İslam İbadet Esasları 2023-2024 Final Soruları

Giriş

İslam ibadet esasları, Müslümanların günlük hayatlarını düzenleyen namaz, oruç, zekât ve hac gibi temel ibadetlerin kurallarını ve fıkhi hükümlerini kapsar. Bu ibadetlerin geçerlilik şartları (sıhhat), yükümlülük şartları (vücûb) ve bozulma durumları fıkıh ilminin temel konularıdır. Bu makalede, hac ibadetinin detayları, kurban ve zekâtın incelikleri ile güncel fıkhi meseleler ele alınacaktır.

Hac ve Umre İbadeti

Hac, ömürde bir kez farz olan (farz-ı ayn) hem mali hem bedeni bir ibadettir. Farz olan hac yapıldıktan sonra yapılanlar nafile sayılır. Haccın rükünlerinden biri olan Arafat vakfesi, Arefe günü zeval vaktinden bayramın ilk günü tan yerinin ağarmasına kadar olan sürede yapılır. Haccın diğer bir farzı ise İhrama girmektir; ihramın rükünleri niyet ve telbiyedir.

Hacda işlenen bazı kusurlar (cinayetler) ceza gerektirir. Küçükbaş kurban kesmeyi gerektiren cezaya Dem denir. Ancak Arafat vakfesinden sonra ihramlıyken cinsel ilişkiye girmek gibi ağır ihlaller haccı bozar ve daha büyük ceza gerektirir. Mikat yerleri ihrama girme sınırlarıdır; Ci’râne ise Harem sınırına yakın bir yerleşimdir, mikat sınırı değildir.

Zekât ve Kurban

Zekâtın geçerli olması (sıhhat şartı) için Niyet ve Temlik (mülkiyet devri) şarttır. Altın (80.18 gr) ve gümüşün (561.2 gr) nisabı belirlidir. Toprak ürünlerinde kendiliğinden sulanıyorsa 1/10 (öşür), masrafla sulanıyorsa 1/20 oranında zekât verilir. Hanefi mezhebinde ziynet eşyası olan altının da zekâtı verilir.

Kurbanlık hayvanlarda belirli yaş ve sağlık şartları aranır. Örneğin, keçinin 1 yaşını doldurmuş olması şarttır; koyundaki gibi “1 yaşında gösterişli olması” yeterli değildir. Saime terimi ise kurbanla değil, zekâtla (otlayan hayvan) ilgilidir.

Namaz ve Diğer Fıkhi Konular

Teravih namazı Ramazan’a mahsustur ve cemaatle kılınması sünnettir; dörder rekat kılındığında her iki rekatta bir selam verilmesi efdaldir. Namazda zihnen başka şeylerle meşgul olmak namazı bozmaz. Mest üzerine mesh süresi, mest giyildikten sonraki ilk abdest bozulmasından itibaren başlar.

Helal gıda konusunda, Şafii mezhebinde kesim sırasında besmele çekmek sünnettir (vacip değildir). Güncel konulardan organ naklinde ise hem vericinin hem de alıcının rızası şarttır; rıza olmadan nakil caiz değildir.

1. Aşağıdakilerden hangisinde Arafat vakfesinin zamanı doğru bir şekilde verilmiştir?

A) Bayramın ilk günü tan yerinin ağarmasından son gününde zeval vaktine kadar
B) Arefe günü zeval vaktinden bayramın son gününde tan yerinin ağarmasına kadar
C) Arefe günü tan yerinin ağmasından aynı günün zeval vaktine kadar
D) Bayramın birinci gününde tan yerinin ağarmasından -aynı günün- zeval vaktine kadar
E) Arefe günü zeval vaktinden bayramın ilk gününde tan yerinin ağarmasına kadar

Cevap : E) Arefe günü zeval vaktinden bayramın ilk gününde tan yerinin ağarmasına kadar

Açıklama : Arafat vakfesi, haccın en önemli rüknü olup zamanı, **Arefe günü (Zilhiccenin 9. günü) zeval vaktinden** başlar ve **Bayramın ilk günü (Zilhiccenin 10. günü) tan yerinin ağarmasına kadar** devam eder.

2. Aşağıdaki verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Hac Müslümanlar için farz-ı kifayedir.
B) Mümeyyiz olan kimselere hac farzdır.
C) Hac sadece bedeni bir ibarettir.
D) Farz olan hac yerine getirildikten sonra yapılacak her hac nafile ibadettir.
E) Hac senenin her ayında yapılabilir.

Cevap : D) Farz olan hac yerine getirildikten sonra yapılacak her hac nafile ibadettir.

Açıklama : Hac, bir defa farzdır (Farz-ı ayn). Farz olan hac yerine getirildikten sonra, tekrar yapılan **her hac nafile ibadet** (D) sayılır. Hac, senenin sadece belirli aylarında (Şevval, Zilkade, Zilhicce) yapılabilir (E yanlıştır). Hac hem mali hem de bedeni bir ibadettir (C yanlıştır).

3. Teravih namazı ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) Ramazan ayına mahsus müekked bir sünnettir.
B) Evde tek başına da kılınabilen bir namazdır.
C) Cemaatle kılınması sünnettir.
D) Dörder rekat olarak kılınıyorsa öğle namazının sünneti gibi kılınır.
E) Dörder ya da ikişer rekat şekline kılınabilir.

Cevap : D) Dörder rekat olarak kılınıyorsa öğle namazının sünneti gibi kılınır.

Açıklama : Teravih namazı, Ramazan ayına mahsustur ve **ikişer rekat** kılınması asıl olmakla birlikte, dörder rekat kılınabilir (E). Ancak dörder rekat kılındığında, öğle namazının sünneti gibi, her iki rekatta bir oturulup teşehhüd okunmaz (D yanlıştır); ilk oturuşta teşehhüd okunup kalkılır, üçüncü rekatta başlanır.

4. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi diğerlerinden farklıdır?

A) Kıyam-Rükün
B) Nisaba malik olmak-Sebep
C) Namazda konuşmak-Mani
D) Bedenin avret sayılan kısımlarının açılması-Haram
E) Vakit-Şart

Cevap : D) Bedenin avret sayılan kısımlarının açılması-Haram

Açıklama : A, B, C ve E şıklarında, ibadetler hukukundaki **fıkhi terimler** (Rükün, Sebep, Mani, Şart) ile ilgili oldukları kavramlar doğru eşleştirilmiştir. Ancak D şıkkında, avret yerinin açılması namazı bozan bir **Müfsid**’dir (bozucu) veya bir **Şart**’ın (Setr-i avret) ihlalidir; **Haram** ise fiilin dini hükmüdür. Bu eşleştirme diğerleri gibi fıkhi terim kategorisine ait değildir.

5. Aşağıdakilerden hangisi zekâtın geçerlilik (sıhhat) şartlarındandır?

A) Niyet ve akıl
B) İslam ve hürriyet
C) Akıl ve temlik
D) Akıl ve tam mülkiyet
E) Niyet ve temlik

Cevap : E) Niyet ve temlik

Açıklama : Zekâtın **geçerli (sahih)** olması için iki temel şart vardır: **Niyet** (zekât vermeye niyet etmek) ve **Temlik** (zekât malını fakirin mülkiyetine geçirmek). Diğerleri (İslam, hürriyet, akıl, tam mülkiyet) zekâtın **yükümlülük (vücûb) şartları**ndandır.

6. Zararlı maddelerin kullanımıyla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Şafii fakihlerin çoğunluğuna göre hamr dışındaki sarhoşluk veren içecekler kıyas ile haramdır.
B) Fakihler sarhoşluk veren tüm içeceklerin nas ile yasaklandığı hususunda hemfikirlerdir.
C) Bazı Maliki fakihler sadece üzümden yapılan içkiye “hamr” denilebileceği kanaatindedir.
D) Sarhoşluk veren içeceklerin yasaklanması aşamalı olarak gerçekleşmiştir.
E) Sarhoşluk veren içeceklerin içilmesinin yasaklanması “aklın korunması” ilkesi ile yakından ilişkilidir.

Cevap : B) Fakihler sarhoşluk veren tüm içeceklerin nas ile yasaklandığı hususunda hemfikirlerdir.

Açıklama : Sarhoşluk veren içeceklerin yasaklanması konusunda fakihler arasında tam bir fikir birliği (hemfikir olma) yoktur. Özellikle **üzümden yapılmayan** sarhoş edici içeceklerin **nas** (ayet/hadis) ile mi yoksa **kıyas** ile mi haram olduğu konusunda farklı mezhepler ve fakihler arasında görüş ayrılıkları bulunur (A ve C şıklarındaki gibi).

7. Helal kesimle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Bir kimse kendisi için satın aldığı büyük baş hayvana daha sonra başkalarını ortak edebilir.
B) Nefes ve yemek boruları ve bunların arasında kalan iki damardan herhangi üçü kesilirse “zekat” gerçekleşmiş olur.
C) Şafii mezhebi besmele çekmeyi vacip olarak görmektedir.
D) “La ilahe illallah” demek Allah’ın adını anma şartı için yeterlidir.
E) Ehl-i Kitab’ın kestiği hayvanın etinden Müslümanlar yiyebilir.

Cevap : C) Şafii mezhebi besmele çekmeyi vacip olarak görmektedir.

Açıklama : **Şafii mezhebinde** helal kesimde besmele çekmek, vacip değil, **sünnet** olarak kabul edilir. Hanefi mezhebinde ise unutulması halinde kesim geçerlidir. Bu nedenle C şıkkı yanlıştır. (Besmeleyi vacip görenler Hanbeli ve bazen Maliki fakihlerdir).

8. Haramın kısımlarıyla ilgili aşağıda yer alan ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Haram li-ğayrihi kendi varlığı ile ilişkili bir sebeple değil, dışsal bir sebepten ötürü haram kılınan fiillerdir.
B) Bayram gününde oruç tutmanın hükmü özünde değil vasfında bulunan bir sebepten dolayı haram li-ğayrihidir.
C) Haram fiillerin terk edilmesi farz olup bu tür fiilleri işleyenler hem dünyevi hem uhrevi cezalara muhatap olacaklardır.
D) Cuma namazı vaktinde alışveriş yapmak özünde bir haramlık içerdiği için haram li-aynihi olmaktadır.
E) Haram li-aynihi bir şeyin bizzat varlığı ile ilişkili bir sebeple Şari’ tarafından doğrudan haram kılınması manasına gelmektedir.

Cevap : D) Cuma namazı vaktinde alışveriş yapmak özünde bir haramlık içerdiği için haram li-aynihi olmaktadır.

Açıklama : Cuma namazı vaktinde alışveriş yapmak, alışverişin **özünde** değil, **dışsal bir sebepten** (ibadet vaktini engellediği için) haram kılınmıştır. Bu nedenle bu fiil **haram li-ğayrihidir**. D şıkkında haram li-aynihi olduğu söylenmesi yanlıştır.

9. Mestin süresi ne zaman başlar?

A) Yola çıkıldığında
B) Mest giyildikten sonra abdest alındığında
C) Meste necaset bulaştığında
D) Mest giyildiği anda
E) Mest giyildikten sonra ilk hades gerçekleştiğinde

Cevap : E) Mest giyildikten sonra ilk hades gerçekleştiğinde

Açıklama : Mest üzerine mesh etme süresi, mestler abdestli olarak giyildikten sonra, abdesti bozan **ilk durumun (hadesin) gerçekleştiği andan** (E) itibaren başlar.

10. Aşağıda verilenlerden hangisi ihramın rükünlerindendir?

A) İhram namazı kılmak
B) Niyet ve Telbiye
C) Şeytan taşlama
D) Abdest ve Telbiye
E) Vakfe yapmak

Cevap : B) Niyet ve Telbiye

Açıklama : İhramın **rükünleri** (temel unsurları) **Niyet** ve **Telbiye**’dir (B). Bunlardan biri eksik olursa ihram gerçekleşmiş olmaz. Diğerleri vacip veya sünnetlerdendir.

11. Aşağıdakilerden hangisi kurbanlıkta aranan özelliklerden değildir?

A) Keçi, 1 yaşında olmasa da 1 yaşındaymış gibi besili olması
B) Her iki gözün görüyor olması
C) Sığır cinsinin 2 yaşını tamamlamış olması
D) Aşırı zayıf olmaması
E) Kesim yerine gidemeyecek kadar topal olmaması

Cevap : A) Keçi, 1 yaşında olmasa da 1 yaşındaymış gibi besili olması

Açıklama : Koyunlar için 6 ayını tamamlayıp 1 yaşındaki gibi besili olması şartı aranır. Ancak **keçilerde** (A), 1 yaşını tamamlamış olması şartı aranır; **koyunlardaki gibi besili olma** şartı aranmaz. Bu nedenle ifade yanlıştır.

12. I. Kişinin oruç vakti boyunca kendini yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak tutmasıdır.
II. Bir ibadetin, vaktinde ve gerekli diğer şartlarıyla birlikte yerine getirilmesidir.
III. Vaktinde eda edilmeyen ibadetin daha sonra yerine getirilmesidir.
Yukarıda verilen tanımların doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İmsak-kaza-eda
B) Eda-kaza-imsak
C) İmsak-eda-kaza
D) Eda-imsak-kaza
E) Kaza-eda-imsak

Cevap : C) İmsak-eda-kaza

Açıklama : I. Tanım: İmsak (Oruçta orucu bozan şeylerden kendini uzak tutmak)
II. Tanım: Eda (İbadeti vaktinde yapmak)
III. Tanım: Kaza (İbadeti vaktinden sonra yapmak/telafi etmek)
Doğru sıralama: **İmsak (I), Eda (II), Kaza (III)’dır**.

13. Aşağıdakilerden hangisi mikat yerlerinden birisi değildir?

A) Karnu’l-Menazil
B) Zâtu Irk
C) Yelemlem
D) Zülhuleyfe
E) Ci’râne

Cevap : E) Ci’râne

Açıklama : Mikat yerleri, hac veya umreye niyet edenlerin **ihrama girmesi gereken sınırlardır**. Ci’râne, Harem bölgesinin yakınında bulunan ve umre için **ihrama girilebilecek yerlerden** (hill bölgesi) biridir, ancak Mikat (sınır) değildir. Diğerleri (A, B, C, D) başlıca Mikat yerleridir.

14. Aşağıdakilerden hangisi haccın farzlarından birisidir?

A) Hz. Peygamber’in kabrini ziyaret etmek
B) İhrama girmek
C) Bayram günlerinin gecesini Mina’da geçirmek
D) Kudüm tavafı yapmak
E) Bayram gecesini Müzdelife’de geçirmek

Cevap : B) İhrama girmek

Açıklama : Haccın **farzları** (rükünler): **İhrama girmek** (B), Arafat’ta vakfe yapmak ve Kâbe’yi tavaf etmektir (Ziyaret Tavafı). Diğerleri vacip veya sünnettir.

15. Aşağıdaki kavramlardan hangisi kurban ile ilgili değildir?

A) Udhiyye
B) Saime
C) Zekat
D) Hedy
E) Nahr

Cevap : B) Saime

Açıklama : **Saime**, zekâtla ilgili bir terim olup, yılın çoğunu meralarda otlayarak geçiren ve bu nedenle **zekâta tabi olan hayvan** demektir. Udhiyye (Kurban), Zekât (kesme) ve Hedy (Hacda kesilen kurban) ise kurban ibadeti ile ilgilidir.

16. Aşağıdakilerin hangisi namazın bozulmasına neden olmaz?

A) Namazda bir kimseye selam vermek
B) Namazda sakız çiğnemek
C) Namazda zihnen başka şeylerle meşgul olmak
D) Kur’an’da veya hadislerde geçmeyen bir duanın okunması
E) Namaz dışında bir kelime söylemek

Cevap : C) Namazda zihnen başka şeylerle meşgul olmak

Açıklama : Namazda **zihnen başka şeylerle meşgul olmak** (dalmak/vesvese) mekruh olsa da, namazı **bozmaz** (C). Selam vermek (A) veya dıştan bir kelime söylemek (E) gibi sözlü eylemler namazı bozar.

17. Mecmeu’l-Fıkhi’l-İslami’nin ileri sürdüğü şartlar göz önünde bulundurulduğunda aşağıdakilerden hangisi organ nakli ile ilgili yanlış bir bilgidir?

A) Alınacak organ karşılığında ücret alınmamalıdır.
B) Caiz olması için uzman doktorlar tarafından tespit edilen bir zaruret halinin bulunması gerekir.
C) Tedavisi yapılacak hastanın rızası gerekli değildir. Yalnızca organ alınan tarafın rızası şarttır.
D) Organ canlı bir insandan alınacaksa organı alınan kişinin hayati fonksiyonları devre dışı kalmamalıdır.
E) Devlet kontrolünde yapılmalıdır.

Cevap : C) Tedavisi yapılacak hastanın rızası gerekli değildir. Yalnızca organ alınan tarafın rızası şarttır.

Açıklama : Organ naklinin caiz olması için hem organı **alan hastanın** hem de organı **veren tarafın** (sağ ise kendisi, ölü ise mirasçıları) **rızası** şarttır. C şıkkında hastanın rızasının gerekli olmadığı söylenmesi yanlıştır.

18. I. Altının nisab miktarı 80.18 gr’dır.
II. Gümüşün nisab miktarı 561.2 gr’dır.
III. Toprak ürünlerinin nisab miktarı kendiliğinden sulanıyorsa 1/20’dir.
IV. Ticaret mallarının nisab miktarı altına oranla tespit edilir.
Yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) I, II ve IV
B) I, II ve III
C) I ve II
D) II, III ve IV
E) II ve III

Cevap : A) I, II ve IV

Açıklama : Altının nisabı 80.18 gr (I) ve Gümüşün nisabı 561.2 gr (II) olup doğrudur. Ticaret mallarının nisabı da altın veya gümüşe göre hesaplanır (IV). Toprak ürünlerinin zekât oranı, **kendiliğinden sulanıyorsa** 1/10 (öşür) olarak kabul edilir, 1/20 değildir (III yanlıştır). (1/20, sulama masrafı varsa geçerlidir).

19. Aşağıdaki bilgilerden hangisi altın, gümüş ve paraların zekâtı ile ilgili yanlış bir bilgidir?

A) Hanefi mezhebinde kadınların ziynet olarak kullandıkları altınların zekâtı verilmez.
B) Kaydi paraların nisab miktarı altına oranla tespit edilir.
C) Altın, gümüş ve paraların zekât oranı yüzde 2.5’tir.
D) Maaşlar zekâta tabi olup paraların zekâtı üzerinden nisabı hesaplanır.
E) Altın ve gümüşün zekatı yıllık olarak verilir.

Cevap : A) Hanefi mezhebinde kadınların ziynet olarak kullandıkları altınların zekâtı verilmez.

Açıklama : Hanefi mezhebinde, **ziynet eşyası** olarak kullanılan altının da **zekâtının verilmesi** gerekir. Bu, Hanefi mezhebinin yaygın görüşüdür. A şıkkındaki “verilmez” ifadesi yanlıştır (diğer mezheplerde verilmez görüşü yaygındır).

20. Aşağıdakilerden hangisi dem gerektiren cinayetlerden birisi değildir?

A) Arafat vakfesinden sonra ihramlı iken cinsel ilişkiye girmek
B) Mazeretsiz bir şekilde Müzdelife vakfesini terk etmek
C) Sa’yin en az dört şavtını terk etmek
D) Mikat mahallini ihramsız geçmek
E) Şeytan taşlamada atılması gereken taşların çoğunu süresi dışında atmak

Cevap : A) Arafat vakfesinden sonra ihramlı iken cinsel ilişkiye girmek

Açıklama : **Arafat vakfesinden sonra** ihramlıyken cinsel ilişkiye girmek, haccı **bozan** bir eylemdir ve **Bedene** (büyük ceza kurbanı) veya **Kefaret** gerektirir, **dem** (küçük ceza kurbanı) değil. Diğer şıklar ise **dem** (küçük ceza kurbanı) gerektiren cinayetlerdendir.