MİT101U Mitoloji ve Din Ünite 3

Giriş

Mitoloji, kökeni Grekçe “myth” (masal, öykü) ve “logos” (söz) kelimelerine dayanan bir terimdir. Anadolu’nun en güçlü uygarlıklarından biri olan Hititler, mitolojik metinlerini tapınaklarda düzenlenen ritüeller ve büyüsel törenler sırasında müzik eşliğinde icra etmişlerdir. Hitit mitolojisi, sadece kendine özgü değil, komşu kültürlerin zengin mirasını da barındıran bir yapıya sahiptir.

Hitit Mitolojisinin Kaynakları ve Sınıflandırılması

Hitit mitolojisini oluşturan efsaneler, içerik ve köken bakımından beş ana gruba ayrılır:

• Hatti (Anadolu) Kökenli Mitler
• Hurri Kökenli Mitler
• Mezopotamya Kökenli Mitler
• Kenan Kökenli Mitler
• Masallar

Önemli Mitler ve Kökenleri

Hitit mitolojisinde öne çıkan efsaneler ve kökenleri şöyledir:

• İlluyanka Miti (Hatti Kökenli): Hititçe’de “yılan/ejderha” anlamına gelen İlluyanka, Fırtına Tanrısı ile ejderhanın mücadelesini anlatır. Anadolu’da baharın müjdeleyicisi olarak Purulli bayramlarında okunmuştur.
• Telipinu’nun Kayboluşu (Hatti Kökenli): Doğanın küsüp yok olmasını ve ardından yeniden canlanmasını anlatan, Anadolu’nun yerli halkı Hattilere dayanan bir mittir.
• Kumarbi Efsanesi (Hurri Kökenli): “Gökteki Krallık” olarak da bilinen bu efsane ve devamı niteliğindeki Ullikummi Şarkısı, Hurri uygarlığından alınmıştır. Ullikummi Şarkısı, Fenikeliler aracılığıyla Grek dünyasına geçerek Yunan mitolojisini etkilemiştir.
• Gılgamış Destanı (Mezopotamya Kökenli): Sümer ve Babil kökenli bu destan, Hititler tarafından da bilinmekteydi.

Hitit Masalları

Hitit edebiyatında tanrısal mitlerin yanı sıra masallar da önemli bir yer tutar. “Appu ve İki Oğlu”, “Güneş Tanrısı, İnek ve Balıkçı” ve “Avcı Keşşi” bu kategoridedir. Özellikle Avcı Keşşi masalının, Hititçe ve Hurrice versiyonlarının yanı sıra Mısır’daki Amarna arşivlerinde Akadca kopyaları da bulunmuştur.

1. Mitoloji sözcüğü hangi kelimelerin birleştirilmesi ile türetilmiştir?

A) antropos+logos
B) arkheeos+logos
C) paleos+litos
D) myth+logos
E) mesos+litos

Cevap : D) myth+logos

Açıklama : Mitoloji kelimesi, Grekçe “masal, öykü, efsane” anlamına gelen myth (mythos) ve “söz” anlamına gelen logos kelimelerinin birleşmesinden türetilmiştir.

2. Hititler mitolojik metinlerini ritüeller ve büyüsel olgularla ne eşliğinde söylüyordu?

A) rahipler
B) müzik
C) kil tabletler
D) kral
E) kraliçe

Cevap : B) müzik

Açıklama : Hititlerin mitolojik metinleri, tapınaklarda düzenlenen dini ritüeller ve büyüsel törenler sırasında müzik eşliğinde icra edilmekteydi.

3. Hitit mitolojisini oluşturan efsaneler içerik ve köken bakımından hangi gruplara ayrılır?

A) Hatti
B) Hurri-Mezopotamya
C) Hitit-Asur-Babil
D) Hurri
E) Hatti (Anadolu)-Hurri-Mezopotamya ve Kenan- Masallar

Cevap : E) Hatti (Anadolu)-Hurri-Mezopotamya ve Kenan- Masallar

Açıklama : Hitit mitolojisi, kendilerine özgü bir mitolojiden ziyade komşu kültürlerden alınan efsanelerden oluşur. Bu efsaneler kökenlerine göre; Hatti (Anadolu), Hurri, Mezopotamya, Kenan kökenli mitler ve Masallar olmak üzere beş ana grupta sınıflandırılır.

4. Hatti kökenli bir mit olan ve Anadolu’da baharın müjdeleyicisi olarak tapınaklarda Geç Hitit Dönemine kadar okunan ve ‘ejderha/yılan’ anlamına gelen efsanenin adı nedir?

A) Deniz’in Kızı ve Telipinu
B) İlluyanka
C) Kamruşepa
D) Fırtına tanrısı’nın Müthiş Bir Şekilde Gürlemesi
E) Ebedi Olan İnsan Yolculuğu

Cevap : B) İlluyanka

Açıklama : İlluyanka, Hititçe’de “yılan/ejderha” anlamına gelir. Hatti kökenli olan bu mit, Anadolu’da baharın gelişini kutlayan Purulli bayramlarında okunur ve Fırtına Tanrısı ile ejderha İlluyanka arasındaki mücadeleyi konu alır.
İlluyanka (ya da Illuyankaş) miti, kesin olarak Hitit kaynaklı bir mit olmasına rağmen kökeni daha eski Hatti (Proto-Hitit) dönemine dayanır. Bu mit, Fırtına Tanrısı Tarhunt’un dev yılan/ejderha İlluyanka ile mücadelesini anlatır ve özellikle ilkbahar-yazın başlangıcında (Puruilli festivali kapsamında) tapınaklarda ritüel olarak okunurdu. Mit, kışın bitişini ve doğanın uyanışını (baharın müjdelenmesini) simgelediği için Anadolu’da çok önemli bir yer tutar. Adı Hititçe’de “yılan/ejderha” anlamına gelir.
Mit, Hatti kökenli unsurların yanı sıra daha sonra Hurri (özellikle Kumarbi döngüsü etkisiyle) ve Mezopotamya anlatılarından da izler taşır; hatta bazı varyantları Kenan/Fenike mitlerindeki Yamm-Leviathan mücadeleleriyle paralellik gösterir. Bu yüzden seçenekler arasında en kapsamlı ve doğru olan aslında “E) Hatti (Anadolu)-Hurri-Mezopotamya ve Kenan-Masallar” olarak işaretlenmiş olsa da, efsanenin kendi özel adı sorulduğu için klasik ve doğru cevap İlluyankadır. (Birçok akademik kaynak ve sınavda doğrudan “İlluyanka” beklenir.)

5. Tanrı Telipinu’nun Kayboluşu miti Hitit efsanelerinin içeriği açısından hangi kökenli efsane içinde değerlendirilir?

A) Hatti (Anadolu) Kökenli
B) Hurri Kökenli
C) Mezopotamya
D) Kenan Kökenli
E) Masallar

Cevap : A) Hatti (Anadolu) Kökenli

Açıklama : Telipinu’nun Kayboluşu efsanesi, Anadolu’nun yerli halkı olan Hattilere dayanan, doğanın küsmesi ve geri dönmesini (baharı) anlatan Hatti (Anadolu) kökenli bir mittir.

6. Kumarbi (Gökteki Krallık) Şarkısı Hitit efsanelerinin içeriği bakımından hangi kökenli efsane içinde değerlendirilir?

A) Masallar
B) Hatti Kökenli
C) Hurri Kökenli
D) Mezopotamya Kökenli
E) Kenan Kökenli

Cevap : C) Hurri Kökenli

Açıklama : Kumarbi efsanesi ve onun devamı niteliğindeki “Şarkı” serisi (Ullikummi vb.), Hititlerin güneydoğu komşusu olan Hurri uygarlığından aldığı ve kendi dillerine uyarladığı efsanelerdir.

7. Ullikummi Şarkısı hangi eskiçağ ulusu aracılığıyla Grek dünyasına geçmiştir?

A) Hitit
B) Asur
C) Babil
D) Sumer
E) Fenikeliler

Cevap : E) Fenikeliler

Açıklama : Hurri kökenli Ullikummi efsanesi (ve Kumarbi döngüsü), Akdeniz ticaretinde etkin olan Fenikeliler aracılığıyla Yunan (Grek) dünyasına taşınmış ve Hesiodos’un Theogonia’sındaki tanrılar mücadelesine (Kronos-Zeus) ilham kaynağı olmuştur.

8. Gılgamış destanı Hitit efsanelerinin içeriği bakımından hangi kökenli efsanedir?

A) Hatti Kökenli
B) Hurri Kökenli
C) Kenan Kökenli
D) Mezopotamya Kökenli
E) Masallar

Cevap : D) Mezopotamya Kökenli

Açıklama : Gılgamış Destanı, Sümer ve Babil kültürlerine ait olup Hititler tarafından da bilinen ve tercüme edilen en önemli Mezopotamya kökenli eserdir.

9. Hitit mitolojisi içinde hangisi ‘Masallar’ başlığı altında değerlendirilir?

A) İlluyanka
B) Kumarbi Şarkısı
C) Appu ve İki Oğlu, Güneş Tanrısı, İnek ve Balıkçı
D) Ullikummi Şarkısı
E) Telipinu’nun Kayboluşu

Cevap : C) Appu ve İki Oğlu, Güneş Tanrısı, İnek ve Balıkçı

Açıklama : Hitit edebiyatında “Appu ve İki Oğlu”, “Güneş Tanrısı, İnek ve Balıkçı”, “Avcı Keşşi” ve “Zalpa Kenti Öyküsü” gibi eserler, tanrısal mitlerden ziyade Masallar kategorisinde değerlendirilir.

10. Hangi Hitit masalının Hititçe, Hurrice fragmanları yanında Amarna (Mısır)’da Akadça nüshaları ele geçmiştir?

A) Ullikummi Şarkısı
B) Telipinu’nun Kayboluşu
C) Fırtına Tanrısı’nın Kayboluşu
D) Güneş Tanrısı’nın Kayboluşu
E) Avcı Keşşi ve Karısı

Cevap : E) Avcı Keşşi ve Karısı

Açıklama : Hurri kökenli olan Avcı Keşşi masalının Hititçe ve Hurrice parçalarının yanı sıra, Mısır’daki Amarna arşivlerinde Akadca yazılmış kopyaları da bulunmuştur. Bu durum, eserin o dönemde ne kadar yaygın olduğunu gösterir.