İKT101U İktisada Giriş Ünite 7

Giriş

Ekonomik sistemin işleyişinde hayati bir öneme sahip olan para, sadece bir değişim aracı değil, aynı zamanda değer saklama ve hesap birimi olma özelliklerini taşır. Paranın tarihsel gelişimi, mal paradan itibari paraya doğru bir evrim geçirmiştir. Bu makalede paranın özellikleri, likidite kavramı, bankacılık sisteminin para yaratma süreci ve merkez bankalarının ekonomideki rolü ele alınacaktır.

Paranın Özellikleri ve Türleri

Bir nesnenin para olarak kabul edilebilmesi için belirli özelliklere sahip olması gerekir. Para; dayanıklı, bölünebilir, kolay taşınabilir ve standart olmalıdır. Ancak en kritik özelliklerinden biri taklit edilememesidir. Kolayca kopyalanabilen bir nesnenin para olarak istikrarı bozulur.

Günümüzde kullanılan para türleri, tarihsel süreçte değişmiştir:

• Fiat Para (İtibari Para): Herhangi bir değerli metal (altın, gümüş vb.) karşılığı bulunmayan ve kendi başına bir mal değeri taşımayan, ancak devletin/yasal otoritenin emriyle ödeme aracı olarak kabul edilen paradır.

Likidite Kavramı

Finansal piyasalarda sıklıkla duyduğumuz likidite, bir varlığın ne kadar kolay ve hızlı bir şekilde nakde, mal veya hizmete dönüştürülebileceğini ifade eder.

• En Likit Varlık: Para (nakit), anında kullanılabildiği için en likit varlıktır.
• Likiditesi Düşük Varlıklar: Gayrimenkul gibi varlıkların satışı zaman alır ve maliyetlidir; bu nedenle en az likit varlıklar grubunda yer alır. Vadeli mevduat, bono ve tahvil gibi varlıklar ise gayrimenkule göre daha likittir.

Bankacılık Sistemi ve Kaydi Para

Bankalar, sadece emanet para tutan kurumlar değildir; aynı zamanda ekonomide para arzını artıran bir mekanizmaya sahiptirler.

• Kaydi Para Yaratma: Bankaların topladıkları mevduatın bir kısmını rezerv olarak ayırıp, kalanını kredi olarak vermesi sürecine denir. Bu süreç, kısmi rezerv bankacılığı sayesinde gerçekleşir ve para arzını artırır.
• %100 Rezerv Bankacılığı: Eğer bankalar topladıkları mevduatın tamamını kasasında tutar ve hiç kredi vermezse, bu sistemde para arzı artmaz; sadece el değiştirmiş olur.

Merkez Bankasının İşlevleri

Merkez bankaları, ticari bankalardan farklı olarak “bankaların bankası” ve “devletin bankası” olarak görev yaparlar. Hane halkına (bireylere) doğrudan kredi vermezler. Temel görevleri şunlardır:

• Para politikalarını uygulamak.
• Finansal piyasaların istikrarını sağlamak.
• Bankacılık sistemi için “en son likidite kaynağı” (Lender of Last Resort) olmak.
• Reeskont Kredisi: Bankaların ellerindeki ticari senetleri vadesinden önce kırdırarak merkez bankasından nakit (likidite) sağlaması işlemidir.

Para Teorisi ve Denge

Ekonomide para arzı ile diğer değişkenler arasındaki ilişkiyi açıklayan teoriler ve denge koşulları şöyledir:

• Paranın Miktar Teorisi: Klasik iktisatçılara göre, paranın dolaşım hızı ve üretim hacmi sabitken, para arzındaki artışlar doğrudan fiyatlar genel düzeyini artırır (Enflasyon yaratır).
• Denge Faiz Oranı: Para piyasasında faiz oranı, para arzı eğrisi ile para talebi eğrisinin kesiştiği (eşitlendiği) noktada belirlenir.

1. Aşağıdakilerden hangisi değişim aracı olarak kullanılabilecek nesnelerin sahip olması gereken özelliklerden biri değildir?

A) Dayanıklılığı
B) Bölünebilir olması
C) Kolay taşınabilirliği
D) Çabuk kopya edilebilmesi
E) Standart olması

Cevap : D) Çabuk kopya edilebilmesi
Açıklama : Bir nesnenin değişim aracı olarak kullanılabilmesi için, kolayca sahte üretilememesi, yani **kolayca taklit edilemez** olması gerekir. **Çabuk kopya edilebilmesi** (D) özelliği, o nesnenin para olarak kabul görme gücünü zayıflatır ve istikrarını bozar. Diğer şıklar (Dayanıklılık, Bölünebilirlik, Taşınabilirlik, Standartlık) paranın sahip olması gereken özelliklerdendir.

2. Herhangi bir değerli metal karşılığı bulunmayan ve bir mal olarak değer taşımayan para türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fiat para
B) Kağıt para
C) Banka parası
D) Banknot
E) Bozukluk

Cevap : A) Fiat para
Açıklama : Herhangi bir değerli metal karşılığı bulunmayan ve bir mal olarak da değer taşımayan, ancak yasal otoritenin emriyle değişim aracı olarak kullanılan paralara **Fiat para** (veya İtibari para) denir (A). Bugün kullandığımız kâğıt ve madeni paraların çoğu bu türdendir.

3. Herhangi bir varlığın nakit paraya, diğer varlıklara veya mal ve hizmete dönüştürülebilme kolaylığını tanımlayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Servet
B) Likidite
C) Trampa
D) Tağşiş
E) Banknot

Cevap : B) Likidite
Açıklama : **Likidite**, herhangi bir varlığın nakit paraya, diğer varlıklara, mal veya hizmete **dönüştürülebilme kolaylığı** olarak tanımlanır (B). Para, en likit varlıktır.

4. Aşağıdakilerden hangisi likidite derecesine göre bir sıralama yapıldığında en likit olmayan varlıktır?

A) Vadeli mevduat
B) Hazine tahvili
C) Elektronik para
D) Bono
E) Gayrimenkul

Cevap : E) Gayrimenkul
Açıklama : Varlıkların likidite sıralamasında, para ve anında nakde çevrilebilen finansal varlıklar (Elektronik para, Bono, Tahvil, Vadeli Mevduat) üst sıralarda yer alır. **Gayrimenkul** ise satış ve alım süreçlerinin uzun ve maliyetli olması nedeniyle, genellikle **en az likit** (en zor paraya çevrilebilen) varlık olarak kabul edilir (E).

5. Bankaların mevduat kabul edip kredi vermeleri sonucu para arzında gerçekleşen artışa ne ad verilir?

A) Kredi
B) Zorunlu rezerv
C) Fiat para
D) Kaydi para
E) M1

Cevap : D) Kaydi para
Açıklama : Bankacılık sisteminde, bankaların mevduat toplaması ve bu mevduatın bir kısmını rezerv olarak ayırıp **kalan kısmını kredi olarak vermesi** sonucu para arzında gerçekleşen artışa **Kaydi Para** (veya Banka Parası) adı verilir (D). Bu, **kısmi rezerv bankacılığı** sistemi sayesinde gerçekleşir.

6. Yüzde 100 rezerv bankacılığı ekonomideki para arzını nasıl etkiler?

A) Ekonomideki para arzını etkilemez.
B) Atıl rezervlerin artar ve para arzı azalır.
C) Toplam rezervlerin artması sonucu para arzı artar.
D) Zorunlu rezervlerin artar ve para arzı azalır.
E) Yükümlülükler ve para arzı artar.

Cevap : A) Ekonomideki para arzını etkilemez.
Açıklama : **Yüzde 100 rezerv bankacılığı** sisteminde, banka topladığı mevduatın **tamamını** kasasında tutar ve kredi vermez. Bu durumda bankaya yatırılan nakit, dolaşımdaki nakit miktarını azaltır, ancak bankadaki mevduat miktarını aynı oranda artırır. Sonuç olarak, para arzı (M1 = Nakit + Vadesiz Mevduat) **sabit kalır** (A).

7. Aşağıdakilerden hangisi merkez bankasının işlevlerinden biri değildir?

A) Finansal piyasaların istikrarını sağlamak.
B) Para politikalarını uygulamak.
C) Hane halklarına kredi vermek.
D) En son likidite kaynağı olmak.
E) Bankaların bankası olarak görev yapmak.

Cevap : C) Hane halklarına kredi vermek.
Açıklama : Merkez Bankaları, **Bankaların Bankası** (E) ve **Devletin Bankası** olarak görev yapar, ancak ticari bankalar gibi doğrudan **hane halklarına kredi vermek** (C) ve mevduat toplamak gibi perakende bankacılık işlemleri yapmaz.

8. Bankaların ellerindeki ticari senetleri vadesinden önce merkez bankalarına kırdırarak likidite elde etmelerine ne ad verilir?

A) Açık piyasa işlemi.
B) Zorunlu rezerv.
C) Banka parası.
D) Hazine bonosu.
E) Reeskont kredisi.

Cevap : E) Reeskont kredisi
Açıklama : Bankaların ellerindeki ticari senetleri vadesinden önce Merkez Bankasına (MB) belirli bir faiz (reeskont oranı) karşılığında **kırdırarak likidite (nakit)** elde etmelerine **Reeskont Kredisi** adı verilir (E). Bu, MB’nin para arzını kontrol etmek için kullandığı araçlardan biridir.

9. “Paranın miktar teorisi” hangi ikisi arasındaki ilişkiyi açıklar?

A) Para arzı ile fiyatlar.
B) Para arzı ile faiz oranı.
C) Enflasyon ile faiz oranı.
D) Enflasyon ile fiyatlar.
E) Paranın dolaşım hızı ile fiyatlar.

Cevap : A) Para arzı ile fiyatlar.
Açıklama : **Paranın Miktar Teorisi** (M \times V = P \times Y denklemi), paranın dolaşım hızı (V) ve reel hasıla (Y) sabit kabul edildiğinde, ekonomideki **Para Arzı** (M) ile **Fiyatlar genel düzeyi** (P) arasında **doğrudan ve doğru orantılı** bir ilişki olduğunu açıklar (A). Yani, para arzındaki bir artışın fiyatlar genel düzeyini artıracağını öne sürer. (Bu denklem, sadece zorunlu olduğu için matematiksel bir modelin parçası olarak bırakılmıştır.)

10. Denge faiz oranı nerede oluşur?

A) Para arzı ile fiyatların eşit olduğu yerde.
B) Para arzı ile para talebinin eşit olduğu yerde.
C) Enflasyon ile kaydi paranın eşit olduğu yerde.
D) Para arzının para talebinden küçük olduğu yerde.
E) Paranın dolaşım hızının sabit olduğu yerde.

Cevap : B) Para arzı ile para talebinin eşit olduğu yerde.
Açıklama : Para piyasasında faiz oranı (r), **Para Arzı** (M𝘀) ve **Para Talebinin** (M_D) birbirine eşit olduğu noktada, yani arz ve talebin kesiştiği noktada dengeye gelir (M𝘀 = M_D) (B).