MİT101U Mitoloji ve Din Ünite 4

Giriş

Mezopotamya’nın en eski uygarlığı olan Sumerler, zengin bir mitolojik mirasa sahiptir. Bu mitoloji, evrenin oluşumundan (kozmogoni) tanrıların hiyerarşisine, tufan efsanesinden kahramanlık destanlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Sumer inanç sistemi, daha sonraki Akad, Babil ve hatta Roma kültürlerini derinden etkilemiştir.

Sumer Panteonu: Baş Tanrılar

Sumer inancında doğa güçlerini ve evrensel düzeni temsil eden güçlü tanrılar bulunur:

• Enlil: “Yeryüzünün Beyi” anlamına gelen hava ve rüzgâr tanrısıdır. Yaratıcı özelliğiyle ülkeye bereket getiren ve kralları tahta çıkaran baş tanrı olarak kabul edilir.
• Enki (Ea): Bilgelik ve su tanrısıdır. “Enki ve Dünya Düzeni” mitinde anlatıldığı üzere, yeryüzünü, nehirleri ve tarımı organize ederek evreni düzene koyan tanrıdır.
• İnanna (İştar): Sumerlerin en önemli tanrıçasıdır. “Göğün hanımefendisi” unvanını taşır; aşk ve savaş (bazı metinlerde şarap/neşe) tanrıçasıdır.
• Dumuzi: İnanna’nın eşi olan Çoban Tanrı’dır. Mevsimsel döngülerle ilişkilendirilir.

Koruyucu ve İlginç Tanrısal Varlıklar

Baş tanrıların yanı sıra, Sumer mitolojisinde ilginç özelliklere sahip varlıklar da vardır:

• Lamassu: Tapınakları ve sarayları kötülüklerden koruduğuna inanılan, genellikle insan başlı boğa veya aslan şeklinde tasvir edilen koruyucu tanrı veya demondur.
• Usumi: Tanrı Ea’nın veziri olan iki yüzlü tanrıdır. Bu kültün Etrüskler üzerinden Roma’ya geçerek ünlü iki yüzlü tanrı Janus’a dönüştüğü düşünülmektedir.

Kahramanlar ve Efsanevi Olaylar

Sumer edebiyatı, insanlık tarihinin en eski yazılı destanlarına ev sahipliği yapar:

• Gılgamış: Uruk kentinin efsanevi kralıdır. Ölümsüzlüğü arayışı ve maceraları destanlara konu olmuştur.
• Utnapiştim (Ziusudra): Büyük Tufan sırasında Tanrı Enki’nin uyarısıyla bir gemi yaparak canlıları kurtaran ve ölümsüzlükle ödüllendirilen kahramandır.

Efsanevi Coğrafya ve Ağıtlar

Mitolojik metinlerde coğrafi yerler ve tarihi olaylar da efsaneleştirilmiştir:

• Aratta: Hazar Denizi’nin güneyinde olduğu düşünülen, madenleri ve zenginliği ile ünlü efsanevi ülkedir.
• Agade’nin Lanetlenmesi: Kral Naram-Sin’in kutsal Nippur kentini yağmalaması sonucu tanrıların Akad (Agade) kentini lanetleyerek yok etmesini anlatan edebi eserdir.

1. Sumerlerin bereket ve yaratıcı özeliği olan hava tanrısı hangisidir?

A) An
B) Enlil
C) Ea
D) İştar
E) Nanna/Sin

Cevap : B) Enlil

Açıklama : Enlil, Sumer panteonunda “yeryüzünün beyi” anlamına gelir ve hava/rüzgâr tanrısıdır. Yaratıcı özelliğiyle ülkeye bolluk ve bereket getiren, kralları tahta çıkaran baş tanrı olarak kabul edilir.

2. Sumerlerin aşk ve şarap tanrısı olup, mitlerde önemli rol oynayan tanrıça kimdir?

A) Utu/Şamaş
B) IM/Adad
C) İnanna/İştar
D) Ninşubur
E) Usumi

Cevap : C) İnanna/İştar

Açıklama : İnanna (Akadça İştar), Sumerlerin en önemli tanrıçasıdır. “Göğün hanımefendisi” unvanını taşır. Mitolojik metinlerde genellikle aşk ve savaş tanrıçası olarak bilinir (Soruda ‘savaş’ yerine sehven ‘şarap’ yazılmış olabilir, ancak aşk niteliği ve seçenekler İnanna’yı işaret etmektedir).

3. Sumerlerin koruyucu tanrı veya demo-nu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lamassu
B) Ninurta
C) Ea
D) Nisaba
E) Dumuzi

Cevap : A) Lamassu

Açıklama : Lamassu, Sumerlerde koruyucu bir tanrı veya demon (cin) olarak bilinir. Genellikle insan başlı boğa veya aslan şeklinde tasvir edilen bu varlıkların, tapınakları ve sarayları kötülüklerden koruduğuna inanılır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Sumerlerin iki yüzlü tanrısı olup kültü Roma’ya kadar girmiştir?

A) Enkidu
B) Enlil
C) Ningirsu
D) Anzu
E) Usumi

Cevap : E) Usumi

Açıklama : Usumi (veya Usmu), Tanrı Ea’nın veziri olan iki yüzlü tanrıdır. Bu tanrının kültü önce Etrüsklere, oradan da Roma’ya geçerek iki yüzlü tanrı Janus’a dönüşmüştür.

5. Sumer mitlerinde sıkça geçen ve İnanna’nın eşi olan Çoban tanrı hangisidir?

A) Enki
B) Dumuzi
C) Nisaba
D) Gılgamış
E) Enlil

Cevap : B) Dumuzi

Açıklama : Dumuzi, Sumerlerin çoban tanrısıdır. Tanrıça İnanna ile olan evliliği ve yeraltı dünyasına iniş mitleriyle tanınır. Bu mitler, mevsim döngüleri ve bereket ritüelleri (Tammuz) ile ilişkilendirilir.

6. Sumer düşüncesinde evreni düzene koyan tanrı hangisidir?

A) Enlil
B) Şamaş
C) Adad
D) Enki
E) İştar

Cevap : D) Enki

Açıklama : Enki (Akadça Ea), bilgelik ve su tanrısıdır. “Enki ve Dünya Düzeni” mitinde anlatıldığı üzere, yeryüzünü, nehirleri ve tarımı düzenleyerek medeniyeti organize eden tanrıdır.

7. Sumerlerin önemli kahramanlarından olan ve pek çok destanda adı geçen Uruk kralı kimdir?

A) Lugalbanda
B) Agga
C) Gılgamış
D) Gudea
E) Ur-Nammu

Cevap : C) Gılgamış

Açıklama : Gılgamış, Uruk kentinin efsanevi kralıdır. Ölümsüzlüğü araması, Enkidu ile dostluğu ve maceraları, en ünlü Mezopotamya eseri olan Gılgamış Destanı’na konu olmuştur.

8. Tufan’da bir gemi yaparak insanları kurtaran kahraman kimdir?

A) Gılgamış
B) Urşanabi
C) Puzur-Amurru
D) Utnapiştim
E) Siduru

Cevap : D) Utnapiştim

Açıklama : Gılgamış Destanı’nda anlatılan Tufan hikayesinde, Tanrı Enki’nin uyarısıyla bir gemi yaparak canlıları ve ailesini kurtaran, bu sayede tanrılarca ölümsüzlük verilen kahraman Utnapiştim’dir (Sumercesi Ziusudra).

9. Sumer destanlarına gore Hazar denizinin güneyinde olacağı söylenen ülkenin adı nedir?

A) Magan
B) Meluhha
C) Aratta
D) Dilmun
E) Subartu

Cevap : C) Aratta

Açıklama : “Enmerkar ve Aratta Beyi” gibi destanlarda geçen Aratta, madenleri ve zenginliği ile bilinen, Uruk ile çekişme yaşayan ve muhtemelen Hazar Denizi’nin güneyinde (İran) yer aldığı düşünülen efsanevi ülkedir.

10. Sumer kenti Nippur’un Sargon ve Naram-Sin tarafından yağmalanmasının intikamının alındığını anlatan ağıt hangisidir?

A) Agade’nin Lanetlenmesi
B) Ur-Nammu Ağıtı
C) Lugalbanda ve Enmerkar
D) Lugalbanda ve Hurum dağı
E) Etana ile Kartal

Cevap : A) Agade’nin Lanetlenmesi

Açıklama : Agade’nin Lanetlenmesi, Akad kralı Naram-Sin’in kutsal Nippur kentini ve Ekur tapınağını yağmalaması sonucunda tanrıların lanetiyle Agade (Akad) kentinin Gutiler tarafından yıkılışını anlatan edebi eserdir.