İKT101U İktisada Giriş Ünite 3

Giriş

İktisadi analizde firmaların temel amacı kâr maksimizasyonudur. Bu amaca ulaşmak için firmalar, üretim miktarı ile kullanılan girdiler arasındaki ilişkiyi (üretim fonksiyonu) ve bu sürecin maliyet boyutunu analiz etmek zorundadır. Bu analizler, zaman boyutuna (kısa ve uzun dönem) ve verimlilik yasalarına göre şekillenir.

Üretim Fonksiyonu ve Zaman Kavramı

İktisatta üretim süreci zaman açısından ikiye ayrılır:

• Kısa Dönem: En az bir üretim faktörünün (girdinin) sabit olduğu, diğerlerinin değiştirilebildiği dönemdir.
• Uzun Dönem: Firmanın üretim ölçeğini tamamen değiştirebildiği, yani bütün girdilerin değişken olduğu süreçtir.

Azalan Verimler Kanunu ve Ürün Eğrileri

Kısa dönemde geçerli olan en temel yasa Azalan Verimler Kanunu‘dur. Sabit bir girdiye (örneğin makine), sürekli olarak değişken bir girdi (örneğin işçi) eklendiğinde şu aşamalar gerçekleşir:

1. Başlangıç: Marjinal ürün artar.
2. Azalan Verimlerin Başlaması: Değişken girdinin marjinal ürününün maksimuma eriştiği noktadan itibaren verim azalmaya başlar.
3. Mutlak Azalış: Marjinal ürün negatif olduğunda, toplam üretim düşmeye başlar.

Ortalama ürün (AP) ile Marjinal ürün (MP) arasındaki ilişki ise şöyledir: Eğer marjinal ürün, ortalama ürünün üzerindeyse (), ortalama ürün artmaktadır.

Ölçeğe Göre Getiri

Uzun dönemde tüm girdiler değiştirilebilir olduğu için “ölçeğe göre getiri” kavramı devreye girer. Eğer üretimdeki çıktı miktarı, girdi miktarlarındaki oransal artıştan daha fazla artıyorsa (örneğin girdiler %10 artarken üretim %20 artıyorsa), buna Ölçeğe Göre Artan Getiri denir.

Maliyet Analizleri

Bir miktar ürünü üretmek için girdilere yapılan toplam harcamaya Toplam Maliyet denir. Maliyet türleri şunlardır:

• Toplam Sabit Maliyet (TFC): Üretim miktarından bağımsızdır. Hiç üretim yapılmasa bile katlanılan maliyetlerdir. Grafikte yatay bir çizgi şeklindedir.
• Ortalama Sabit Maliyet (AFC): Birim başına düşen sabit maliyettir (). Üretim miktarı arttıkça sabit maliyet daha fazla birime bölüneceğinden, AFC düzenli biçimde azalır.

Firma Dengesi ve Kâr Maksimizasyonu

Firmaların kaynaklarını etkin dağıtması için genel kural, kaynağın marjinal ürününün her bir üretim aktivitesi için eşit olmasıdır. Firmanın kârını maksimize ettiği (veya zararını minimize ettiği) denge noktası ise, Marjinal Maliyetin Marjinal Hasılat’a eşit olduğu () noktadır. Bu noktada firma, üretim miktarını değiştirmeyi durdurur.

1. Eğer sabit miktardaki bir girdiye eşit miktarlarda değişken bir girdi aşamalı olarak ve sürekli olarak eklenirse, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Üretim bir noktadan sonra artacaktır.
B) Üretim hep sabit kalacaktır.
C) Maliyetler giderek azalacaktır.
D) Üretim bir noktadan sonra düşecektir.
E) Ortalama maliyetler düşecektir.

Cevap : D) Üretim bir noktadan sonra düşecektir.
Açıklama : Bu durum **Azalan Verimler Kanunu** ile ilgilidir. Kısa dönemde **sabit bir girdiye** (örneğin sermaye) artan oranlarda **değişken girdi** (örneğin emek) uygulanması sonucunda, değişken girdinin marjinal verimliliği (ürünü) bir noktadan sonra azalmaya başlar. Marjinal ürün sıfır olduğunda **toplam ürün maksimuma** ulaşır; marjinal ürün negatif olduğunda ise **toplam üretim düşmeye başlar** (D).

2. Uzun dönem ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Bütün girdiler sabittir.
B) Bazı girdiler sabit, bazıları değişkendir.
C) Bir girdi değişkendir.
D) Bütün girdiler değişkendir.
E) Gerekli zaman en az bir yıldır.

Cevap : D) Bütün girdiler değişkendir.
Açıklama : **Uzun dönem**, firmanın kararlarında **bütün girdilerin değiştirilebildiği** (değişken olduğu) zaman sürecidir (D). Kısa dönemde ise en az bir girdi sabittir. Uzun dönem, takvimsel bir süre (bir yıl gibi) ile değil, firmanın tüm girdilerini değiştirebileceği süreç ile tanımlanır.

3. Azalan verimlerin başlama noktası; aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sabit girdinin maksimum olduğu noktadır.
B) Toplam ürünün maksimuma eriştiği noktadır.
C) Marjinal ürünün maksimuma eriştiği noktadır.
D) Marjinal ürünün ortalama ürüne eşit olduğu noktadır.
E) Marjinal ürünün en düşük olduğu noktadır.

Cevap : C) Marjinal ürünün maksimuma eriştiği noktadır.
Açıklama : **Azalan Verimler Kanunu**, değişken girdinin **marjinal ürününün artmaktan vazgeçip azalmaya başladığı** noktada devreye girer. Bu nokta, **marjinal ürünün maksimuma eriştiği noktadır** (C). Bu noktadan sonra toplam üretim artmaya devam etse bile, artış hızı yavaşlar.

4. Marjinal ürün ortalama ürünün üstünde ise; aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Ortalama ürün sabittir.
B) Ortalama ürün artmaktadır.
C) Ortalama ürün azalmaktadır.
D) Marjinal ürün artmaktadır.
E) Toplam ürün azalmaktadır.

Cevap : B) Ortalama ürün artmaktadır.
Açıklama : Herhangi bir ek birimin (marjinal) getirisi, ortalamanın üstündeyse, o ek birim ortalamayı yukarı çeker. Dolayısıyla, **Marjinal Ürün** (MP) **Ortalama Üründen** (AP) **büyükse** (MP > AP), **ortalama ürün artmaktadır** (B).

5. Bir üretim fonksiyonunda, çıktı miktarı girdi miktarlarındaki oransal artıştan daha çok artıyorsa, bu durum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Azalan verimler
B) Ölçeğe göre azalan getiri
C) Ölçeğe göre sabit getiri
D) Ölçeğe göre artan getiri
E) Artan verimler

Cevap : D) Ölçeğe göre artan getiri
Açıklama : **Ölçeğe göre getiri** uzun dönemde (tüm girdilerin değişken olduğu) incelenir. Girdi miktarlarındaki oransal artıştan **daha büyük** oranda çıktı artışı oluyorsa, bu durum **ölçeğe göre artan getiri** (D) olarak adlandırılır. (Örn: Girdiler %10 artınca çıktı %15 artar.)

6. Belli bir miktar ürünü üretmenin toplam maliyeti; aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplam sabit maliyet artı toplam hasılattır.
B) Marjinal maliyetlerin toplamıdır.
C) Daima ortalama maliyetten azdır.
D) O miktar üretim için girdilere yapılan toplam harcamadır.
E) Ortalama maliyet artı marjinal maliyettir.

Cevap : D) O miktar üretim için girdilere yapılan toplam harcamadır.
Açıklama : **Toplam Maliyet** (TC), bir miktar çıktı (ürün) elde etmek için kullanılan tüm girdilere (emek, sermaye vb.) yapılan ödemelerin, yani **toplam harcamanın** (D) karşılığıdır. Kısa dönemde **Toplam Sabit Maliyet (TFC)** ve **Toplam Değişken Maliyetin (TVC)** toplamına eşittir.

7. Toplam sabit maliyet eğrisi; için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Üretim miktarı ile değişir.
B) Aşağı doğru eğimlidir.
C) Yatay bir çizgidir.
D) Düşey bir çizgidir.
E) Yukarı doğru eğimlidir.

Cevap : C) Yatay bir çizgidir.
Açıklama : **Toplam Sabit Maliyet** (TFC), kısa dönemde **üretim miktarından bağımsız** olan maliyetlerdir (kira, sigorta, sabit makine amortismanı vb.). Dolayısıyla TFC eğrisi, üretim miktarı (yatay eksen) artsa da değişmeyeceği için **yatay bir çizgidir** (C).

8. Ortalama sabit maliyet; için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Yatay bir çizgidir.
B) Ürün arttıkça düzenli biçimde artar.
C) Ürün arttıkça düzenli biçimde azalır.
D) Azalan verimler gösterir.
E) Artan verimler gösterir.

Cevap : C) Ürün arttıkça düzenli biçimde azalır.
Açıklama : **Ortalama Sabit Maliyet** (AFC), toplam sabit maliyetin (TFC) üretim miktarına (Q) bölünmesiyle bulunur (). TFC sabit olduğu için, Q arttıkça payda büyür ve AFC değeri **düzenli biçimde azalır** (C).

9. Bir kaynağı farklı üretim aktiviteleri arasında etkin bir biçimde dağıtmak için genel kural; aşağıdakilerden hangisi ile tanımlanabilir?

A) Kaynağın marjinal ürününün her bir aktivite için aynı olmasıdır.
B) Kaynağın ortalama ürününün her bir aktivite için aynı olmasıdır.
C) Kaynağın toplam ürününün her bir aktivite için aynı olmasıdır.
D) Ortalama ürünün her bir aktivite için marjinal ürüne eşit olmasıdır.
E) Toplam ürünün her bir aktivite için marjinal ürüne eşit olmasıdır.

Cevap : A) Kaynağın marjinal ürününün her bir aktivite için aynı olmasıdır.
Açıklama : Kaynakların (girdilerin) **etkin (optimal) dağıtılması** için temel kural, kaynakların farklı kullanım alanlarında sağlayacakları **marjinal getirilerin eşitlenmesidir**. Bu, **marjinal ürünlerin (MP) eşitlenmesi** anlamına gelir (A). Bu yolla, kaynak bir alandan diğerine kaydırıldığında, toplam çıktıda bir artış sağlanamaz ve en yüksek toplam çıktıya ulaşılmış olur.

10. Kârın maksimum olduğu noktada, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Ortalama maliyet marjinal maliyete eşittir.
B) Fiyat ortalama maliyetten büyüktür.
C) Marjinal maliyet marjinal hasılata eşittir.
D) Ortalama maliyet ortalama hasılata eşittir.
E) Maliyetler minimumdur.

Cevap : C) Marjinal maliyet marjinal hasılata eşittir.
Açıklama : Bir firmanın kârını maksimize etmesi için gereken genel koşul, **Marjinal Maliyetin** (MC) **Marjinal Hasılatına** (MR) eşit olmasıdır () (C). Bu noktadan sonra üretim artırılırsa ilave maliyet (MC) ilave gelirden (MR) büyük olacağı için kâr azalır.