklendiği, uzunlamasına aksın vurgulandığı “Kubbeli Bazilika” tipinin en anıtsal örneğidir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Monza ampullalarının özelliklerinden biridir?

A) Geç Bizans dönemine tarihlendirilirler
B) Selanik’te üretilmişlerdir
C) Ön ve arka yüzlerinde madalyon içinde tek aziz tasviri görülür
D) Mimari tasvirler bulunmaz
E) 5.yüzyıl sonu-6.yüzyıl başlarına tarihlendirilirler

Cevap : E) 5.yüzyıl sonu-6.yüzyıl başlarına tarihlendirilirler

Açıklama : Monza ve Bobbio ampullaları, Filistin’deki kutsal yerlerden yağ veya su taşımak için kullanılan küçük metal kaplardır. Genellikle **6. yüzyıla (veya 6-7. yy geçişine)** tarihlendirilirler ve üzerlerinde kutsal mekanların mimari tasvirleri ile İncil sahneleri bulunur.

11. 12. yüzyıl sonu ve 13.yüzyıllarda üretilmiş, sgraffito tekniğinde tek renkli konsantrik kazıma dairelerin ana motif olduğu, sırlı seramik kap grubu hangisidir?

A) Astar boyama
B) Zeuksippus grubu
C) Sırlı beyaz mal IV
D) Akıtma boyalı seramikler
E) Ege tipi seramikler

Cevap : B) Zeuksippus grubu

Açıklama :

12. Aşağıdakilerden hangisi Orta Bizans Dönemi mozaik ve freskolarındaki klasik etkiyi yansıtır?

A) Şeritler içinde anlatım
B) Altın rengi fon
C) Çizgisellik
D) Stilizasyon
E) Kişileştirmeler

Cevap : E) Kişileştirmeler

Açıklama : Orta Bizans döneminde (özellikle Makedonyalar Rönesansı’nda), Antik Yunan ve Roma sanatına duyulan ilgi artmıştır. Soyut kavramların (Gece, Doğa, Merhamet vb.) insan figürü şeklinde betimlenmesi olan **Kişileştirmeler (Personifikasyon)**, bu klasik etkinin en belirgin özelliklerinden biridir.

13. Khiton kelimesinin açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kutsal objeleri örtmek için kullanılan kumaşlar
B) Duvar askısı
C) Erguvan renkli pelerin
D) Hem kadınların hem erkeklerin asıl kıyafet olarak içlerine giydikleri tunik
E) Baş ve omuzla beraber vücudu örten şal

Cevap : D) Hem kadınların hem erkeklerin asıl kıyafet olarak içlerine giydikleri tunik

Açıklama : **Khiton**, Antik Yunan ve Bizans giyiminde hem erkekler hem de kadınlar tarafından giyilen, genellikle keten veya yünden yapılan temel iç giysisi veya **tunik**tir.

14. Sgraffito tekniğinin açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kaba formu verildikten ve astarlandıktan sonra ince uçlu bir aletle istenen motif kazınır. Ardından kap sırlanır ve fırınlanır. Motifin kazındığı yerdeki astar kalktığı için hamur sırı emer ve kazınmış olan motif koyu renkte kalır.
B) Beyaz astar fırça yardımı ile kabın üzerine sürülür ve ardından sırlanır.
C) Astarın üzerine hareli lekeler halinde sarı veya kahvereni boya uygulanır ve ardından kap sırlanarak fırınlanır.
D) Bezeme ahşap bir kalıp ile henüz kurumamış seramiğe uygulanır, seramik bunun ardından astarlanıp sırlanır.
E) Astarlanmış seramiğe geniş uçlu bir aletle kazıma yapılır, ardından sırlanır, bezemenin asıl elemanı yüzeyde astarlı kalır. Ana motif yüzeyde kalan astarlı kısımda oluşur.

Cevap : A) Kaba formu verildikten ve astarlandıktan sonra ince uçlu bir aletle istenen motif kazınır. Ardından kap sırlanır ve fırınlanır.

Açıklama : **Sgraffito** (Kazıma) tekniği, seramik hamurunun üzerine sürülen astarın sivri bir aletle kazınarak alttaki hamur renginin ortaya çıkarılması ve sonrasında sırlanması işlemidir. Bu sayede desenler koyu renkli çizgiler halinde görünür.

15. Aşağıdakilerden hangisi 14. yüzyılda yapılmış tarih ve saray yaşantısını anlatan bir el yazmasıdır?

A) Ioannes Kryzostomos yazması
B) Viyana, Genesis
C) Skylitzes yazması
D) Nazianos’lu Greorios’un vaazları ve yaşamı
E) De Materia Medica (Dioskorides)

Cevap : C) Skylitzes yazması

Açıklama : Madrid Ulusal Kütüphanesi’nde bulunan **Skylitzes Yazması** (Madrid Skylitzes), İoannis Skylitzes’in tarihini içeren ve Bizans tarihini, saray yaşamını ve savaşları zengin minyatürlerle anlatan tek resimli Bizans kroniğidir. (Genellikle 12. yy Sicilya kopyası olarak bilinse de, soru bağlamında tarih konulu tek seçenek budur).

16. Kap sıcak iken, bir ya da iki ucu bezemeli bir maşa ile sıkıştırılmasıyla motifin oluşturulduğu teknik hangisidir?

A) Cam ipliği
B) Boyama
C) Kazıma
D) Baskı
E) Sandwich

Cevap : D) Baskı

Açıklama : Cam veya seramik sanatında, malzeme henüz sıcak ve şekillendirilebilir haldeyken, desenli bir alet veya maşa ile sıkıştırılarak yüzeyde kabartma/desen oluşturma işlemine **Baskı** (veya maşa ile baskı) tekniği denir.

17. Aşağıdakilerden hangisi son dönem anıtsal resim sanatındaki antik etkilerdendir?

A) Frontal duruşlar
B) Kubbede pantokrator İsa tasviri
C) Hareketlerde ve kıyafetlerdeki plastik özellikler
D) Altın rengi fon
E) İfadeci anlayış

Cevap : C) Hareketlerde ve kıyafetlerdeki plastik özellikler

Açıklama : Bizans sanatının son dönemi olan Paleologoslar devrinde (Rönesans), figürlerde hacim, hareketlilik, kıyafet kıvrımlarında doğallık ve derinlik gibi **plastik özellikler** artmıştır. Bu durum Antik dönem sanatına bir geri dönüş (antik etki) olarak değerlendirilir.

18. Birbirine eklenmiş üç levhadan oluşan ve açılıp kapanabilen fildişi objelere verilen isim nedir?

A) Pyxis
B) Triptikon
C) Staurotek
D) Röliker
E) Diptikon

Cevap : B) Triptikon

Açıklama : Menteşelerle birbirine tutturulmuş, ortada ana panel ve yanlarda kapanabilen iki kanattan oluşan üç parçalı panolara **Triptikon** (Triptych) denir. (İki parçalı olanlara Diptikon denir).

19. Sepet küpeler kaçıncı yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır?

A) 13.yüzyıl
B) 5. yüzyıl
C) 11.yüzyıl
D) 7. yüzyıl
E) 9. yüzyıl

Cevap : C) 11.yüzyıl

Açıklama :

20. Orta Bizans Döneminde ortaya çıkan resim programına göre kubbede hangi tasvir yer almaktadır?

A) Aziz tasvirleri
B) Pantokrator İsa tasviri
C) Kilise babaları
D) İncil yazarları tasviri
E) Başmelek tasvirleri

Cevap : B) Pantokrator İsa tasviri

Açıklama : Orta Bizans döneminde standartlaşan kilise resim programında, evrenin hakimi olarak kabul edilen **Pantokrator İsa** (Her Şeye Kadir İsa) tasviri, yapının en tepe noktası olan **ana kubbede** yer alır.