İlk Dönem İslam Tarihi 2023-2024 Final Soruları

Giriş

İlk Dönem İslam Tarihi, Hz. Peygamber dönemi ve ardından gelen Dört Halife (Hulefa-i Raşidin) dönemini kapsar. Bu süreç, İslam medeniyetinin temellerinin atıldığı, fetihlerle genişlediği ve kurumların oluştuğu kritik bir evredir. Bu makalede, bu dönemin siyasi olayları, önemli şahsiyetleri ve kurumsal gelişmeleri ele alınacaktır.

Hz. Peygamber Dönemi ve Gelişmeler

Hz. Peygamber, tebliğ sürecinde Mekke’de zorluklarla karşılaşan Müslümanlara liderlik etmiş ve Medine’ye hicretle İslam devletinin temellerini atmıştır. Savaş hukukuna getirdiği yenilik, kadın ve çocukların korunması gibi kurallarla savaşa ahlak kazandırması olmuştur.

Dönemin önemli olaylarından biri olan Hayber Seferi sırasında, daha önce Habeşistan’a hicret eden Müslümanlar Medine’ye dönmüşlerdir. Ayrıca Abdullah b. Cahş seriyyesi sırasında Mekkeli müşriklerden Amr b. el-Hadrami’nin öldürülmesi, İslam tarihinde ilk kanın döküldüğü olaydır.

İlk İnananlar ve Sahabeler

İslam’ı ilk kabul edenler arasında Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Ebu Bekir ve Zeyd b. Harise yer alır. Hz. Osman ise Hz. Ebu Bekir’in davetiyle daha sonra Müslüman olmuştur.

Kur’an’ın toplanması ve çoğaltılması süreçlerinde Zeyd b. Sabit başkanlık etmiştir. Hz. Ebu Bekir döneminde Kur’an’ın kitap haline getirilmesi fikrine öncülük eden isim ise Hz. Ömer’dir.

Raşid Halifeler Dönemi

Bu dönemde devlet teşkilatlanması hızlanmış; divan kurulmuş, adalet sistemi oluşturulmuş ve yeni şehirler (Basra, Küfe) kurulmuştur. Ancak yeni paraların basılması ve saray protokolü olan Hacip makamı bu dönemde değil, Emeviler döneminde ortaya çıkmıştır.

• Hz. Ebu Bekir: Ridde olayları nedeniyle devletin kritik bir dönemden geçtiğini görerek, yerine Hz. Ömer’i vasiyetle doğrudan atamıştır. Mekke döneminde işkence gören köleleri (Bilal-i Habeşi gibi) satın alıp azat etmesiyle tanınır.
• Hz. Osman: İlk vali değişikliğini Küfe’de yapmış, Sa’d b. Ebi Vakkas’ı görevden almıştır. Şehit edilmesinden sonra onun taraftarlarına “Şiatu Osman” denmiştir.
• Hz. Ali: Halife olduktan sonra Hz. Osman’ın atadığı valileri, örneğin Basra valisi Abdullah b. Amir’i görevden almıştır. Fitne olayları sırasında bazı sahabeler (İbn Ömer gibi) olaylardan uzak durmayı tercih etmiştir.

Kavramlar ve Mekke Tarihi

Mekke, Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail tarafından Kabe’nin inşa edilmesiyle kutsal bir merkez haline gelmiştir. Arabistan iklimi genel olarak çöl iklimidir ve en fazla yağmurun Mekke’ye düştüğü bilgisi yanlıştır.

Kur’an’da ahlaki kavramlar arasında “Birr” iyiliği, “Bağy” ve “İsm” ise kötülüğü ifade eder. Ölçüde ve tartıda hile yapmamak ise Doğruluk (Sıdk) erdemiyle ilişkilidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi “Şiatu Osman” ifadesini açıklayabilir?

A) Hz. Osman’ı öldüren Şiiler
B) Hz. Osman’ın yakın akrabaları
C) Hz. Osman’a isyan edenler
D) Hz. Osman taraftarları
E) Hz. Osman’ın evine giren asiler

Cevap : D) Hz. Osman taraftarları

Açıklama : Arapça’da **Şia** kelimesi, birine **taraftar** veya **grup** anlamına gelir. **”Şiatu Osman”** ifadesi de, Hz. Osman’ın katlinden sonra onun intikamını almak isteyen veya ona bağlı olan **Hz. Osman taraftarlarını** ifade eder.

2. Aşağıdakilerden hangisi Hayber sürecinde meydana gelen gelişmelerdendir?

A) Bizans’ın Medine üzerine bir ordu göndermesi
B) Kıtlık yaşanması
C) Hz. Peygamber’in umreye karar vermesi
D) Medine’de münafıkların bir mescit inşa etmeleri
E) Habeşistan muhacirlerinin Medine’ye gitmesi

Cevap : E) Habeşistan muhacirlerinin Medine’ye gitmesi

Açıklama : **Hayber Seferi** (Hicretin 7. yılı), Hudeybiye Antlaşması’ndan hemen sonra gerçekleşmiştir. Hz. Peygamber’in Hayber’e yürüdüğü günlerde, daha önce Mekke müşriklerinin baskısından kaçarak Habeşistan’a sığınan **muhacirler Medine’ye dönmüşlerdir** (Hicretin 7. yılı, Hayber Fethi sırasında).

3. Aşağıdakilerden hangisi ilk inananlardan değildir?

A) Zeyd b. Harise
B) Osman b. Affân
C) Ebu Bekir
D) Ali b. Ebu Talib
E) Hatice binti Huveylid

Cevap : B) Osman b. Affân

Açıklama : İlk inananlar arasında yer alan ve **”İslâm’ı ilk kabul edenler”** olarak bilinen öncüler (es-sâbikūne’l-evvelûn) arasında Hz. Hatice (E), Hz. Ali (D), Hz. Ebu Bekir (C) ve Zeyd b. Harise (A) bulunur. Hz. Osman (B) ise daha sonra Hz. Ebu Bekir’in davetiyle Müslüman olmuştur.

4. Hz. Ebu Bekir’in Hz. Ömer’i doğrudan atamasının sebebi nedir?

A) İstişareyi sevmemesi
B) Hz. Ömer ile önceden anlaşmış olması
C) Başka aday bulamaması
D) İnsanların Hz. Ömer’i seçmeyecek oluşu
E) Devletin kritik bir dönemden geçiyor olması

Cevap : E) Devletin kritik bir dönemden geçiyor olması

Açıklama : Hz. Ebu Bekir, kendi ölümünün yaklaştığı dönemde **Ridde olayları** nedeniyle devletin büyük bir krizden geçtiği (kritik bir dönemden geçtiği) için, otorite boşluğuna izin vermemek adına **Hz. Ömer’i vasiyetle doğrudan** halife olarak atamıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ali’nin halife seçildiği süreçte tarafsız kalmayı tercih edenlerin gerekçesi olarak ifade edilebilir?

A) Medine’ye girmelerine izin verilmemesi
B) Hz. Peygamber’in kendilerine tarafsız kalmalarını emretmesi
C) Korkak oldukları için sorumluluk üstlenmemeleri
D) Hz. Ali’nin onları tarafsız olmaya çağırması
E) Gelişmelerin bir fitne olduğunu ve bundan kaçınmak gerektiğini düşünmeleri

Cevap : E) Gelişmelerin bir fitne olduğunu ve bundan kaçınmak gerektiğini düşünmeleri

Açıklama : Hz. Osman’ın katli sonrası karışıklıklar sırasında ve Cemel Savaşı öncesinde, **fitne** olarak görülen bu olaylara katılmaktan kaçınan sahabelerin (İbn Ömer, Sa’d b. Ebî Vakkas gibi) temel gerekçesi, **gelişmelerin bir fitne olduğunu ve bundan uzak durmak** gerektiğini düşünmeleriydi.

6. “Eksik ölçüp noksan yapan hilekârlara yazıklar olsun! Onlar insanlardan alırken ölçüp tarttıklarında tam, vermek için ölçüp tarttıklarında ise eksik ölçer ve tartarlar” ayeti hangi ahlaki erdeme işaret eder?

A) Emanet
B) Vefa
C) Merhamet
D) Şefkat
E) Doğruluk

Cevap : E) Doğruluk

Açıklama : Ölçü ve tartıda tam ve dürüst olmak, ticari hayatta adaleti ve hakkaniyeti sağlamak, temel olarak **Doğruluk** (Sıdk) erdemine ve dürüstlüğe işaret eder.

7. Hz. Osman ilk vali değişikliğini aşağıdakilerden hangi eyalette gerçekleştirmiştir?

A) Mısır
B) Şam
C) Küfe
D) Basra
E) Horasan

Cevap : C) Küfe

Açıklama : Hz. Osman, hilafetinin ilk dönemlerinde **Küfe** valisi olan Sa’d b. Ebî Vakkas’ı görevden alarak yerine üvey kardeşi Velîd b. Ukbe’yi atamış ve bu, onun yaptığı **ilk vali değişikliği** olmuştur.

8. Hz. Peygamber’in savaş konusunda insanlığa getirdiği en büyük kazanım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Savaşa ahlak kazandırılması
B) Kaçanların kovalanmaması
C) Esirlerin salıverilmesi
D) Yeni savaş stratejilerinin geliştirilmesi
E) Savaşsız bir toplumun kurulması

Cevap : A) Savaşa ahlak kazandırılması

Açıklama : Hz. Peygamber, savaşta kadın, çocuk, yaşlı ve din adamlarının öldürülmemesi, ağaçların kesilmemesi gibi kurallar getirerek, **savaşa insani ve ahlaki bir boyut kazandırmış** ve bu, onun insanlığa getirdiği en büyük kazanım olarak kabul edilir.

9. Arabistan’ın iklimi hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sel afetleri görülebilir.
B) En fazla yağmur Mekke’ye düşer.
C) Genelde çöl iklimi hâkimdir.
D) İklim bölgelere göre farklılık gösterir.
E) Nadiren yağmur yağar.

Cevap : B) En fazla yağmur Mekke’ye düşer.

Açıklama : Arabistan Yarımadası’nda genellikle **çöl iklimi** (C) hâkimdir ve nadiren yağmur yağar (E). İklim bölgelere göre farklılık gösterir (D). Yağışların ani ve şiddetli olması nedeniyle sel afetleri (A) görülebilir. Ancak Yarımada’da **en fazla yağmurun Mekke’ye düştüğü** (B) bilgisi yanlıştır.

10. İslam medeniyetinin özgünlüğüne aşağıdakilerden hangisi delil olamaz?

A) Bilim dilinin Arapça olması
B) Diğer medeniyetleri taklit etmesi
C) Önceki bilgi birikimini geliştirmesi
D) Farklı ırk ve kültürleri bir arada tutması
E) Yeni düşünce ve teknolojileri geliştirmesi

Cevap : B) Diğer medeniyetleri taklit etmesi

Açıklama : Bir medeniyetin **özgün** olması, kendi kimliğini yaratması ve diğerlerini taklit etmemesiyle mümkündür. İslam medeniyetinin özgünlüğüne delil; kendinden önceki birikimi geliştirmesi (C), farklı kültürleri birleştirmesi (D) ve yeni şeyler ortaya koyması (E)dır. **Diğer medeniyetleri taklit etmesi** (B) ise özgünlüğe delil olamaz.

11. Aşağıdakilerden hangisi Raşid Halifeler dönemi görevlilerinden değildir?

A) Vali
B) Kadı
C) Katip
D) Hacip
E) Amil

Cevap : D) Hacip

Açıklama : **Raşid Halifeler dönemi**nde, halifeye ulaşmayı zorlaştıran, bir nevi saray görevlisi/protokol sorumlusu olan **Hacip** makamı **bulunmamaktaydı**. Vali (A), Kadı (B), Kâtip (C) ve Amil (E) ise o dönemin yaygın yönetim görevlileridir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Kur’an’ın kötü ahlaklılıkla ilgili kullandığı kavramlardan değildir?

A) Hevâ
B) Bağy
C) Birr
D) İsm
E) Hatie

Cevap : C) Birr

Açıklama : **Birr**, Kur’an’da **iyilik, takva, hayır ve dürüstlük** gibi olumlu ve iyi ahlakı ifade eden kavramdır. Hevâ (nefsin arzusu), Bağy (zulüm, haddi aşma), İsm (günah) ve Hatie (hata, günah) ise kötü ahlaklılıkla ilgili kullanılan kavramlardır.

13. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ebu Bekir’in, tebliğin Mekke döneminde yürütmüş olduğu faaliyetlerdendir?

A) İşkence gören köleleri satın alarak azat etmiştir.
B) Hz. Peygamber’in muhafızlığını yapmıştır.
C) Köleleri satın alıp büyük bir zenginliğe kavuşmuştur.
D) Kur’an’ı baştan sona yazmıştır.
E) Kölelerinin kazancıyla müreffeh bir hayat yaşamıştır.

Cevap : A) İşkence gören köleleri satın alarak azat etmiştir.

Açıklama : Hz. Ebu Bekir, İslâm’a inanmaları sebebiyle müşrikler tarafından işkence gören **Bilâl-i Habeşî** gibi birçok köleyi **Mekke döneminde kendi malıyla satın alıp azat etmiştir** (A). Kur’an’ın kitap haline getirilmesi (D) ise Hz. Ebu Bekir’in hilafeti döneminde gerçekleşmiştir.

14. Aşağıdakilerden hangisi Hz. İbrahim’in Mekke’yle ilişkisini anlatır?

A) Hz. İbrahim, Mekke’ye Yemen’den gelmiştir.
B) Hz. İbrahim Mekke’de Kabe’yi oğlu Hz. İsmail ile inşa etmiştir.
C) Hz. İbrahim’in Mekke’yle ilgisi yoktur.
D) Hz. İbrahim İsrailoğullarındandır.
E) Hz. İbrahim Mekke’de dünyaya gelmiştir.

Cevap : B) Hz. İbrahim Mekke’de Kabe’yi oğlu Hz. İsmail ile inşa etmiştir.

Açıklama : İslâm inancına göre Hz. İbrahim’in Mekke ile olan en önemli ve temel ilişkisi, oğlu **Hz. İsmail** ile birlikte **Kâbe’yi inşa etmesidir** (B).

15. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ali’nin Basra valiliğinden azlettiği kişidir?

A) Eş’as b. Kays
B) Abdullah b. Amr
C) Abdullah b. Amir b. Küreyz
D) Ebu Musa el-Eş’ari
E) Velid b. Ukbe

Cevap : C) Abdullah b. Amir b. Küreyz

Açıklama : Hz. Ali, halife olduktan sonra, daha önce Hz. Osman tarafından atanan bütün valileri azletmiştir. **Basra** valisi olan **Abdullah b. Amir b. Küreyz** (C) de azlettiği valiler arasındadır.

16. Mushaf’ın hem toplanması hem de çoğaltılması faaliyetlerine başkanlık eden sahabi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zeyd b. Sabit
B) Said b. el-As
C) Abdullah b. Zübeyr
D) Abdurrahman b. Haris
E) Ubey b. Kab

Cevap : A) Zeyd b. Sabit

Açıklama : Kur’an’ın **kitap haline getirilmesi** (Hz. Ebu Bekir dönemi) ve **çoğaltılması** (Hz. Osman dönemi) faaliyetlerine bizzat **Zeyd b. Sabit** (A) başkanlık etmiştir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ebu Bekir’in halife seçilme süreciyle ilgili olarak zikredilebilir?

A) Halife seçileceği toplantıyı önceden organize etmişti.
B) Müslümanlar onun halife seçileceğini Kur’an’a bakarak öğrenmiştiler.
C) Müslümanlar ondan başkasını halife olarak kabul etmezlerdi.
D) Olağanüstü koşullarda halife olarak seçilmişti.
E) Hz. Peygamber onun halife seçilmesini açıkça emretmişti.

Cevap : D) Olağanüstü koşullarda halife olarak seçilmişti.

Açıklama : Hz. Ebu Bekir, Hz. Peygamber’in vefatı sonrasında, Müslümanların toplanma yeri olan **Sakife**’de, **hızlı bir şekilde otorite boşluğunun doldurulması** gerekliliği gibi **olağanüstü koşullarda** (D) halife olarak seçilmiştir.

18. Abdullah b. Cahş seriyyesinin müdahalesi esnasında öldürülen Mekkeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nadr b. Haris
B) Ebu’l-As
C) Ümeyye b. Halef
D) Amr b. el-Hadrami
E) Amr b. el-As

Cevap : D) Amr b. el-Hadrami

Açıklama : **Abdullah b. Cahş seriyyesi** (Hicretin 2. yılı, Recep ayı), İslâm tarihinde ilk savaş esirinin alındığı ve ilk kanın döküldüğü olaydır. Bu seriyye esnasında öldürülen Mekkeli kervan üyesi **Amr b. el-Hadrami**’dir (D).

19. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ebu Bekir döneminde Hz. Ömer’in öncülük ettiği işlerdendir?

A) Gelirlerin eşit olarak dağıtılması
B) Divan teşkilatının kurulması
C) Kur’an’ın kitap haline getirilmesi
D) Ridde savaşlarına başlanılması
E) Fethedilen arazilerin devletleştirilmesi

Cevap : C) Kur’an’ın kitap haline getirilmesi

Açıklama : Hz. Ebu Bekir döneminde, Yemame Savaşı’nda hafızların ölümü üzerine **Kur’an’ın kaybolma tehlikesine** dikkat çeken ve bu fikre öncülük eden kişi **Hz. Ömer**’dir. Bu sayede Kur’an **kitap haline getirilmiştir** (C). Divan teşkilatı (B) ve Fethedilen arazilerin devletleştirilmesi (E) Hz. Ömer’in hilafeti döneminde gerçekleşmiştir.

20. Aşağıdakilerden hangisi Raşid Halifeler döneminin uygulamalarından biri değildir?

A) Yeni paraların basılması
B) Adalet sisteminin teşkil edilmesi
C) Divan teşkilatının kurulması
D) Yeni şehirlerin kurulması
E) Hilafet sisteminin kurumsallaşması

Cevap : A) Yeni paraların basılması

Açıklama : **Raşid Halifeler dönemi**nde (Hz. Ebu Bekir, Ömer, Osman, Ali) paraların basılması (A) **uygulanmamıştır**. Bu uygulama, daha sonra **Emeviler dönemi**nde (Abdülmelik b. Mervan) gerçekleştirilmiştir. Diğer şıklar bu dönemde başlatılan veya kurumsallaştırılan uygulamalardır.