İKT101U İktisada Giriş Ünite 4

Giriş

İktisadi analizde piyasa yapıları; satıcı sayısı, ürünün niteliği (homojen/farklılaştırılmış) ve piyasaya giriş-çıkış koşullarına göre sınıflandırılır. Bu yapılar, firmaların fiyat belirleme gücünü ve uzun dönem stratejilerini şekillendirir. Bu makalede; Tam Rekabet, Tekel (Monopol), Tekelci Rekabet, Oligopol piyasaları ve Faktör piyasalarındaki denge koşulları incelenecektir.

Tam Rekabet Piyasası

Tam rekabet piyasası, çok sayıda küçük alıcı ve satıcının bulunduğu, ürünlerin homojen (özdeş) olduğu ve piyasaya giriş-çıkışın serbest olduğu ideal bir piyasa modelidir.

• Fiyat Alıcılık: Firmalar o kadar küçüktür ki piyasa fiyatını etkileyemezler, fiyat veridir.
• Reklam: Ürünler homojen olduğu için firmaların reklam yapması anlamsızdır.
• Arz Eğrisi:
  • Kısa Dönem Arz Eğrisi: Firmanın Marjinal Maliyet (MC) eğrisinin, Ortalama Değişken Maliyet (AVC) eğrisinin üzerinde kalan kısmıdır.
  • Uzun Dönem Arz Eğrisi: Firmanın Uzun Dönem Marjinal Maliyet (LMC) eğrisinin, Uzun Dönem Ortalama Maliyet (LAC) eğrisinin üzerinde kalan kısmıdır.

Eksik Rekabet Piyasaları

Gerçek hayatta tam rekabet koşulları nadiren sağlanır. Eksik rekabet türleri şunlardır:

1. Tekel (Monopol): Tek bir satıcının olduğu piyasadır. Tekelci firma fiyat belirleyicidir. Kâr maksimizasyonu noktasında sağlansa da, fiyat marjinal gelirden yüksek belirlenir (). Bu nedenle tekelci firmanın tanımlı bir arz eğrisi yoktur.

2. Tekelci Rekabet: Çok sayıda firmanın bulunduğu ancak ürünlerin (marka, kalite vb. ile) farklılaştırıldığı piyasadır. Ürünler homojen değildir.

3. Oligopol: Az sayıda büyük firmanın piyasaya hakim olduğu durumdur. Pazar yoğunlaşması Herfindahl–Hirschman Endeksi (HHI) ile ölçülür (pazar paylarının kareleri toplamı). Oligopol modelleri arasında Cournot, Stackelberg, Edgeworth ve Dirsekli Talep modeli bulunur. Dirsekli Talep Modeli, fiyat istikrarını (katılığını) açıklar: Bir firma fiyat indirirse diğerleri de indirir (pazar payı kaybetmemek için), ancak fiyat artırırsa diğerleri artırmaz (müşteri çalmak için). Bu asimetrik tepki talep eğrisinde bir dirsek oluşturur.

Faktör Piyasaları ve Monopson

Faktör piyasalarında (örneğin işgücü piyasası), firmaların işgücü talebi türev taleptir. Tam rekabetçi bir firmanın işgücü talep eğrisi, emeğin Marjinal Ürün Değeri () eğrisinin, Ortalama Ürün Değeri () eğrisinin altında kalan kısmıdır.

Monopson: Bir faktörün (örneğin emeğin) tek alıcısı olan firmadır. Monopsoncu firma, faktör piyasasında fiyat belirleyicidir (fiyat alıcı değildir) ve genellikle işçilere marjinal verimliliklerinin altında ücret ödeyerek (sömürü) daha az istihdam yaratır.

1. Tam rekabet piyasaları için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Tam ve ücretsiz bilgi vardır.
B) Alım satıma konu olan ürün homojendir.
C) Uzun dönemde firmalar sıfır kâr elde ederler.
D) Çok sayıda küçük üretici vardır.
E) Firmalar yoğun rekabet nedeniyle, kârlılıklarını koruyabilmek için ürünlerinin reklamını yapmak zorundadırlar.

Cevap : E) Firmalar yoğun rekabet nedeniyle, kârlılıklarını koruyabilmek için ürünlerinin reklamını yapmak zorundadırlar.
Açıklama : Tam rekabet piyasasında ürün **homojendir** (özdeştir) ve firmalar **fiyat alıcıdır**. Tek bir firmanın piyasa fiyatını etkilemesi mümkün değildir. Bu durumda firmaların ürünlerini farklılaştırmak veya **reklam yapmak gibi çabaları anlamsızdır** (E), çünkü reklam, ürün homojen olduğu için satışları artırmaz. Reklam zorunluluğu Tekelci Rekabet piyasasında görülür.

2. Tam rekabetçi bir firmanın kısa dönem arz eğrisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marjinal maliyet eğrisinin ortalama maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
B) Marjinal maliyet eğrisinin ortalama değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
C) Marjinal maliyet eğrisinin toplam değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
D) Marjinal maliyet eğrisinin toplam maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
E) Tam rekabetçi bir firmanın arz eğrisi yoktur.

Cevap : B) Marjinal maliyet eğrisinin ortalama değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
Açıklama : Kısa dönemde tam rekabetçi bir firmanın üretim yapmaya devam etme koşulu, fiyatın en azından **ortalama değişken maliyeti** () karşılamasıdır. Firmanın kârını maksimize etme kuralı ise (Fiyat = Marjinal Maliyet) kuralıdır. Bu nedenle, firmanın kısa dönem arz eğrisi, **Marjinal Maliyet (MC) eğrisinin Ortalama Değişken Maliyet (AVC) eğrisinin üzerinde kalan kısmıdır** (B).

3. Tam rekabetçi bir firmanın uzun dönem arz eğrisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
B) Uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem ortalama değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
C) Uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem toplam değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
D) Uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem toplam maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
E) Tam rekabetçi bir firmanın uzun dönem arz eğrisi yoktur.

Cevap : A) Uzun dönem marjinal maliyet eğrisinin uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
Açıklama : Uzun dönemde tüm girdiler değişkendir ve firma piyasada kalmak için en azından tüm maliyetlerini karşılamalıdır. Bu nedenle **uzun dönemde piyasada kalma koşulu**, fiyatın **Uzun Dönem Ortalama Maliyeti** () karşılamasıdır. Kâr maksimizasyonu kuralı (Uzun Dönem Marjinal Maliyet) olduğundan, firmanın uzun dönem arz eğrisi, **Uzun Dönem Marjinal Maliyet (LMC) eğrisinin Uzun Dönem Ortalama Maliyet (LAC) eğrisinin üstünde kalan kısmıdır** (A).

4. Herfindahl–Hirschman Endeksini aşağıdakilerden hangisi doğru tanımlar?

A) Firmaların yüzdelik dilimlerinin bir ölçüsüdür.
B) Piyasadaki firmaların piyasa paylarının toplamıdır.
C) Piyasadaki firmaların piyasa paylarının karelerinin toplamıdır.
D) Piyasadaki firmaların piyasa paylarının karelerinin toplamının kare köküdür.
E) En büyük firma ile en küçük firmanın pazar payları arasındaki farktır.

Cevap : C) Piyasadaki firmaların piyasa paylarının karelerinin toplamıdır.
Açıklama : **Herfindahl–Hirschman Endeksi (HHI)**, piyasadaki **yoğunlaşma** derecesini ölçmek için kullanılır ve piyasadaki **firmaların pazar paylarının (yüzde cinsinden) karelerinin toplamına** eşittir (C). Pazar payı 100 olan bir tekelde endeks değeri 10.000’dir (100^2).

5. Tekelci firmanın arz eğrisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marjinal maliyet eğrisinin ortalama maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
B) Marjinal maliyet eğrisinin ortalama değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
C) Marjinal maliyet eğrisinin toplam değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
D) Marjinal maliyet eğrisinin toplam maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
E) Tekelci bir firmanın arz eğrisi yoktur.

Cevap : E) Tekelci bir firmanın arz eğrisi yoktur.
Açıklama : Tekelci bir firma, kârını maksimize etmek için kuralını uygular. Ancak fiyatı () piyasa talebine () bakarak belirler ve olduğundan, tek bir fiyat seviyesine birden fazla miktar (veya tersi) karşılık gelebilir. Bu nedenle, tekelcinin maliyet eğrileri ile fiyat arasındaki tek ve istikrarlı bir ilişkiyi gösteren **tanımlı bir arz eğrisi bulunmamaktadır** (E).

6. Tekelci rekabet piyasaları için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Ürün farklılaştırması vardır.
B) Alım satıma konu olan ürün homojendir.
C) Uzun dönemde firmalar sıfır kâr elde ederler.
D) Çok sayıda küçük üretici vardır.
E) Firmalar birbirlerinden bağımsız hareket ederler.

Cevap : B) Alım satıma konu olan ürün homojendir.
Açıklama : Tekelci rekabet piyasasının en önemli özelliği, tam rekabetin aksine, ürünlerin birbirine yakın ikame olmasına rağmen **ürün farklılaştırmasının** (marka, yer, hizmet kalitesi vb. ile) olmasıdır (A). Bu piyasada ürün **homojen (özdeş) değildir** (B).

7. Aşağıdakilerden hangisi bir oligopol modeli değildir?

A) Cournot modeli
B) Stackelberg modeli
C) Dirsekli talep modeli
D) Marshall-Lerner modeli
E) Edgeworth modeli

Cevap : D) Marshall-Lerner modeli
Açıklama : **Marshall-Lerner modeli** (ya da koşulu), bir ülkenin **döviz kuru** (devalüasyon/değer kaybı) değişikliklerinin **ticaret dengesi** üzerindeki etkilerini inceleyen bir dış ticaret modelidir (D). Diğer şıklarda verilen Cournot, Stackelberg, Dirsekli Talep ve Edgeworth modelleri ise **Oligopol** (az sayıda satıcı) piyasası davranışlarını analiz eden iktisadi modellerdir.

8. Dirsekli talep modeli için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Bir firma fiyatı artırırsa diğerleri de fiyat artırır.
B) Modelde marjinal hasıla eğrisi kesiklidir.
C) Model oligopol piyasalarında görülen fiyat istikrarını açıklamak için iyi bir araçtır.
D) Firmalar pazar paylarını korumaya çalışırlar.
E) Bir firma fiyatı azaltırsa diğerleri de fiyatı azaltır.

Cevap : A) Bir firma fiyatı artırırsa diğerleri de fiyat artırır.
Açıklama : **Dirsekli talep modeli**, oligopolde gözlenen **fiyat katılığı (istikrarı)** açıklamak için geliştirilmiştir. Modelin temel varsayımı şudur: Bir firma fiyatı **düşürürse**, diğerleri pazar payı kaybetmemek için **onu takip eder** (E). Ancak bir firma fiyatı **artırırsa**, diğer firmalar onu **takip etmeyip** fiyatlarını **sabit tutar** (A’nın tersi). Bu asimetrik tepki nedeniyle talep eğrisinde bir dirsek oluşur ve **marjinal hasıla eğrisi kesikli** hale gelir (B).

9. Tam rekabetçi bir firmanın işgücü talep eğrisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marjinal ürünün değeri eğrisinin ortalama ürünün değeri eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
B) Ortalama ürün eğrisinin aşağıya doğru eğimli olan kısmıdır.
C) Ortalama ürün eğrisinin yukarıya doğru eğimli olan kısmıdır.
D) Marjinal ürün eğrisinin yukarıya doğru eğimli olan kısmıdır.
E) Marjinal ürünün değeri eğrisinin ortalama ürünün değeri eğrisinin altında kalan kısmıdır.

Cevap : E) Marjinal ürünün değeri eğrisinin ortalama ürünün değeri eğrisinin altında kalan kısmıdır.
Açıklama : Bir firmanın kârını maksimize etmek için işgücü (L) talep ederken uyguladığı kural (Ücret = Marjinal Ürünün Değeri)’dir. Firmanın talep eğrisi, **Marjinal Ürünün Değeri** () eğrisi tarafından belirlenir, ancak bu eğrinin sadece **Ortalama Ürünün Değeri** () **eğrisinin altında kalan (azalan)** kısmı geçerlidir (E). Bu bölge, azalan marjinal verimliliğin başladığı bölgedir.

10. Faktör piyasalarında monopson bir firma için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Firma hem ürün hem de faktör piyasasında fiyat alıcıdır.
B) Firma yukarı doğru eğimli bir işgücü arz eğrisiyle karşılaşmaktadır.
C) Faktör piyasalarında monopsoncu sömürüye yol açar.
D) İşgücüne ödenen ücret marjinal ürünün değerinin altındadır.
E) Firma tam rekabete kıyasla daha az işçi çalıştırır.

Cevap : A) Firma hem ürün hem de faktör piyasasında fiyat alıcıdır.
Açıklama : **Monopson** (tek alıcı), faktör piyasasında **fiyatı belirleme gücüne** (fiyat belirleyici) sahiptir (B, C, D, E doğrudur). Bir monopsoncu firma, faktör piyasasında **fiyat belirleyici** olduğu için **fiyat alıcıdır** (A) ifadesi **söylenemez**. Monopsoncu firma, işgücü maliyetini marjinal ürün değerinin altına çekerek sömürü () yapar.