İKT101U İktisada Giriş Ünite 8

Giriş

Makroekonomik analizde, ekonominin genel performansını anlamak için Toplam Talep (AD) ve Toplam Arz (AS) modelleri kullanılır. Bu model, fiyatlar genel düzeyi ile reel hasıla arasındaki ilişkiyi inceleyerek, ekonomideki dengeyi, işsizliği ve enflasyonu açıklar. Ayrıca, devletin bu değişkenleri etkilemek için kullandığı maliye politikası araçları da bu ünitenin temel konuları arasındadır.

Toplam Talep ve Toplam Arzın Yapısı

Ekonomideki tüm sektörlerin belirli bir fiyat düzeyinde talep ettikleri toplam mal ve hizmet miktarını gösteren eğriye Toplam Talep (AD) Eğrisi denir. Bu eğri, fiyat düzeyi ile reel hasıla arasında negatif (ters yönlü) bir ilişki olduğunu gösterir. Yani fiyatlar genel düzeyi düştükçe, talep edilen reel hasıla artar.

Toplam Arz (AS) ise firmaların üretip piyasaya sunduğu toplam mal ve hizmet miktarını ifade eder. Arz eğrisinin konumu zaman dilimine göre değişir:

• Uzun Dönem Toplam Arz (LRAS): Uzun dönemde ücretlerin ve fiyatların tam esnek olduğu kabul edilir. Bu nedenle fiyat düzeyi ne olursa olsun, ekonomi tam istihdam seviyesinde (potansiyel GSYİH) üretim yapar. Sonuç olarak LRAS eğrisi düşey (dikey) bir doğrudur.
• Arz Eğrisini Kaydıran Faktörler: Fiyat düzeyindeki değişmeler eğri üzerinde harekete neden olurken; teknoloji, emek verimliliği, girdi fiyatları ve sermaye stoku gibi faktörler eğriyi sağa veya sola kaydırır. Örneğin, sermaye stokunun artması üretim kapasitesini artıracağından toplam arz eğrisini sağa kaydırır.

Ekonomik Denge ve Açıklar

Ekonomik denge, toplam arz ve toplam talebin eşitlendiği noktada oluşur. Ancak piyasa fiyatı her zaman denge noktasında olmayabilir:

• Fiyat düzeyi denge fiyatının altında ise; talep arzdan fazla olur (talep fazlası/kıtlık) ve fiyatlar yükselme eğilimine girer.
• Fiyat düzeyi denge fiyatının üzerinde ise; arz talepten fazla olur (arz fazlası/bolluk) ve fiyatlar düşme eğilimine girer.

Denge hasıla düzeyi bazen potansiyel hasılanın altında veya üstünde gerçekleşebilir. Eğer fiili hasıla, potansiyel hasılanın altında kalıyorsa (Y < Y*) buna Eksik İstihdam Dengesi denir. Bu durumda ekonomide üretim açığı ve işsizlik vardır; ancak enflasyonist bir açık söz konusu değildir (enflasyonist açık aşırı istihdam durumunda oluşur).

Maliye Politikası ve Araçları

Hükümetin, ekonomiyi yönlendirmek amacıyla kamu harcamaları ve vergileri kullanmasına Maliye Politikası denir.

• Enflasyonla Mücadele: Toplam talebin kısılması gerekir. Bu amaçla vergilerin artırılması veya kamu harcamalarının azaltılması (daraltıcı maliye politikası) uygulanır.
• Otomatik Stabilizatörler: Ekonomik dalgalanmaları kendiliğinden (hükümet kararı gerektirmeden) yumuşatan mekanizmalardır. Gelir vergisi, işsizlik ödemeleri ve transfer ödemeleri buna örnektir. Ancak kamu harcamaları otomatik değil, iradi bir politika aracıdır.
• Dışlama Etkisi (Crowding Out): Kamu harcamalarının artırılması faiz oranlarını yükselterek özel sektörün yatırım harcamalarını azaltmasına neden olabilir. Bu duruma dışlama etkisi denir.

1. Toplam talep eğrisi aşağıdaki hangi iki değişken arasındaki negatif ilişkiyi göstermektedir?

A) Faiz oranı – reel hasıla
B) Toplam harcamalar – reel hasıla
C) Fiyat düzeyi – reel hasıla
D) Yatırım – tasarruf
E) Fiyat – miktar

Cevap : C) Fiyat düzeyi – reel hasıla
Açıklama : **Toplam Talep (AD) eğrisi**, ekonomideki **genel fiyat düzeyi** (P) ile tüm sektörler tarafından talep edilen **reel hasıla (çıktı)** (Y) arasındaki **negatif (ters yönlü) ilişkiyi** gösterir (C).

2. Uzun dönemde ücretlerin ve fiyatların tam esnek olduğu kabul edildiğinde toplam arz eğrisinin konumu nasıldır?

A) Pozitif eğimlidir
B) Negatif eğimlidir
C) Hem dikey hem de yatay kısımları vardır
D) Yataydır
E) Düşeydir

Cevap : E) Düşeydir
Açıklama : **Uzun dönemde**, ücretler ve fiyatlar **tam esnek** kabul edilir. Bu durumda, firmanın kârlılıkları değişmediği için üretim miktarı (reel hasıla) değişmez. Bu nedenle **Uzun Dönem Toplam Arz (LRAS) eğrisi düşeydir** (E) ve **potansiyel GSYİH** düzeyinde sabitlenmiştir.

3. Aşağıdakilerden hangisi toplam arz eğrisini kaydıran parametrelerden biri değildir?

A) Fiyatlardaki değişmeler
B) Ücretlerdeki değişmeler
C) Emek dışındaki girdi fiyatlarındaki değişmeler
D) Teknolojideki değişmeler
E) Emek verimliliğindeki değişmeler

Cevap : A) Fiyatlardaki değişmeler
Açıklama : **Toplam Arz (AS) eğrisi**, girdi fiyatları (ücretler, enerji vb.), teknoloji ve verimlilik gibi **fiyat dışındaki faktörlerdeki değişmeler** nedeniyle kayar. **Fiyatlardaki değişmeler** (A) ise AS eğrisi üzerinde bir noktadan başka bir noktaya hareket edilmesine neden olur, eğriyi kaydırmaz.

4. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde oluşan değişiklikler toplam arz eğrisini sağa kaydırır?

A) Ücretlerdeki artışlar
B) Emek verimliliğindeki azalışlar
C) Sermaye stokunun artması
D) Girdi olarak enerji fiyatlarının artması
E) Genel fiyat düzeyinin artması

Cevap : C) Sermaye stokunun artması
Açıklama : Toplam arz eğrisinin **sağa kayması**, ekonominin aynı fiyattan daha fazla üretim yapabilmesi (arzın artması) demektir. **Sermaye stokunun artması** (C) (yatırımların artması), üretim kapasitesini artırır ve toplam arz eğrisini sağa kaydırır. (A, B, D) Maliyetleri artırıp verimliliği düşürerek arzı sola kaydırır. (E) Fiyat değişimi eğri üzerinde harekete neden olur.

5. Ekonominin denge çıktı düzeyi ile ilgili olarak aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğru değildir?

A) Toplam arz toplam talebe eşittir
B) Dengede hasıla ve genel fiyat düzeyi belirlenir
C) Fiyat, denge fiyat düzeyinin üzerinde ise arz edilen reel hasıla talep edilen reel hasıladan fazladır
D) Fiyat, denge fiyat düzeyinin altında ise piyasada mal fazlalığı oluşacak ve fiyatlar azalacaktır
E) Denge düzeyinde çıktıda fazlalık veya eksiklik olmaz

Cevap : D) Fiyat, denge fiyat düzeyinin altında ise piyasada mal fazlalığı oluşacak ve fiyatlar azalacaktır
Açıklama : Eğer fiyat denge fiyatının **altında** ise, talep (AD) arzdan (AS) fazla demektir ve piyasada **mal kıtlığı (talep fazlası)** oluşur. Bu durumda fiyatlar **artarak** dengeye döner. (D şıkkındaki “mal fazlalığı” ve “fiyatlar azalacaktır” ifadeleri bu durumun tam tersini, yani **arz fazlasını** açıklar ve bu nedenle doğru değildir.)

6. Eksik istihdam dengesine ilişkin olarak aşağıdaki seçeneklerin hangisi doğru değildir?

A) Toplam harcama düzeyi tam istihdam düzeyinin altındadır
B) Ekonomide enflasyonist açık vardır
C) Ekonomide üretim açığı vardır
D) Denge hasıla düzeyi potansiyel hasıla düzeyinin altındadır
E) Ekonomide işsizlik vardır

Cevap : B) Ekonomide enflasyonist açık vardır
Açıklama : **Eksik istihdam dengesi**, fiili hasıla (Y) **potansiyel hasılanın** (Y_F) **altında** olduğu zaman (Y < Y_F) ortaya çıkar. Bu durumda piyasada **yetersiz harcama** ve **üretim açığı** vardır, dolayısıyla **işsizlik** söz konusudur. **Enflasyonist açık** (B) ise **aşırı istihdam** durumunda (Y > Y_F) ortaya çıkar ve bu nedenle eksik istihdam için doğru değildir.

7. Kamu harcamaları ve vergiler yoluyla ekonominin performansını etkilemek için uygulanan politikalara ne denir?

A) Para politikası
B) Gelirler politikası
C) Dış ticaret politikası
D) Maliye politikası
E) İstikrar politikası

Cevap : D) Maliye politikası
Açıklama : Hükümetin, ekonominin performansını yönlendirmek için **kamu harcamaları** (G) ve **vergileri** (T) kullanmasıyla uygulanan politikalara **Maliye Politikası** denir (D). (A) Para politikası Merkez Bankası tarafından uygulanır.

8. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde enflasyon ile mücadele için uygulanabilecek politikalardan biri verilmiştir?

A) Kamu harcamalarının artırılması
B) Transfer harcamalarının artırılması
C) Vergilerin artırılması
D) Toplam talebin artırılmasına yönelik politikalar
E) Genişletici para politikası

Cevap : C) Vergilerin artırılması
Açıklama : **Enflasyon**, genellikle **aşırı toplam talep** nedeniyle ortaya çıkar. Enflasyonla mücadele (daraltıcı politika) için toplam talebi **azaltıcı** önlemler gerekir. **Vergilerin artırılması** (C), hanehalklarının harcanabilir gelirini düşürerek tüketimi azaltır ve böylece toplam talebi kısıtlar.

9. Aşağıdakilerden hangisi ekonomik faaliyetlerdeki dalgalanmanın büyüklüğünü azaltan otomatik stabilizatörlerden biri sayılamaz?

A) İşsizlik ödemeleri
B) Gelir vergisi
C) Sosyal nitelikli yardımlar
D) Transfer ödemeleri
E) Kamu harcamaları

Cevap : E) Kamu harcamaları
Açıklama : **Otomatik stabilizatörler**, ekonomik faaliyet düzeyi değiştiğinde **herhangi bir hükümet kararı olmaksızın** kendiliğinden devreye giren mekanizmalardır (Gelir vergisi, İşsizlik ödemeleri, Transfer ödemeleri). **Kamu harcamaları** (E) ise politikacıların bütçe kararı ile uyguladığı **iradî (duruma göre)** bir politika aracıdır, otomatik değildir.

10. Kamu harcamalarındaki artışın neden olduğu faiz oranındaki yükselmenin planlanan yatırım harcamalarını azaltmasına ne denir?

A) İkame etkisi
B) Yatırım etkisi
C) Gelir etkisi
D) Dışlama etkisi
E) Pigou etkisi

Cevap : D) Dışlama etkisi
Açıklama : Hükümetin harcama artışı bütçe açığı yaratarak faiz oranlarını yükseltir. Yükselen faiz oranları ise özel sektörün **yatırım harcamalarını azaltır**. Bu duruma **Dışlama Etkisi** (Crowding Out Effect) denir (D).