ARK101U Anadolu Arkeolojisi Ünite 1

Giriş

Anadolu arkeolojisinde tarihöncesi çağlar, insanın ilk aletleri kullanmasından karmaşık yerleşimler kurmasına kadar uzanan uzun bir süreci kapsar. Bu süreçte Paleolitik (Eski Taş) Çağ, insanın doğaya bağımlı olduğu avcı-toplayıcı dönemi; Neolitik (Yeni Taş) Çağ ise tarım ve hayvancılıkla üretime geçilen, yerleşik düzenin başladığı devrimsel bir evreyi temsil eder.

Paleolitik ve Epipaleolitik/Mezolitik Dönem

Paleolitik Çağ, insanın ilk aletleri üretmesiyle başlar ve üç alt döneme ayrılır:

• Alt Paleolitik: İlk taş aletlerin (Oldowan) üretildiği dönemdir.
• Orta Paleolitik: Neandertallerle birlikte ilk dinsel pratiklerin (ölü gömme) ve soyut düşüncenin başladığı dönemdir.
• Üst Paleolitik: Modern insanla (Homo sapiens) birlikte mağara resimleri ve küçük heykelcikler gibi sanatsal ifadelerin ortaya çıktığı dönemdir.

Anadolu’da Paleolitik sanatın izlerine Antalya’daki Karain ve Belbaşı mağaralarında rastlanır. Paleolitik’ten Neolitik’e geçiş evresi olan Epipaleolitik/Mezolitik Dönemde ise, “mikrolit” adı verilen küçük taş aletler kullanılmaya başlanmıştır. Öküzini Mağarası bu dönemin önemli yerleşimlerindendir.

Neolitik Dönem ve Neolitikleşme Süreci

Neolitik dönemi hazırlayan en önemli etken, buzul çağının sona ermesiyle başlayan küresel ısınma (Holosen) ve insanın buna uyum sağlama çabasıdır. Neolitik Çağ’ın getirdiği temel yenilikler şunlardır:

• Üretim Ekonomisi: Toprağın işlenmesi (tarım) ve hayvanların evcilleştirilmesi.
• Yerleşik Yaşam ve Mimari: İlk köylerin kurulması ve konut mimarisinin gelişimi.
• Uzmanlaşma ve Organizasyon: Taş yontuculuğu, ticaret ve organize toplum yapısının oluşumu.

Anadolu’daki Neolitik yerleşimlerden bazıları şunlardır:

• Çatalhöyük: Birbirine bitişik, tek katlı, düz damlı ve kerpiç evlerden oluşan mimarisiyle ünlüdür.
• Çayönü ve Aşıklı Höyük: Dönemin diğer önemli merkezleridir.
• Göbekli Tepe: Anıtsal tapınak yapılarıyla (T biçimli dikmeler) inanç sisteminin gelişmişliğini gösterir.

Mimari gelişimde, başlangıçtaki yuvarlak planlı kulübelerden, Çanak Çömleksiz Neolitik B (ÇÇNB) döneminde dörtgen planlı ve çok mekanlı (ızgara planlı) konutlara geçiş yaşanmıştır. Ancak “erken kent” oluşumları Neolitik değil, sonraki çağların özelliğidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Paleolitik dönemin özelliklerinden biri değildir?

A) İlk taş aletlerin yapımına başladığı dönemdir.
B) İlk dinsel uygulamaların başlandığı dönemdir.
C) İlk tarımsal üretimin başladığı dönemdir.
D) İnsanın soyut düşünmeye başladığı dönemdir.
E) İlk mağara resimlerinin yapıldığı dönemdir.

Cevap : C) İlk tarımsal üretimin başladığı dönemdir.

Açıklama : **Paleolitik Dönem** (Eski Taş Çağı), insanın ilk aletleri kullanmasından , soyut düşünce ve ilk dinsel pratiklere (ölü gömme) başlamasına kadar olan süreci kapsar. **İlk tarımsal üretimin başlaması** ise bu dönemi izleyen **Neolitik Çağ’ın** temel özelliğidir.

2. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Neolitik dönemi hazırlayan etmenlerden biridir?

A) İnsanoğlunun ilk tarım üretimine başlaması
B) İnsanoğlunun alet kullanımına başlanması
C) Buzul çağlarının başlaması
D) Bereketli Hilal bölgesinde ormanlık alanların azalması
E) İnsanoğlunun yaşam stratejilerini değişen iklim koşullarına uyarlaması

Cevap : E) İnsanoğlunun yaşam stratejilerini değişen iklim koşullarına uyarlaması

Açıklama : Neolitik dönem, son buzul çağının sona ermesi ve **Holosen** adını verdiğimiz **küresel ısınma** döneminin başlamasıyla tetiklenmiştir. Bu iklimsel değişim, insanoğlunun avcılık ve toplayıcılık stratejilerini değişen koşullara **uyarlamasını** gerektirerek Neolitikleşme sürecini hazırlayan temel etken olmuştur.

3. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Anadolu’da Paleolitik dönem sanatının görüldüğü yerlerden biridir?

A) Karain Mağarası
B) Aşıklı Höyük
C) Hallan Çemi
D) Yarımburgaz Mağarası
E) Pınarbaşı

Cevap : A) Karain Mağarası

Açıklama : Paleolitik döneme ait buluntuların, duvar resimleri ve küçük yontu nesnelerle birlikte görüldüğü Anadolu’daki önemli merkezler arasında Antalya’daki **Karain** ve Belbaşı **Mağaraları** yer alır. Yarımburgaz ise Oldowan endüstrisinin bulunduğu en eski Paleolitik yerleşimlerdendir.

4. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde Alt, Orta ve Üst Paleolitik dönemin özellikleri sırasıyla doğru bir biçimde sıralanmaktadır?

A) İlk yerleşime geçilir / mağara resimleri yapılır / İlk üretim gerçekleşir
B) İlk alet üretilir / soyut düşünme başlar / sanatsal ifade ortaya çıkar
C) İlk mağara resmi yapılır / sanat ürünleri ortaya çıkar / ilk yerleşime geçilir
D) İlk kültürel oluşumlar başlar / ilk alet üretilir / ilk dinsel pratikler yapılır
E) Soyut düşünme başlar / ilk alet üretilir / ilk dinsel pratikler yapılır

Cevap : B) İlk alet üretilir / soyut düşünme başlar / sanatsal ifade ortaya çıkar

Açıklama : **Alt Paleolitik** dönemde ilk aletler (Oldowan) üretilir **Orta Paleolitik** dönemde Neandertallerle birlikte soyut düşünce ve öte dünya inancıyla ilk dinsel pratikler başlar. **Üst Paleolitik** dönemde ise modern insanla birlikte mağara resimleri ve küçük yontu nesnelerle gelişkin **sanatsal ifade** ortaya çıkar.

5. Aşağıdakilerden hangisi Neolitik dönemin getirdiği yeniliklerden biri değildir?

A) İlk yerleşik düzene geçilip mimari örneklerin oluşumu
B) Toprağın işlenmesi ve tarıma başlanması
C) İlk mağara resimlerinin yapılması
D) Kültür hayvancılığına başlanması
E) İlk tapınak yapılarının ortaya çıkması

Cevap : C) İlk mağara resimlerinin yapılması

Açıklama : **İlk mağara resimlerinin yapılması** (C) ve sanatsal ifade, **Üst Paleolitik Çağ’ın** bir özelliğidir. Neolitik Çağ’ın yenilikleri ise; üretim ekonomisine geçiş (tarım ve hayvancılık – B, D), yerleşiklik ve mimari (A), ve anıtsal tapınaklar (E) gibi köklü değişimlerdir.

6. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Çatalhöyük yerleşmesinin mimari özelliklerini açıklar?

A) Yuvarlak planlı bir yapının çevresi ahşap direklerle çevrilidir.
B) Tek katlı ve düz damlı kerpiç tuğlalı evler birbirine bitişiktir.
C) Oval planlı ve çukur tabanlı kulübeler biçimindedir.
D) Taştan duvarlı ve ortasında anıtsal boyutta dikmeler mevcuttur.
E) Birbirinden bağımsız yapı birimlerinden oluşmaktadır.

Cevap : B) Tek katlı ve düz damlı kerpiç tuğlalı evler birbirine bitişiktir.

Açıklama : **Çatalhöyük** konutları, **tek katlı ve düz damlıdır**. Evler birbirine **bitişik düzende** inşa edilmiş olup, aralarında sokak bulunmaz ve girişleri genellikle damlardaki açıklıktan ahşap merdivenlerle sağlanırdı.

7. Aşağıdaki yerleşimlerden hangisi Neolitik dönem yerleşimlerinden biri değildir?

A) Hallan Çemi
B) Aşıklı Höyük
C) Çatalhöyük
D) Öküzini
E) Çayönü

Cevap : D) Öküzini

Açıklama : Hallan Çemi (A), Aşıklı Höyük (B), Çatalhöyük (C) ve Çayönü (E), Anadolu’daki önemli **Neolitik dönem** yerleşimleridir. **Öküzini** (D) ise Antalya yöresinde yer alan ve daha çok **Üst Paleolitik ve Epipaleolitik/Mezolitik Çağa** ait buluntularıyla tanınan bir mağara yerleşmesidir.

8. Küçük taş aletler anlamına gelen “mikrolit” aşağıdaki dönemlerden hangisinde ortaya çıkmıştır?

A) Alt paleolitik dönem
B) Orta paleolitik dönem
C) Üst paleolitik dönem
D) Neolitik dönem
E) Mezolitik/Epipaleolitik dönem

Cevap : E) Mezolitik/Epipaleolitik dönem

Açıklama : **Mikrolit** adı verilen minik aletler, Üst Paleolitik Dönemden sonra başlayan ve Neolitik döneme geçiş dönemi olan **Mezolitik/Epipaleolitik Çağ’da** (MÖ 11-12 bin civarı) ortaya çıkmıştır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da gelişim gösteren Neolitik dönemin özelliklerinden biri değildir?

A) Erken kent yerleşmelerinin ortaya çıkışı
B) Yerleşim planları geniş bir bölgede yayılım göstermiştir.
C) Anıtsal tapınak örneklerine sahiptir.
D) Taş yontuculuğu ve ticaret gibi uzman işgücüne sahiptir.
E) Organize bir toplum yapısına sahiptir.

Cevap : A) Erken kent yerleşmelerinin ortaya çıkışı

Açıklama : Neolitik dönemde **anıtsal tapınaklar** (Göbekli Tepe – C) ve **organize toplum** yapısı (E) görülse de, yerleşimler **köy** birimleri olarak nitelendirilir.. **Erken kent yerleşmelerinin** (A) ortaya çıkışı ise bu dönemi izleyen **Kalkolitik ve Eski Tunç Çağları’nın** özelliğidir.

10. Dörtgen planlı ve çok mekanlı konutların ortaya çıkışı hangi dönemde ortaya çıkmıştır?

A) Epipaleolitik/ Mezolitik Dönem
B) Seramikli Neolitik Dönem
C) Çanak Çömleksiz Neolitik A Dönemi
D) Çanak Çömleksiz Neolitik B Dönemi
E) Geç Neolitik Dönem

Cevap : D) Çanak Çömleksiz Neolitik B Dönemi

Açıklama : Yuvarlak planlı yapılar terk edilerek, **dörtgen planlı** ve daha sonrasında **çok bölümlü (çok mekanlı)** konutların (Izgara Planlı, Kanallı Yapılar, Hücre Planlı yapılar) ortaya çıkışı, **Çanak Çömleksiz Neolitik B (ÇÇNB) döneminde** (MÖ 8. binde) hızla gelişmiştir.