İKT101U İktisada Giriş Ünite 6

Giriş

Milli gelir düzeyinin nasıl belirlendiği, makroekonominin en temel konularından biridir. Bu süreçte tüketim, tasarruf, yatırım, kamu harcamaları ve dış ticaret gibi faktörlerin birbiriyle etkileşimi incelenir. Bu makalede, Keynesyen model çerçevesinde tüketim fonksiyonu, tasarruf eğilimleri, denge gelir düzeyi ve çarpan mekanizması ele alınacaktır.

Tüketim ve Tasarruf Fonksiyonları

Tüketim fonksiyonu (C = C0 + cYd), harcanabilir gelir ile tüketim arasındaki pozitif ilişkiyi gösterir. Fonksiyonun eğimini Marjinal Tüketim Eğilimi (c veya MPC) belirler. MPC değeri 1’den küçük olduğu için tüketim doğrusu, gelirin tamamının harcandığını varsayan 45 derecelik doğrudan daha yatık çizilir.

Tasarruf ise gelirin tüketilmeyen kısmıdır (Y = C + S). Ortalama Tasarruf Eğilimi (APS): Toplam tasarrufun harcanabilir gelire oranıdır (APS = S / Yd).

Denge Gelir Düzeyi Hesaplaması

Devletin olmadığı dışa kapalı basit bir ekonomide denge geliri, toplam arzın (Y) toplam harcamalara (AE) eşit olduğu noktada oluşur (Y = C + I). Örneğin; C = 300 + 0,8Y ve I = 700 olan bir ekonomide denge geliri şöyle hesaplanır: Y = 300 + 0,8Y + 700 Y – 0,8Y = 1000 0,2Y = 1000 Y = 5000

Kamu Harcamaları ve Dışa Açık Model

Kamu harcamaları (G) genellikle otonom (gelirden bağımsız) kabul edilir ve grafikte yatay eksene paralel bir doğru olarak gösterilir. Devletin olduğu bir modelde toplam harcama fonksiyonu AE = A0 + c(1 – t)Y formunu alır; burada (1-t) vergi sonrası geliri ifade eder.

Dışa açık bir ekonomide ise Net İhracat (NX) devreye girer. NX = X0 – M0 – mY fonksiyonu ile gösterilir ve ithalatın gelire bağlı kısmı (mY) nedeniyle negatif eğimlidir.

Çoğaltan (Çarpan) Mekanizması

Otonom harcamalardaki bir artış, milli geliri bu artıştan daha fazla (katlanarak) artırır. Bu etkiye Çoğaltan denir. Dışa açık ekonomide çoğaltan formülü şöyledir: Alfa = 1 / [1 – c(1 – t) + m] Örneğin; c = 0,8; t = 0,25 ve m = 0,10 olduğunda çoğaltan formülden 2 olarak bulunur. Eğer otonom harcamalar 250 birim artarsa, denge geliri 2 x 250 = 500 birim artar.

1. Tüketim fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Diğer koşullar sabitken, tüketim ile harcanabilir gelir arasındaki ilişkiyi gösterir
B) Pozitif eğimlidir
C) Otonom bir kısmı vardır
D) Uyarılmış bir kısmı vardır
E) Harcanabilir gelir doğrusunu gösteren 45 derecelik doğrudan daha dik çizilir.

Cevap : E) Harcanabilir gelir doğrusunu gösteren 45 derecelik doğrudan daha dik çizilir.
Açıklama : Tüketim fonksiyonu, harcanabilir gelirin (Y_D) artan bir fonksiyonudur (C = C₀ + cY_D), yani **pozitif eğimlidir** (B). Fonksiyonun eğimi **Marjinal Tüketim Eğilimi** (c) tarafından belirlenir. c değeri 1’den küçük olduğu için, tüketim fonksiyonu harcanabilir gelirin tamamının harcandığını gösteren **45 derecelik doğrudan daha yatık** çizilir (E şıkkı söylenemez, doğrusu daha yatık çizilir olmalıdır).

2. Gelir düzeyinin 400 milyardan 500 milyara arttığı bir ekonomide tüketim harcamaları da 150 milyardan 225 milyara artıyorsa, marjinal tüketim eğiliminin değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) 0,80
B) 1
C) 0,45
D) 0,75
E) 0,15

Cevap : D) 0,75
Açıklama : Açıklama : Marjinal Tüketim Eğilimi (MPC veya c), tüketim harcamasındaki değişmenin (ΔC), gelirdeki değişmeye (ΔY) oranıdır.
ΔY = 500 milyar – 400 milyar = 100 milyar
ΔC = 225 milyar – 150 milyar = 75 milyar
c = ΔC / ΔY = 75 / 100 = 0,75

3. Aşağıdakilerden hangisindeki değişme aynı tüketim fonksiyonu üzerinde hareket edilmesine yol açar?

A) Tüketicilerin fiyatlar ile ilgili bekleyişleri
B) Faiz oranındaki değişmeler
C) Gelirdeki değişmeler
D) Hanehalklarının miras beklentileri
E) Hanehalklarının servetlerindeki değişmeler

Cevap : C) Gelirdeki değişmeler
Açıklama : Tüketim fonksiyonu (C = C₀ + cY_D) çizilirken, dikey eksende C ve yatay eksende Y_D (Harcanabilir Gelir) bulunur. **Gelirdeki değişmeler** (C), tüketim fonksiyonu üzerinde bir noktadan başka bir noktaya hareket edilmesine neden olur. Diğer şıklardaki faktörler (C₀’ı etkileyen Servet, Faiz Oranı, Bekleyişler) ise tüketim fonksiyonunun **kaymasına** neden olur.

4. Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide gelirin tüketilmeyen kısmına ne ad verilir?

A) Çoğaltan
B) Yatırım
C) Tasarruf
D) Marjinal tüketim eğilimi
E) Ortalama tüketim eğilimi

Cevap : C) Tasarruf
Açıklama : Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide, elde edilen gelirin ya tüketime (C) ya da tasarrufa (S) gittiği varsayılır (Y = C + S). Dolayısıyla, gelirin tüketilmeyen kısmına **Tasarruf** (C) adı verilir.

5. Tasarrufun harcanabilir gelire oranına ne ad verilir?

A) Ortalama tasarruf eğilimi
B) Marjinal tasarruf eğilimi
C) Toplam tasarruf eğilimi
D) Tasarruf fonksiyonu
E) Çoğaltan katsayısı

Cevap : A) Ortalama tasarruf eğilimi
Açıklama : **Ortalama Tasarruf Eğilimi** (APS), tasarruf (S) miktarının harcanabilir gelire (Y_D) oranlanmasıyla bulunur.

Ortalama Tasarruf Eğilimi (APS), tasarruf (S) miktarının harcanabilir gelire (Y_D) oranlanmasıyla bulunur (APS = S / Y_D).

6. Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide, tüketim fonksiyonu C = 300 + 0,8Y biçiminde ve yatırımlar da 700 birim ise, bu ekonomideki denge gelir düzeyi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 7500
B) 500
C) 1250
D) 2000
E) 5000

Cevap : E) 5000
Açıklama : Devletin olmadığı dışa kapalı bir ekonomide denge koşulu, Toplam Arzın (Gelir, Y) Toplam Harcamalara (AE) eşit olmasıdır: Y = AE.
AE = C + I olduğundan:
Y = C + I
Y = (300 + 0,8Y) + 700
Y – 0,8Y = 1000
0,2Y = 1000
Y = 1000 / 0,2 = 5000

7. Kamu harcamaları otonom ise, dikey eksende kamu harcamaları, yatay eksende gelir düzeyi olduğunda çizilen kamu harcamaları fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Yatay eksene paralel bir fonksiyon çizilir.
B) Dikey eksene paralel bir fonksiyon çizilir.
C) Negatif eğimli bir fonksiyon çizilir.
D) Pozitif eğimli bir fonksiyon çizilir.
E) Hem negatif eğimli hem de pozitif eğimli bir fonksiyon çizilir.

Cevap : A) Yatay eksene paralel bir fonksiyon çizilir.
Açıklama : **Kamu Harcamaları** (G), otonom kabul edildiğinden (gelir düzeyinden bağımsız), gelir düzeyi (yatay eksen) artsa da G miktarı değişmez. Bu nedenle, G fonksiyonu **yatay eksene paralel** bir doğru şeklinde çizilir (A).

8. Aşağıdakilerden hangisi devletin olduğu dışa kapalı bir ekonomideki toplam harcama fonksiyonunu göstermektedir?

A) AE = A₀ + cY
B) AE = A₀ + c(1 – t)
C) AE = A₀ + c(1 – t) – mY
D) AE = A₀ + 1 – c(1 – t)Y
E) AE = A₀ + c(1 – t – m)Y

Cevap : B) AE = A₀ + c(1 – t)Y
Açıklama : Devletin olduğu dışa kapalı ekonomide AE = C + I + G’dir. Tüketim, vergi (tY) ve transfer harcamaları (TR) içerir. A₀ otonom harcamaları (C₀ + cTR + I₀ + G₀) temsil eder. Harcama fonksiyonunun eğimi (Gelire bağlı kısmı), gelir vergisi nedeniyle c’den c(1 – t)’ye düşer. Dolayısıyla fonksiyon AE = A₀ + c(1 – t)Y şeklindedir (B).

9. Aşağıdakilerden hangisi net ihracat fonksiyonunu göstermektedir?

A) NX = X₀ – M₀ – mY
B) NX = X₀ + M₀ + mY
C) NX = X₀ – M₀
D) NX = X₀ + M₀ – mY
E) NX = M₀ + mY – X₀

Cevap : A) NX = X₀ – M₀ – mY
Açıklama : Net İhracat (NX) İhracat (X) ile İthalat (M) arasındaki farktır (NX = X – M). İhracat (X₀) otonom, İthalat ise otonom (M₀) ve gelire bağlı (mY) kısımdan oluşur (M = M₀ + mY).
NX = X₀ – (M₀ + mY) = X₀ – M₀ – mY (A). İhracat fonksiyonu **negatif eğimlidir** (-mY).

10. c = 0,8; t = 0,25 ve m = 0,10 olduğu bir ekonomide, otonom harcamalardaki 250 birimlik artış denge gelir düzeyini ne kadar artırır?

A) 625
B) 500
C) 1250
D) 250
E) 750

Cevap : B) 500
Açıklama :Dışa açık çoğaltan = 1 / [1 – c(1 – t) + m]
= 1 / [1 – 0,8(1 – 0,25) + 0,10]
= 1 / [1 – 0,8×0,75 + 0,10]
= 1 / [1 – 0,6 + 0,10] = 1 / 0,5 = 2
ΔY = Çoğaltan × ΔA₀ = 2 × 250 = 500