Selçuklular Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Büyük Selçuklu Devleti, Türk-İslam tarihinin en önemli siyasi teşekküllerinden biridir. Devletin kuruluşu, yükselişi ve dağılması sürecinde yaşanan taht mücadeleleri, Haçlılar ve Bâtınîlerle yapılan savaşlar ve kurulan teşkilat yapısı, dönemin dinamiklerini anlamak açısından büyük önem taşır. Bu makalede, Selçuklu sultanlarının devirlerindeki önemli olaylar, devletin idari ve askeri yapısı ile öne çıkan tarihî şahsiyetler incelenecektir.

Kuruluş ve Yükselme Dönemi Siyasi Olayları

Selçukluların tarih sahnesine çıkış sürecinde Gazneliler ile olan ilişkiler belirleyici olmuştur. 1025 yılında Gazneli Mahmud ile Karahanlı hükümdarı Yusuf Kadır Han arasında gerçekleşen Semerkand Mülakâtı’nda, Arslan Yabgu’nun bertaraf edilmesine ve emrindeki Oğuzların Türkistan’dan Horasan’a nakledilmelerine karar verilmiştir.

Devletin kurucusu Tuğrul Bey döneminde hanedan evlilikleri siyasi ittifaklarda rol oynamıştır; Tuğrul Bey, Altuncan Hatun ve Seyyide Hatun ile evlilikler gerçekleştirmiştir. Tuğrul Bey’den sonra tahta geçen Sultan Alp Arslan döneminde ise taht mücadeleleri yaşanmıştır. Özellikle Melik Kutalmış’ın isyanı dikkat çeker. Kutalmış, Alp Arslan’dan yaşça büyük olduğunu öne sürerek Türk devlet geleneğine göre hükümdarlığın kendi hakkı olduğunu iddia etmiştir.

Melikşâh ve Fetret Devri

Sultan Melikşâh dönemi, devletin en geniş sınırlara ulaştığı dönemdir. Bu devirde Suriye fethedilmiş, Hicaz ve Yemen itaat altına alınmış, Bâtınîler ve Karmatîler ile mücadele edilmiştir. Bu gelişmeler devletin bir gerileme değil, aksine genişleme sürecinde olduğunu gösterir. Ancak Melikşâh’ın ölümünden sonra (1092) eşi Terken Hatun’un oğlu Melik Mahmud’u tahta geçirmek istemesi, Berkyaruk ve Melik Tutuş gibi hanedan üyeleri arasında taht kavgalarına yol açmıştır.

Sultan Berkyaruk döneminde devlet; Gazneliler, Karahanlılar, Bâtınîler ve Haçlılarla mücadele etmiş ancak dönemin kaynaklarına göre Fâtımilerle doğrudan ve yoğun bir ilişki içerisine girmemiştir. Haçlı Seferleri sırasında Antakya’nın kaybedilmesinde, şehri kurtarmaya gelen Musul Emîri Kürboğa’nın stratejik hataları etkili olmuştur.

Muhammed Tapar ve Sultan Sencer Dönemi

Sultan Muhammed Tapar devri, Bâtınîler ve Haçlılarla yoğun mücadelelerin yaşandığı bir süreçtir. Bu dönemde Atabeg Tuğtegin, Emîr İlgazi, Atabeg Çavlı ve Emîr Anuştegin Şirgîr gibi komutanlar aktif rol oynamıştır. Emîr Savtegin ise daha önceki dönemlerde etkili olmuş bir isimdir.

Muhammed Tapar döneminde Horasan Melikliği yapan kardeşi Sultan Sencer, daha sonra Büyük Selçuklu tahtına geçmiştir. Sencer devrinin en kritik kırılma noktası 1141 yılındaki Katvan Savaşı’dır. Karahitaylılara karşı alınan bu ağır yenilgi ile Büyük Selçuklu Devleti, Mâverâünnehir üzerindeki hâkimiyetini kaybetmiştir.

Devlet Teşkilatı ve Ordu

Büyük Selçuklu Devleti’nde saray ve taşra teşkilatı hiyerarşik bir yapıya sahiptir.

• Saray Görevlileri: Emîr-i Çaşnigîr (yiyecekler), Şarabdar (içecekler), Vekil-i Der ve Câmedâr (giysiler) sarayda görevlidir. Emîr-i Sevâhil (Donanma/Sahil komutanı) ise saray görevlisi değildir.
• Taşra İdarecileri: Muhtesib, Amid, Amil ve Reis taşrada görev yaparken; Nedim (hükümdarın sohbet arkadaşı) bir taşra yöneticisi değildir.
• Ordu ve Divan: Ordunun ihtiyaçları, askerlerin maaşları ve kayıtları ile ilgilenen kurum Dîvân-ı Arz’dır. Selçuklu ordusu; Gulâmân-ı saray, Türkmen kuvvetleri, Gönüllüler ve İktâlı hassa askerlerinden oluşur. Ücretli askerlik sistemi ana unsurlardan biri değildir.

Irak Selçukluları

Büyük Selçuklu Devleti’nin kollarından biri olan Irak Selçukluları’nda, Sultan Muhammed Tapar’ın oğlu Sultan Mahmud önemli bir isimdir. Amcası Sencer ile taht mücadelesine girmiş ve Sencer’in kızlarıyla evlilikler yapmıştır. Sultan Mahmud, savaş meydanında değil, hastalanarak vefat etmiştir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Muhammed Tapar devrinde Haçlılarla veya Bâtınîlerle mücadele eden emîrlerden değildir?

A) Atabeg Tuğtegin
B) Emîr Savtegin
C) Emîr Anuştegin Şirgîr
D) Atabeg Çavlı
E) Emîr İlgazi

Cevap : B) Emîr Savtegin

Açıklama : Emîr Savtegin, özellikle Melikşâh dönemi ve sonrasındaki taht mücadelelerinde etkili olmuş bir emîrdir. Muhammed Tapar devrinde Haçlılarla ve Bâtınîlerle mücadele eden önemli komutanlar arasında Tuğtegin, İlgazi, Çavlı ve Anuştegin Şirgîr bulunmaktadır.

2. Sultan Sencer, Büyük Selçuklu tahtına çıkmadan önce hangi eyaletin melikiydi?

A) Fars
B) Kirman
C) Horasan
D) Hūzistan
E) Gence

Cevap : C) Horasan

Açıklama : Sultan Sencer, ağabeyi Muhammed Tapar’ın vefatından sonra tüm Büyük Selçuklu tahtına geçmeden önce, uzun yıllar (1097’den itibaren) babası Melikşâh ve ağabeyleri adına **Horasan** eyaletinin melikliğini yapmıştır.

3. • Bâtınîler ve Karmatîler ile mücadele edilmesi
• Suriye’nin fethi
• Melik Kavurd ve Melik Tekiş isyanı
• Hicaz ve Yemen bölgesinin itaat altına alınması
Yukarıdaki Melikşâh devri olaylarına bakarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

A) İç isyanlar meydana gelmiştir.
B) Bâtınîlik gibi heteredoks gruplar ile mücadele edilmiştir.
C) Selçuklu meliklerinin isyanı ile uğraşılmıştır.
D) Devlet gerileme sürecine girmiştir.
E) Devletin sınırları genişlemeye devam etmiştir.

Cevap : D) Devlet gerileme sürecine girmiştir.

Açıklama : Verilen olaylar (Suriye’nin fethi, Hicaz ve Yemen’in itaat altına alınması), **devletin sınırlarının genişlediğini** (E) ve **en geniş sınırlarına ulaştığını** gösterir. İç isyanlar (A, C) ve Bâtınî mücadelesi (B) olsa da, bu dönem Selçuklu Devleti’nin **en güçlü ve genişlediği** dönemdir; dolayısıyla **gerileme sürecine girdiği** (D) yargısına ulaşılamaz.

4. Irak Selçuklu Sultanı Mahmud ile ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) Karahanlılar ile yapılan savaşta aldığı ok yarası ile hayatını kaybetti.
B) Ölümünden sonra yerine kardeşi Tuğrul geçti.
C) Sultan Muhammed Tapar’ın en büyük oğludur.
D) Amcası Sultan Sencer ile Büyük Selçuklu tahtı için mücadele etti.
E) Önce Sultan Sencer’in Mâhmelek Hatun adlı kızı ile evlendi, onun ölümü üzerine daha sonra diğer kızı Gevher Nesibe Hatun ile evlendi.

Cevap : A) Karahanlılar ile yapılan savaşta aldığı ok yarası ile hayatını kaybetti.

Açıklama : Irak Selçuklu Sultanı Mahmud (Muhammed Tapar’ın oğlu), 1131 yılında **hastalanarak** ölmüştür. Karahanlılar ile savaşta ok yarasıyla öldüğü bilgisi yanlıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Gazneli Mahmud ve Yusuf Kadır Han arasında 1025 yılında gerçekleştirilen Semerkand Mülakâtı’nda alınan kararlardan biridir?

A) Gazneli Mahmud’un Selçuklulara savaş açmasına karar verildi.
B) Yusuf Kadır Han’ın Arslan Yabgu’yu bertaraf etmesine karar verildi.
C) Sâmânîler Devleti’nin Gazneli Mahmud’a bırakılmasına karar verildi.
D) Arslan Yabgu’nun emrindeki Oğuzların Türkistan’dan Horasan’a nakledilmelerine karar verildi.
E) Her iki devletin de Selçuklularla sulh ilan etmelerine karar verildi.

Cevap : D) Arslan Yabgu’nun emrindeki Oğuzların Türkistan’dan Horasan’a nakledilmelerine karar verildi.

Açıklama :

6. Büyük Selçuklu Devleti Mâverâünnehir hâkimiyetini hangi olay sonrasında kaybetmiştir?

A) Katavan (Katvan) Savaşı
B) Hârezmşah Atsız’ın isyanı
C) Oğuz İsyanı
D) Gur hükümdarının Gazne’yi yakması
E) Sâve Savaşı

Cevap : A) Katavan (Katvan) Savaşı

Açıklama : Sultan Sencer komutasındaki Büyük Selçuklu ordusu, 1141 yılında **Karahitaylılar** ile yaptığı **Katvan Savaşı**’nda ağır bir yenilgi almış, bu olay Selçukluların **Mâverâünnehir** üzerindeki kesin hâkimiyetini kaybetmesine neden olmuştur.

7. I. Melik Tutuş: Savaştan sonra boynu vuruldu.
II. Melik Mahmud: Çiçek hastalığına yakalanarak öldü.
III. Terken Hatun: Hastalanarak öldü.
IV. Böri-Pars: Savaş meydanında öldürüldü.
V. Arslan Argun: Kölesi tarafından hançerlenerek öldürüldü.
Yukarıda isimleri verilen, Sultan Melikşâh’ın vefatı sonrasında Büyük Selçuklu tahtı için mücadeleye giren tarihî şahsiyetlerden hangisinin ölüm nedeni yanlıştır?

A) IV
B) III
C) I
D) II
E) V

Cevap : A) IV

Açıklama :

8. Sultan Berkyaruk döneminde aşağıdakilerden hangisiyle Büyük Selçuklu Devleti’nin bir ilişkisi olmamıştır?

A) Gazneliler
B) Bâtıniler
C) Karahanlılar
D) Fâtımiler
E) Haçlılar

Cevap : D) Fâtımiler

Açıklama : Sultan Berkyaruk döneminde, taht kavgaları, Bâtınî tehlikesi (B), Haçlı Seferleri’nin başlaması (E), Gaznelilerle (A) ve Karahanlılarla (C) ilişkiler ve mücadeleler yaşanmıştır. Ancak, dönemin kaynaklarında **Fâtımiler** ile doğrudan önemli bir siyasi veya askeri ilişkisi olduğu belirtilmez.

9. Aşağıdakilerden hangisi Selçuklu ordusunu meydana getiren ana unsurlardan biri değildir?

A) Gulâmân-ı saray
B) Türkmen kuvvetleri
C) Gönüllüler
D) İktâlı hassa askerleri
E) Ücretli askerler

Cevap : E) Ücretli askerler

Açıklama :

10. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti’nde bir saray görevlisi değildir?

A) Emîr-i Çaşnigîr
B) Şarabdar
C) Emîr-i Sevâhil
D) Vekil-i Der
E) Câmedâr

Cevap : C) Emîr-i Sevâhil

Açıklama : **Emîr-i Çaşnigîr** (Yiyeceklerden sorumlu), **Şarabdar** (İçeceklerden sorumlu), **Vekil-i Der** (Saray protokolü ve işlerinden sorumlu) ve **Câmedâr** (Hükümdarın giysilerinden sorumlu) önemli saray görevlileridir. **Emîr-i Sevâhil** ise **sahil** (deniz) komutanı anlamına gelir ve genellikle saraydan ziyade taşra veya askeri teşkilatın denizcilikle ilgili bir unvanıdır.

11. Sultan Alp Arslan Mısır seferi sırasında aşağıdaki şehir ve kalelerin hangisine uğramamıştır?

A) Kars
B) Urfa
C) Haleb
D) Tulhum
E) Malazgirt

Cevap : A) Kars

Açıklama : Alp Arslan’ın en bilinen seferi 1054’teki Diyarbakır ve çevresi ile 1064’teki Malazgirt öncesi Doğu Anadolu seferleridir.
Alp Arslan Malazgirt 1071’de Bizans’a karşı sefere çıkmıştır.
Mısır seferi ise Alp Arslan döneminde gerçekleşmemiştir. O dönemde Mısır’a giden Selçuklu hükümdarı Sultan Melikşah döneminde ya da diğer komutanlar aracılığıyla olmuştur.
Bu nedenle Alp Arslan’ın Mısır seferi kapsamında verdiğiniz şehirlerden Kars, Urfa, Halep, Tulhum, Malazgirt içinde “Kars” Anadolu’nun kuzeydoğusunda olduğu için bu sefer güzergahında yer almaz.

12. Aşağıdakilerden hangisi taşra teşkilatında bulunan idarecilerden biri değildir?

A) Muhtesib
B) Amid
C) Nedim
D) Amil
E) Reis

Cevap : C) Nedim

Açıklama : **Muhtesib** (Piyasa denetimi), **Amid** (Sivil yönetim), **Amil** (Maliye) ve **Reis** (Şehir yöneticisi) taşra teşkilatının önemli idarecileridir. **Nedim** ise hükümdarın veya büyük bir devlet adamının yanında bulunan, sohbet arkadaşı ve danışmanı anlamına gelir; bir taşra idarecisi değildir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Katvan Savaşı’ndan sonraki tarihte meydana gelen olaylardan biri değildir?

A) Oğuz istilasının meydana gelmesi
B) Sultan Sencer’in esareti
C) Gür hükümdarı Kutbüddin Muhammed’in Herat’ı alması
D) Hârezmşâh Atsız’ın Sultan Sencer’in elçisi şair Edib Sabir’i öldürtmesi
E) Save Savaşı’nın yapılması

Cevap : E) Save Savaşı’nın yapılması

Açıklama :

14. Aşağıdaki Selçuklu meliklerinden hangisi Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra saltanat mücadelesinde bulunmuştur?

A) Melik Resül Tegin
B) Melik Kutalmış
C) Emîr Erbasgan
D) Melik Kavurd
E) Melik Mahmûd

Cevap : E) Melik Mahmûd

Açıklama : Melikşâh’ın ölümünden sonra (1092) taht mücadelesine giren en önemli şahsiyetler, eşi Terken Hatun’un desteklediği oğlu **Melik Mahmûd**, Melikşâh’ın kardeşi **Melik Tutuş** ve diğer oğlu **Berkyaruk**’tur. Melik Kavurd ise Melikşâh devrinde isyan etmiş ve yenilmiştir.

15. I. Zümrüt Hatun – Seferiye Hatun
II. Altuncan Hatun – Seferiye Hatun
III. Ayşe Hatun – Seferiye Hatun
IV. Ayşe Hatun – Seyyide Hatun
V. Altuncan Hatun – Seyyide Hatun
Sultan Tuğrul Bey yukarıda isimleri verilen Selçuklu hükümdar eşlerinden hangileriyle evlenmiştir?

A) I
B) II
C) IV
D) V
E) III

Cevap : D) V

Açıklama :

16. Antakya’nın Haçlılara kaybedilmesinde hangi Selçuklu emîrinin yaptığı hatalar etkili olmuştur?

A) Emîr Bozan
B) Emîr Kürboğa
C) Emir Mevdüd
D) Emir Aksungur
E) Emir Yağısıyan

Cevap : B) Emîr Kürboğa

Açıklama : **Antakya Kuşatması** (1097-1098) sırasında şehri Haçlılardan geri almaya çalışan Musul Emîri **Kürboğa**, kuşatmayı düzensiz ve yetersiz bir şekilde yürüterek zaman kaybetmiş ve Haçlıların içerideki kuşatılmış garnizonu yenmesine neden olan hatalar yapmıştır.

17. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Melikşah devrinde gerçekleşen siyasi olaylardan biri değildir?

A) İznik üzerine ordu gönderdi.
B) Mervanoğulları hanedanına son verdi.
C) Gazneli I. Mesud’u mağlup etti.
D) Abbasi halifesini Bağdat’tan kovdu.
E) Batı Karahan seferine çıktı.

Cevap : C) Gazneli I. Mesud’u mağlup etti.

Açıklama :

18. Aşağıdaki dîvânlardan hangisi ordu ile ilgilidir?

A) Divân-ı İstifâ
B) Divân-ı Arz
C) Divân-ı Mezâlim
D) Dîvân-ı İşrâf
E) Dîvân-ı İnşa

Cevap : B) Divân-ı Arz

Açıklama : **Dîvân-ı Arz** (veya Arz-ı Leşker), ordunun işleri, askerlerin kayıtları, maaşları ve teftişi ile ilgilenen merkezî divandır.

19. Melik Kutalmış’ın, Sultan Alp Arslan’a karşı isyanı sırasında söylemiş olduğu “Tuğrul Han yerine ben değil, Alp Arslan sultan oldu. Ayrıca ben ondan yaşlı ve saltanata daha layığım. Şimdi onun padişah olup benim bakıp durmam doğru değildir. Belki savaşıp başımıza ne yazıldığını görmek daha uygundur.” sözleri dikkate alınarak aşağıdaki ifadelerden hangisine ulaşılabilir?

A) Tuğrul Bey de tahtı Kutalmış’ın elinden zorla almıştı.
B) Selçuklu ailesinde Melik Kutalmış’tan başka yaşça büyük hanedan üyesi yoktu.
C) Selçuklu tahtı Kutalmış’a babasından miras kalmıştı.
D) Alp Arslan’a karşı Selçuklu ailesinden Kutalmış’a destek verenler bulunmaktaydı.
E) Alp Arslan’dan daha büyük olduğu için hükümdarlığı kendisine layık görmekteydi.

Cevap : E) Alp Arslan’dan daha büyük olduğu için hükümdarlığı kendisine layık görmekteydi.

Açıklama : Kutalmış’ın sözlerindeki ana dayanak noktası, Alp Arslan’dan **daha yaşlı** (daha büyük) olduğu ve bu nedenle Türk geleneklerine göre saltanata **daha layık** (hak sahibi) olduğu inancıdır. Bu, hükümdarlığı kendisine layık görmesinin temel sebebidir (E).

20. Sultan Muhammed Tapar döneminde Selçukluların Horasan hâkimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emir Tuğtekin
B) Melik Sencer
C) Melik Kavurd
D) Vezir Ahmed b. Nizâmü’l-Mülk
E) Emir Çavlı Sakavu

Cevap : B) Melik Sencer

Açıklama : Sultan Muhammed Tapar döneminde (1105-1118), kardeşi **Melik Sencer**, Büyük Selçuklu Devleti’nin doğu kanadını ve merkezi **Horasan**’ı yöneten melik olarak görev yapmıştır.