PZL209U Tüketici Davranışları Ünite 1

Giriş

İnsan kaynakları bulma ve seçme, bir organizasyonun başarısı için kritik öneme sahip olan yetenekli işgücünün kuruma kazandırılması sürecidir. Bu süreçte temel amaç, işin gereklilikleri ile adayın sahip olduğu “yetkinlikleri” (üstün performans sağlayan belirgin özellikler) eşleştirmektir. Aşağıda, 2024-2025 final sınavı kapsamındaki önemli kavramlar ve uygulamalar özetlenmiştir.

İş Analizi ve Tasarımı

İşe alım sürecinin temeli iş analizine dayanır. İşin niteliğine göre kullanılan analiz yöntemleri değişebilir.

• Gözlem Yöntemi: Fiziksel faaliyetlerin ağırlıkta olduğu işlerde etkilidir. Ancak işin içeriğinde fiziksel faaliyetlerin az olduğu (zihinsel/bilişsel işler) durumlarda “Gözlem yönteminin” kullanımı yarar sağlamaz.
• İş Dizaynı: Çalışanlara özerklik tanıyan ve takım çalışmasının söz konusu olduğu modern iş dizaynı tekniği “Proje ekipleri”dir.

Seçim Süreci ve Aktörler

Seçim süreci sadece İnsan Kaynakları departmanının sorumluluğunda değildir. Adayın performansını doğrudan yönetecek olan “Hat yöneticileri” de bu sürecin doğrudan ilgili taraflarıdır.

Aday havuzu oluşturulurken iç kaynaklara da başvurulabilir. Ancak “Rütbe indirimi”, iç kaynaklardan aday sağlama yolu değil, genellikle bir disiplin yaptırımıdır.

Mülakat ve Değerleme Yöntemleri

En uygun adayı belirlemek için çeşitli mülakat teknikleri ve testler kullanılır.

• Mülakat Türleri: AB ülkelerinde (Cranet araştırmasına göre) en yaygın kullanılan teknik “Birebir mülakat”tır. Değerlendirme hatalarına en açık olan yöntem ise standart bir yapısı olmayan “Yapılandırılmamış mülakat”tır.
• Sondajlama: Mülakat sırasında adaydan derinlemesine bilgi almayı ve adayın konuyu açmasına yardımcı olmayı içeren aşamaya “Sondajlama” denir.
• Davranışsal Mülakat: Adayın geçmiş davranışlarını sorgulayarak gelecek performansını tahmin etmeyi amaçlar. Bu mülakatta “STAR tekniği” (Durum, Görev, Eylem, Sonuç) kullanılır.
• Değerleme Merkezi: 1950’lerde ABD’de ortaya çıkan, simülasyonlar gibi çoklu araçları içeren ve ölçme niteliği “daha gelişmiş” olan yöntemdir.

Testler ve Psikolojik Değerlendirme

• Genel Yetenek Testleri: Adayların “problem çözme kapasitelerinin” en gerçekçi biçimde ölçüldüğü araçtır.
• Kişilik Testleri: Adayın sosyallik, kendini ifade edebilme ve baskınlık gibi özelliklerini ölçen kişilik boyutu “Dışadönüklük”tür.
• Projektif Testler: Bireyin iç dünyasını yansıttığı “Rorschach testi” (mürekkep lekesi testi) bir projektif test örneğidir.

Yasal ve Etik Boyut

İşe alım sürecinde yasal düzenlemelere ve etik ilkelere uyulması zorunludur.

• Ayrımcılık: Bir adayın “hamile olduğu için işe alınmaması”, hem “yasa dışı hem de etik dışı” bir davranıştır.
• Kişisel Veriler: Ülkemizde “Kişisel Verilerin Korunması Kanunu” (KVKK) 2016 yılında yürürlüğe girmiştir.
• Referans Kontrolü: Referans sorgulamada adayın onayının alınması, “Gizlilik” ilkesinin bir gereğidir.
• İş Sözleşmesi: İş hayatında en yaygın olarak görülen sözleşme türü “Belirsiz süreli iş sözleşmesi”dir.

Değerlendirme Hataları ve Analiz

Seçim yaparken düşülen algısal hatalar süreci olumsuz etkiler. Örneğin, “X şehrinden olanlar çalışkandır, bu aday da o şehirden, o halde çalışkandır” şeklindeki bir yaklaşım “Ön yargı” (Stereotip) hatasına örnektir. İstatistiksel olarak değişkenlerin birbirine etkisini ölçen analiz türü ise “Regresyon”dur.

1. Aşağıdakilerden hangisi klasik tüketici davranışı modellerinden biri değildir?

A) Ekonomik
B) Sosyolojik
C) Benlik
D) Öğrenme
E) Toplumsal yaklaşım

Cevap : B) Sosyolojik

Açıklama : Klasik tüketici davranışı modeline göre tüketiciler; ekonomik, benlik, öğrenme ve toplumsal yaklaşıma göre hareket eder. Sosyolojik yaklaşım tek başına klasik bir model olarak değil, tüketici davranışını etkileyen disiplinlerarası bir alan olarak ele alınır.

2. İnsan topluluklarının kültürlerini inceleyen, bu kültürlerin kökeni ve evrimini araştıran bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Antropoloji
B) Sosyoloji
C) Tarih
D) Felsefe
E) Kültür

Cevap : A) Antropoloji

Açıklama : Kültürel Antropoloji, “İnsan topluluklarının kültürlerini inceleyen, bu kültürlerin kökeni ve evrimini araştıran bilim dalı” olarak tanımlanır.

3. Enflasyon, faiz oranları ve döviz kurunun tüketici davranışı üzerindeki etkisini inceleyen alan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mikro ekonomi
B) Avrupa ekonomisi
C) Makro ekonomi
D) Finansal ekonomi
E) Yönetim ekonomisi

Cevap : C) Makro ekonomi

Açıklama : Üretimin, tüketimin, yatırımın, gelirin toplam veya genel bazdaki duruşunu ortaya koyan **makro ekonomi**; enflasyon oranları, döviz kurları, faiz oranları gibi parametrelerle tüketicinin davranışlarını yakından ilgilendirir.

4. Bir nüfusun ölçülebilir özelliklerinin tüketici davranışı üzerindeki etkisini inceleyen alan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Psikoloji
B) Antropoloji
C) Ekonometri
D) Sosyoloji
E) Demografi

Cevap : E) Demografi

Açıklama : **Demografi** (nüfus bilimi) tüketicilerin kolay bir biçimde ölçülebilen veya belirlenebilen özellikleri (cinsiyet, yaş, medeni durum, gelir, eğitim durumu gibi) ile ilgilidir ve tüketici davranışını belirler.

5. Aşağıdakilerden hangisi çağdaş tüketici davranışı modellerinden biridir?

A) Pavlov’un şartlı öğrenme modeli
B) Freud’un psiko-analitik modeli
C) Veblen’in gösterişçi tüketim modeli
D) Engel-Blackwell-Miniard modeli
E) Max Weber’in toplumsal otorite modeli

Cevap : D) Engel-Blackwell-Miniard modeli

Açıklama : Çağdaş modeller konusunda Nicosia modeli, Howard Sheth modeli ve **Engel-Blackwell-Miniard modeli** üzerinde durulur.

6. Tüketici satın alma karar sürecinin ilk adımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Seçenek değerlendirme
B) Yoksunluk hissetme
C) Bilgi arama
D) Problem tanımlama
E) Satın alma

Cevap : D) Problem tanımlama

Açıklama : Genel Tüketici Davranışı Modeli’nin merkezinde yer alan Tüketici Satın Alma Karar Süreci beş adımdan oluşur: 1. **Problem Tanımlama**, 2. Bilgi Arama, 3. Seçenek Değerlendirme, 4. Satın Alma, 5. Sonuçların Değerlendirilmesi.

7. Aşağıdakilerden hangisi tüketici satın alma karar sürecini etkileyen içsel faktörlerden biridir?

A) Sosyal sınıf
B) Grup
C) Kültür
D) Aile
E) Kişilik

Cevap : E) Kişilik

Açıklama : Genel Tüketici Davranışı Modeli’ne göre karar sürecini etkileyen içsel (psikolojik) faktörler; öğrenme, güdüleme, algılama, tutum ve **kişilikten** oluşmaktadır. Sosyal sınıf, grup, kültür ve aile ise dışsal (sosyokültürel) faktörlerdir.

8. Bir tüketicinin istediği bir ürünü satın almak üzere hedeflenmesini veya odaklanmasını ortaya koyan içsel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kişilik
B) Tutum
C) Güdüleme
D) Hedefleme
E) Odaklama

Cevap : C) Güdüleme

Açıklama : Tüketici davranışının özelliklerinden biri olan “Tüketici davranışı güdülenmiş bir davranıştır” ifadesi, belli bir amaca yönelme, yani **ihtiyaç ve isteği gidermek için güdülenmeyi** işaret eder.

9. Arkadaşlarının etkisiyle sinemaya gitmek durumunda kalan bir tüketici için karar sürecini etkileyen hangi dışsal faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Referans grup
B) Kaçınılan grup
C) Sosyal sınıf
D) Kültür
E) Aile

Cevap : A) Referans grup

Açıklama : Dışsal (sosyokültürel) faktörler arasında yer alan ve kişisel etkiler başlığı altında değerlendirilebilecek arkadaş çevresi, sinemaya gitme kararında bireyin davranışını etkileyen bir **referans grup** örneğidir.

10. Bir kadın morali bozuk olduğu için alışveriş yapıyorsa, böyle bir durumda söz edilen durumsal faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Finansal durum
B) Duygusal durum
C) Psikolojik durum
D) Sosyal durum
E) İlgilenim durumu

Cevap : B) Duygusal durum

Açıklama : Durumsal faktörler arasında yer alan **Duygusal durum**, kişinin depresyonda veya morali bozuk olduğu dönemlerde kendini rahatlatmak için satın alma eylemine yönelmesi gibi, satın alma işlemini kolaylaştırıcı veya zorlaştırıcı olabilir.