MİT101U Mitoloji ve Din Ünite 1

Giriş

İnsanlık tarihi boyunca toplumlar, evreni ve varoluşu anlamlandırmak için çeşitli inanç sistemleri ve anlatılar geliştirmiştir. Din, mitoloji, efsane ve destan gibi kavramlar bu arayışın ürünleridir. Bu makalede, dinin ve mitolojinin tanımları, kökenleri ve Eski Türk inanç sistemindeki temel kavramlar ele alınacaktır.

Din ve Sosyolojik Yaklaşım

Din; doğaüstü niteliklere sahip, değişmez doğruların (dogmaların) olduğu ve gönülden bağlanmayı gerektiren bir teslimiyet sistemidir. Dini sadece bireysel bir inanç olarak görmeyen sosyolog Emile Durkheim, “Din, sosyal bir olgudur” diyerek dinin toplumu bir arada tutan birleştirici gücüne vurgu yapmıştır. Dinin pratiğe dökülmüş, ibadet ve tapınma boyutuna ise Kült adı verilir.

Mitoloji ve Kökenbilim

“Mit” kelimesi, Yunanca “Mythos” sözcüğünden türemiştir ve “söylenen söz, anlatılan öykü” anlamına gelir. Mitolojinin önemli bir alt dalı olan Kozmogoni; Yunanca “Kosmos” (Evren) ve “Gonos” (Doğum) kelimelerinin birleşimiyle oluşur ve “evrenin doğuşu”nu konu alan mitleri ifade eder.

Dilimize Farsça’dan geçen Efsane kelimesi ise köken olarak “Fesane” sözcüğüne dayanır. Destanlar ise efsanelerden farklı olarak; savaş, göç, kıtlık gibi milleti derinden etkileyen olaylar üzerine kurulmuş, hayali unsurlarla süslü uzun ve manzum eserlerdir.

Eski Türk İnanç Sistemi ve Kültler

Eski Türk idari ve inanç sisteminde bazı kavramlar öne çıkar:

• Kut: Hükümdara Tanrı tarafından verildiğine inanılan siyasi iktidar ve güçtür.
• Kam (Şaman): Öbür dünya ile insanlar arasında bağlantı kuran, şifa veren ve ayinleri yöneten din adamıdır.

Anadolu coğrafyasında Ağaç, Su, Taş/Kaya ve Atalar kültü yaygınken, coğrafi şartlar gereği Buzul Kültü görülmez. Farklı coğrafyalarda ise kültler çeşitlilik gösterir; örneğin Zerdüştlük ve Mazdeizm inançlarında Ateş Kültü merkezi bir rol oynar.

1. “Doğaüstü niteliklere haizdir. Değişmezlerin olduğu ve gönülden bağlanmayı gerektiren teslimiyettir.” Tanımı neyi ifade etmektedir?

A) Kam
B) Masal
C) Din
D) Kült
E) Efsane

Cevap : C) Din

Açıklama : Tanımda geçen “doğaüstü”, “değişmez doğrular (dogma)” ve “teslimiyet” kavramları Din olgusunu tarif eder. Diğer şıkları incelersek; Masal (B), inandırıcılık iddiası olmayan hayal ürünü anlatılardır. Kült (D), dinin pratiğe dökülmüş, tapınma ve ibadet boyutudur. Efsane (E), halk arasında doğru olduğuna inanılan ancak kutsallık derecesi din kadar mutlak olmayan anlatılardır. Kam (A) ise eski Türk inancındaki din adamıdır.

2. “Din, sosyal bir olgudur.” diye tanım yapan hangisidir?

A) Max Müller
B) Rudolf Otto
C) Michel Mayer
D) Emile Durkheim
E) H. Bradley

Cevap : D) Emile Durkheim

Açıklama : Ünlü sosyolog Emile Durkheim, dini bireysel bir inançtan ziyade toplumu bir arada tutan bir “çimento” olarak görmüş ve “Din, sosyal bir olgudur” tezini savunmuştur. Max Müller (A) dini dilbilim ve doğa olayları üzerinden, Rudolf Otto (B) ise “Kutsal” kavramı üzerinden açıklamıştır.

3. Mit kelimesi hangi dile aittir?

A) Türkçe
B) Yunanca
C) Arapça
D) Farsça
E) Hititçe

Cevap : B) Yunanca

Açıklama : Mit kelimesi köken olarak Yunanca “Mythos” kelimesinden gelmektedir. Antik Yunan’da sözü ifade eden üç kavramdan (Mythos, Epos, Logos) biri olup, “söylenen söz, anlatılan öykü” manasına gelir.

4. “Kozmogoni” kelimesi hangi anlama gelmektedir?

A) Evren+doğum
B) Evrensel
C) Umay Ana
D) Ülgen
E) Erlik

Cevap : A) Evren+doğum

Açıklama : Kozmogoni kelimesi Yunanca kökenlidir; “Kosmos” (Evren/Düzen) ve “Gonos” (Doğum/Yaratılış) kelimelerinin birleşimidir. Dolayısıyla Evrenin doğumu veya oluşumunu konu alan mitleri ifade eder. Şıklardaki diğer isimler (Umay, Ülgen, Erlik) Türk mitolojisindeki figürlerdir.

5. Efsane kelimesi hangi kelimenin çoğuludur?

A) Destan
B) Usture
C) esatir
D) Ülgen
E) Fesane

Cevap : E) Fesane

Açıklama : Efsane kelimesi dilimize Farsça’dan geçmiştir ve kökeni Fesane (masal, hikaye) kelimesine dayanır. Soru kökünde Farsça köken vurgulandığı için Fesane doğru cevaptır. (Ek Bilgi: Arapça’da “mit/efsane” anlamındaki “Esatir” kelimesi ise “Usture”nin çoğuludur.)

6. “Milletlerin benliğinde derin tesirler bırakan savaş, göç gibi toplumsal; yangın, salgın hastalık, sel, deprem gibi doğal olayların etkisiyle söylenmiş hayali unsurlarla süslenmiş uzun manzum eserlerdir.” tanımı neyi açıklar?

A) Destan
B) Kutup Yıldızı
C) Güneş
D) Mitoloji
E) Efsane

Cevap : A) Destan

Açıklama : Tanımdaki “toplumu derinden etkileyen olaylar (savaş, göç)”, “uzunluk” ve “manzum (şiirsel) yapı” özellikleri Destan (Epik) türünü işaret eder. Efsaneler (E) genellikle düz yazıdır ve destanlar kadar kapsamlı milli bir karakter taşımazlar.

7. Eski Türk idari sisteminde hanedan üyelerine Tanrı tarafından bahşedilmiş olan güç ve iktidar nedir?

A) Utarit
B) Kut
C) Kam
D) Kült
E) Bakır-Sokum

Cevap : B) Kut

Açıklama : Eski Türk devlet geleneğinde, hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılır; bu ilahi yetkiye Kut denir. Kut, kan yoluyla babadan oğula geçer ancak liyakat kaybedilirse Tanrı kutu geri alabilir.

8. “Öbür dünya ile beşer arasında şifa vermek amacıyla bağlantı kuran bir vasıta ve dini ayinleri tertip eden kişi” olarak ifade edilen kimdir?

A) Erlik
B) Tonyukuk
C) Umay Ana
D) Ülgen
E) Kam

Cevap : E) Kam

Açıklama : Eski Türk inancında (Şamanizm/Gök Tanrı inancı), ruhlar alemi ile insanlar arasında aracılık yapan, hastaları iyileştiren ve ayinleri yöneten kişiye Kam (veya Şaman) denir. Ülgen (D) ve Umay Ana (C) iyicil tanrısal varlıklar, Erlik (A) ise kötülüğün simgesidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Kültlerinden değildir?

A) Atalar Kültü
B) Ağaç Kültü
C) Buzul Kültü
D) Su Kültü
E) Taş ve Kaya Kültü

Cevap : C) Buzul Kültü

Açıklama : Anadolu coğrafyası ve halk inanışlarında Ağaç, Su, Taş/Kaya ve Atalar kültü yaygındır ve kutsal kabul edilir. Ancak Buzul Kültü, Anadolu’nun coğrafi ve mitolojik yapısına uygun bir kült değildir; daha çok kutup veya yüksek dağlık (Himalaya vb.) bölgelerin mitolojilerinde görülebilir.

10. Zerdüştlük ve Mazdeizm’le ilgili olan kült hangi külttür?

A) Ateş Kültü
B) Su Kültü
C) Atalar Kültü
D) Dağ ve Tepe Kültü
E) Kaya Kültü

Cevap : A) Ateş Kültü

Açıklama : Eski İran inançları olan Zerdüştlük ve Mazdeizm’de ateş, Tanrı Ahura Mazda’nın bir sembolü, nuru ve arınmanın aracı olarak görülür. Bu nedenle tapınaklarında sönmeyen ateşler bulunur; bu da Ateş Kültü olarak adlandırılır.

1. “Doğaüstü niteliklere haizdir. Değişmezlerin olduğu ve gönülden bağlanmayı gerektiren teslimiyettir.” Tanımı neyi ifade etmektedir?

A) Kam
B) Masal
C) Din
D) Kült
E) Efsane

Cevap : C) Din

Açıklama : Tanımda belirtilen doğaüstü nitelikler, değişmez doğrular ve gönülden bağlanmayı gerektiren teslimiyet, Din olgusunun temel özellikleridir.

2. “Din, sosyal bir olgudur.” diye tanım yapan hangisidir?

A) Max Müller
B) Rudolf Otto
C) Michel Mayer
D) Emile Durkheim
E) H. Bradley

Cevap : D) Emile Durkheim

Açıklama : Ünlü sosyolog Emile Durkheim, dini toplumsal bir olgu olarak ele almış ve toplumun birleştirici bir unsuru olarak tanımlamıştır.

3. Mit kelimesi hangi dile aittir?

A) Türkçe
B) Yunanca
C) Arapça
D) Farsça
E) Hititçe

Cevap : B) Yunanca

Açıklama : Mit kelimesi, köken olarak Yunanca “Mythos” (söz, öykü) kelimesinden gelmektedir.

4. “Kozmogoni” kelimesi hangi anlama gelmektedir?

A) Evren+doğum
B) Evrensel
C) Umay Ana
D) Ülgen
E) Erlik

Cevap : A) Evren+doğum

Açıklama : Kozmogoni, Yunanca “Kosmos” (Evren) ve “Gonos” (Doğum/Yaratılış) kelimelerinin birleşiminden oluşur ve Evrenin doğumu veya yaratılışı anlamına gelir.

5. Efsane kelimesi hangi kelimenin çoğuludur?

A) Destan
B) Usture
C) esatir
D) Ülgen
E) Fesane

Cevap : E) Fesane

Açıklama : Efsane kelimesi Farsça kökenli olup “Fesane” (masal, hikaye) kelimesinden türemiştir/ilişkilidir. (Not: Arapça’da “esatir”, “usture”nin çoğuludur; ancak soruda Farsça kökenli Efsane-Fesane ilişkisi sorulmuştur).

6. “Milletlerin benliğinde derin tesirler bırakan savaş, göç gibi toplumsal; yangın, salgın hastalık, sel, deprem gibi doğal olayların etkisiyle söylenmiş hayali unsurlarla süslenmiş uzun manzum eserlerdir.” tanımı neyi açıklar?

A) Destan
B) Kutup Yıldızı
C) Güneş
D) Mitoloji
E) Efsane

Cevap : A) Destan

Açıklama : Toplumu derinden etkileyen olayların anlatıldığı, hayali unsurlarla süslü uzun manzum eserlere Destan (Epik) denir.

7. Eski Türk idari sisteminde hanedan üyelerine Tanrı tarafından bahşedilmiş olan güç ve iktidar nedir?

A) Utarit
B) Kut
C) Kam
D) Kült
E) Bakır-Sokum

Cevap : B) Kut

Açıklama : Eski Türk inancında, hükümdara Tanrı tarafından verildiğine inanılan yönetme yetkisi ve gücüne Kut denir.

8. “Öbür dünya ile beşer arasında şifa vermek amacıyla bağlantı kuran bir vasıta ve dini ayinleri tertip eden kişi” olarak ifade edilen kimdir?

A) Erlik
B) Tonyukuk
C) Umay Ana
D) Ülgen
E) Kam

Cevap : E) Kam

Açıklama : Eski Türklerde din adamı, şifacı ve ayinleri yöneten kişiye Kam (Şaman) adı verilir.

9. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Kültlerinden değildir?

A) Atalar Kültü
B) Ağaç Kültü
C) Buzul Kültü
D) Su Kültü
E) Taş ve Kaya Kültü

Cevap : C) Buzul Kültü

Açıklama : Anadolu ve Türk inanç sistemlerinde Atalar, Ağaç, Su ve Taş kültleri yaygındır. Ancak Buzul Kültü, bu coğrafyanın ve inanç sisteminin tipik bir öğesi değildir.

10. Zerdüştlük ve Mazdeizm’le ilgili olan kült hangi külttür?

A) Ateş Kültü
B) Su Kültü
C) Atalar Kültü
D) Dağ ve Tepe Kültü
E) Kaya Kültü

Cevap : A) Ateş Kültü

Açıklama : Zerdüştlük (Mecusilik) ve Mazdeizm inançlarında ateş kutsal kabul edilir ve temizleyici bir güç olarak görülür. Bu nedenle Ateş Kültü bu inançlarla doğrudan ilişkilidir.