17.-18. Yüzyıl Osmanlı Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

17. ve 18. yüzyıllar, Osmanlı Devleti için hem içerde reform arayışlarının hem de dışarda uzun süren savaşların yaşandığı bir dönemdir. Bu süreçte Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşlar, sınırlar üzerinde kalıcı değişikliklere yol açmış ve devletin uluslararası diplomasideki konumunu belirlemiştir. Bu makalede, dönemin önemli savaşları, antlaşmaları ve iç gelişmeleri ele alınacaktır.

Osmanlı – Rusya İlişkileri ve Savaşlar

Bu dönemde Rusya, Osmanlı’nın kuzey sınırlarında en büyük tehdit haline gelmiştir.

• Prut Antlaşması (1711): Osmanlılar için bir zaferdir. 1700’de kaybedilen Azak Kalesi geri alınmış ve Rusya’nın Karadeniz’e inmesi engellenmiştir.
• 1768-1774 Savaşı ve Küçük Kaynarca: Rusya’nın Lehistan ve Kırım’a müdahalesi savaş nedenidir. Savaş sonunda Kırım bağımsız olmuş, ancak 1792 Yaş Antlaşması ile Rusya’ya ait olduğu kesinleşmiştir.
• 1724 İstanbul Antlaşması: İran’daki otorite boşluğunu değerlendiren Osmanlı ve Rusya, Kafkas topraklarını paylaşmış ve kağıt üzerinde II. Tahmasb’ı şah olarak tanımıştır.

Kırım’da Rusya desteğiyle han olan Şahin Giray’ın reformları, Osmanlı tarafından desteklenmemiştir.

Osmanlı – Avusturya İlişkileri

Avusturya ile mücadeleler Macaristan ve Balkanlar üzerinde yoğunlaşmıştır.

• 1664 Vasvar Antlaşması: Uyvar’ın Osmanlı’da kalması Macar soylularını memnun etmemiştir.
• Viyana Kuşatması Öncesi: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Habsburgları sıkıştırmak için Macar Protestan lideri Tököli İmre’yi kral ilan etmiştir.
• 1739 Belgrad Antlaşması: Osmanlı’nın son büyük kazançlı antlaşmasıdır. Belgrad geri alınmış, ancak Banat (Temeşvar) Avusturya’ya bırakılmıştır.
• 1791 Ziştovi Antlaşması: Avusturya, savaşta aldığı yerleri iade etmiş ve barış sağlanmıştır.

İç Gelişimler ve Islahatlar

Bu dönemde Osmanlı, Batı’daki gelişmeleri takip etmeye başlamıştır. III. Ahmed döneminde, İbrahim Müteferrika ve Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğlu Said Efendi, ilk Türk matbaasını kurmuştur. Padişahların tahttan indirilmesi (hal’), keyfi bir uygulama değil, genellikle şeyhülislamın fetvasıyla meşrulaştırılan ve İslam hukukuna uygun görülen bir süreçti.

Diğer Önemli Olaylar

• Girit Seferi (1645): Malta korsanlarının Kızlarağası Sümbül Ağa’nın gemisine saldırması bahane edilerek başlatılmıştır.
• İran İlişkileri: 1746 Kerden Antlaşması ile sınırlar Kasr-ı Şirin esaslarına dönmüştür. Şah Abbas, 17. yüzyıl başında Osmanlı’nın doğu topraklarını geri almıştır.
• Unvanlar: I. Mahmud, Ducum Savaşı sonrasında “Gazi” unvanıyla anılmaya başlanmıştır.

1. Aşağıdaki savaşlardan hangisinden sonra I. Mahmud “gazi” ünvanı ile anılmaya başlanmıştır?

A) Özi kuşatması
B) Belgrad’ın fethi
C) Petervaradin Savaşı
D) Arpaçay Savaşı
E) Ducum Savaşı

Cevap : E) Ducum Savaşı

Açıklama :

2. Aşağıdakilerden hangisi 1724 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya’nın imzaladığı İstanbul Antlaşması’nda karara bağlanan hususlardan biridir?

A) Rusya Erdelan ve Gilan’dan çekilecektir.
B) Rusya Bakü ve Derbend’den çekilecektir.
C) Güney Şirvan Rus, Kuzey Şirvan Osmanlı egemenliğinde kalacaktır.
D) İki taraf da İran hükümdarı olarak II. Tahmasb’ı tanıyacaktır.
E) Osmanlılar Tebriz ve Revan’ı boşaltacaktır.

Cevap : D) İki taraf da İran hükümdarı olarak II. Tahmasb’ı tanıyacaktır.

Açıklama : 1724 **İstanbul Antlaşması**, Safevi Devleti’nin dağılma sürecinde Kafkaslar’daki toprakların Osmanlı ve Rusya arasında paylaştırılmasını içeriyordu. Antlaşmanın temel maddelerinden biri, her iki tarafın da (kağıt üzerinde) İran’ın meşru hükümdarı olarak **II. Tahmasb’ı tanıyacak olmasıydı** (D).

3. Şahin Giray’ın Kırım hanlığı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Kırım’da saltanat usulünü uygulayacağını ilan etmiştir.
B) Vakıf mallarını kamulaştırmıştır.
C) Orduyu Avrupai tarzda yeniden örgütlemiştir.
D) Reformları Osmanlılar tarafından da desteklenmiştir.
E) Rusya’nın desteği ile han seçilmiştir.

Cevap : D) Reformları Osmanlılar tarafından da desteklenmiştir.

Açıklama : **Şahin Giray**, Rusya’nın desteğiyle (E) han seçilmiş ve Kırım’da Avrupai tarzda ordu kurma (C) ve vakıf mallarını kamulaştırma (B) gibi köklü reformlar yapmıştır. Bu reformlar, **Kırım’daki geleneksel Osmanlı yanlısı grupların tepkisini çekmiş** ve Osmanlı Devleti tarafından **desteklenmemiştir** (D yanlıştır), aksine Osmanlının Kırım’ı kaybetme sürecini hızlandırmıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisinin 1645 Girit seferinin görünürdeki sebebi olduğu söylenebilir?

A) Malta korsanlarının Girit’e yerleşme isteği
B) Kızlarağası Sümbül Ağa’yı taşıyan geminin Malta korsanları tarafından ele geçirilmesi
C) Girit’in kısa sürede Osmanlı topraklarına katılacağı inancı
D) Kösem Sultan’ın Venedikliler üzerine sefer açılması isteği
E) Deli Hüseyin Paşa’nın Girit’teki faaliyetleri

Cevap : B) Kızlarağası Sümbül Ağa’yı taşıyan geminin Malta korsanları tarafından ele geçirilmesi

Açıklama : 1645 **Girit Seferi’nin** (Kandiye Savaşları) görünürdeki (bahane) sebebi, Malta’ya ait gemilerin Venedik’in kontrolündeki **Girit sularında, Kızlarağası Sümbül Ağa’yı ve değerli eşyaları taşıyan gemiye saldırmalarıydı** (B). Osmanlı Devleti, bu olayı Venedik’e savaş ilan etme gerekçesi olarak kullanmıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi 1787-1792 Osmanlı – Rus Savaşı ile ilgili olarak söylenemez?

A) Osmanlılar, bu savaşta Özi ve Bender kalelerini kaybetmişlerdir.
B) Cezayirli Gazi Hasan Paşa donanma ile savaşa iştirak etmiştir.
C) Savaş sonunda Kırım bağımsızlığını kazanmıştır.
D) Kafkaslar’daki Anapa ve Soğucak kaleleri Rusların eline geçmiştir.
E) Savaş sonunda Yaş Antlaşması imzalanmıştır.

Cevap : C) Savaş sonunda Kırım bağımsızlığını kazanmıştır.

Açıklama : 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan **Yaş Antlaşması** (E), **Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu teyit etmiş** ve böylece Kırım’ın bağımsızlığına son vermiştir. Kırım’ın **bağımsızlığını kazandığı** (C) ifadesi yanlıştır.

6. Esasen Erdel kökenli olan …… Müslüman olup Osmanlı hizmetine girdikten sonra, Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğlu olup onunla Fransa seyahatine katılan ….. ile birlikte III. Ahmed’in fermanı ve Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvası ile Türkçe harfli ilk Osmanlı matbaasını kurmuştur.
Yukarıda verilen cümledeki boşluklara sırasıyla aşağıdaki ifadelerden hangileri getirilmelidir?

A) İbrahim Müteferrika – Said Efendi
B) Ferenc Rakoczi – Katib Çelebi
C) Humbaracı Ahmed Paşa – İbrahim Müteferrika
D) Alexander Mavrocordato – Katib Çelebi
E) Said Efendi – Ferenc Rakoczi

Cevap : A) İbrahim Müteferrika – Said Efendi

Açıklama : Türkçe harfli ilk Osmanlı matbaasını kuran kişi, **Erdel** kökenli Macar ihtidâîsi olan **İbrahim Müteferrika**’dır ve bu girişimi, III. Ahmed döneminde **Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğlu Said Efendi** ile birlikte gerçekleştirmiştir.

7. Mora Seferi’nin oldukça başarılı geçmiş olması, Sadrazam Damad Ali Paşa’nın ertesi sene, Venedik donanma üssü olan….. üzerine yürümesine neden oldu.
Yukarıda verilen cümledeki boşluğa aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Korfu Adası
B) İstria Yarımadası
C) Kotor Körfezi
D) Selanik Limanı
E) Kandiye Dukalığı

Cevap : A) Korfu Adası

Açıklama : 1715’te Mora’nın Venedik’ten geri alınmasının ardından, Sadrazam **Damad Ali Paşa**, Venedik’in en önemli donanma üssü ve kalelerinden biri olan **Korfu Adası** (A) üzerine 1716 senesinde yürümüştür.

8. Osmanlı ordusu 1716 senesinde Avusturya karşısında….. Savaşı’nda mağlup olmuş, Sadrazam Damad Ali Paşa bu savaşta hayatını kaybetmiştir.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Petervaradin
B) Belgrad
C) Zenta
D) Salankamen
E) Mora

Cevap : A) Petervaradin

Açıklama : 1716 senesinde Osmanlı ordusu, **Petervaradin Savaşı**’nda (A) Avusturya kuvvetlerine yenilmiş ve Sadrazam **Damad Ali Paşa** bu savaşta hayatını kaybetmiştir.

9. Aşağıdakilerden hangisi 1768-1774 Osmanlı Rus savaşları ile ilgili olarak söylenemez?

A) Savaş sonunda taraflar Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamışlardır.
B) Rus donanması Osmanlı donanmasını Çeşme’de yakmıştır.
C) Rusya’nın teşvikiyle Mora’da büyük bir isyan çıkmıştır.
D) Avusturya, Rusya’nın yanında savaşa girmiştir.
E) Osmanlı ordusu Rus ordusu karşısında Kartal’da büyük bir bozgun yaşamıştır.

Cevap : D) Avusturya, Rusya’nın yanında savaşa girmiştir.

Açıklama : 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı’nda, Rusya’nın savaşı kazanması durumunda güçleneceğinden endişelenen **Avusturya** (D), **Rusya’nın yanında savaşa girmemiş**, aksine savaş dışı kalmıştır.

10. 16. yüzyılın sonunda Safevi Devleti’nin toparlanmasını sağlayıp Azerbaycan ve Kafkas illerini Osmanlılardan alan Safevi hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Timur Han
B) Babür Şah
C) Şah Safi
D) Şah Tahmasp
E) Şah Abbas

Cevap : E) Şah Abbas

Açıklama : 16. yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılın başlarında Safevi Devleti’ni yeniden güçlendiren ve 1590 **Ferhat Paşa Antlaşması** ile Osmanlıların aldığı Azerbaycan ve Kafkas illerini geri alan Safevi hükümdarı **Şah Abbas**’tır (I. Abbas).

11. 1664 Vasvar Antlaşması hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Antlaşma metni Osmanlı ordugâhında kâğıda döküldü.
B) Osmanlılar ve Habsburg devletleri arasında varılan barış Macar soylularınca desteklendi.
C) Osmanlılar adına IV. Mehmed tarafından tasdik edildi.
D) Habsburglar adına I. Leopold tarafından onaylandı.
E) Antlaşma alâ hâlihi/status quo ilkesine dayanarak hazırlandı.

Cevap : B) Osmanlılar ve Habsburg devletleri arasında varılan barış Macar soylularınca desteklendi.

Açıklama : 1664 **Vasvar Antlaşması**, Uyvar’ın Osmanlılarda kalmasına karar verdiği için Macar soylularının büyük bir kısmı (Habsburg karşıtları) tarafından **desteklenmemiş**, aksine hoşnutsuzlukla karşılanmış ve **isyana** neden olmuştur (B yanlıştır).

12. Aşağıdakilerden hangisi Ziştovi Antlaşması’nda yer alan maddelerden biri değildir?

A) İki tarafın ellerindeki esirler serbest bırakılacaktır.
B) Sınır bölgelerinde ticaret ve seyahate devam edilecektir.
C) İki devlet arasındaki eski antlaşmalar aynı hâlleriyle cari olacaktır.
D) Avusturya, Rusya ile barış yapılana kadar Belgrad’ı elinde tutacaktır.
E) Avusturya savaşta ele geçirdiği yerleri iade edecektir.

Cevap : D) Avusturya, Rusya ile barış yapılana kadar Belgrad’ı elinde tutacaktır.

Açıklama : 1791 **Ziştovi Antlaşması**, Osmanlıların Avusturya ile yaptığı son antlaşmadır. Bu antlaşma ile Avusturya, savaşta ele geçirdiği yerleri iade etmiş (E) ve barış sağlanmıştır. **Belgrad’ın Avusturya’da kalması** (D) gibi bir madde antlaşmada yer almamaktadır; Belgrad 1739 Belgrad Antlaşması ile Osmanlı’ya geri verilmiştir ve 1791’de Osmanlı’dadır.

13. Prut Antlaşması ile Osmanlılar istediklerini almış görünmektedir. Rusların ….. önemli bir gelişmedir.
Yukarıda verilen cümledeki boşluğa aşağıda verilen ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Kafkasya’daki kazanımlarını terk etmek zorunda kalmaları
B) Azak’ı terk etmek zorunda kalarak Karadeniz’e çıkışlarının engellenmesi
C) İlk defa Karadeniz’e donanma indirebilecek güce ulaşmaları
D) Osmanlı sınırları içerisinde istedikleri yerde konsolosluk açabilecek olmaları
E) Lehistan işgalini tamamlayamadan geri çekilmek zorunda kalmaları

Cevap : B) Azak’ı terk etmek zorunda kalarak Karadeniz’e çıkışlarının engellenmesi

Açıklama : 1711 **Prut Antlaşması**, Osmanlıların 1700’de kaybettiği **Azak Kalesi’ni geri almasını** ve Rusya’nın Karadeniz’deki varlığına son verilmesini sağlamıştır (B). Bu, Osmanlı’nın istediği en önemli kazanım ve önemli bir diplomatik başarıydı.

14. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın 1682’de Macar soylusu Tököli İmre’yi Orta Macar kralı ilan etmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Viyana kuşatmasında Macar savaşçılardan yardım almak
B) Macarlar ve Fransızlar arasındaki ittifakı güçlendirmek
C) Macaristan’daki Protestanlarla ittifak kurarak Habsburg yönetimini sıkıştırmak
D) Macar soylularını Osmanlı hakimiyetine ısındırmak
E) Podolya’nın Osmanlıların elinde kalmasını sağlamak

Cevap : C) Macaristan’daki Protestanlarla ittifak kurarak Habsburg yönetimini sıkıştırmak

Açıklama : Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Tököli İmre’yi kral ilan ederek, Katolik **Habsburg** yönetimine karşı ayaklanan **Macar Protestanları** (Tököli İmre liderliğindeki) yanına çekmeyi ve böylece Habsburg yönetimini içten **sıkıştırmayı** amaçlamıştır.

15. Osmanlı tarihinde padişahların hal edilmesine ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Osmanlı bürokrat ve ulemasının hanedana karşı güçlendiğine işaret ediyordu.
B) İslam hukukuna aykırı bir uygulamaydı.
C) Çoğunlukla şeyhülislam fetvasıyla gerçekleşirdi.
D) Padişahın tahttan indirilmesine çoğu vakit bir isyan eşlik ediyordu.
E) Yeniçeri ağası, sipahiler, vezirler ve ulema gibi grupların padişah değişikliklerinde etkisi vardı.

Cevap : B) İslam hukukuna aykırı bir uygulamaydı.

Açıklama : Osmanlı’da padişahların tahttan indirilmesi (hal’), genellikle ulemanın ve şeyhülislamın, padişahın dini hükümleri uygulamadığı veya kamu yararını gözetmediği gerekçesiyle verdiği **fetvalarla** (C) meşrulaştırılırdı. Dolayısıyla bu uygulama, fetva ile yapıldığı için **İslam hukukuna aykırı** (B) **kabul edilmezdi**.

16. Aşağıdakilerden hangisi Avusturya ile imzalanan Belgrad Antlaşması’nın maddeleri arasında yer alır?

A) Avusturya İstanbul’da bir temsilcilik açabilecektir.
B) Prut Nehri iki ülke arasında sınır olacaktır.
C) Avusturya 300.000 altın savaş tazminatı ödeyecektir.
D) II. Ferenc Rakoczi Avusturya’ya iade olunacaktır.
E) Banat Avusturya’ya bırakılacaktır.

Cevap : E) Banat Avusturya’ya bırakılacaktır.

Açıklama : 1739 Belgrad Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Avusturya’dan Belgrad’ı geri almış, ancak Banat (Temeşvar) bölgesi Avusturya’da kalmıştır. Bu madde antlaşmanın Avusturya ile imzalanan kısmında yer alır.
Diğer şıklar:
A: İstanbul’da temsilcilik açılması Fransa ile kapitülasyonlarla ilgilidir.
B: Prut Nehri sınırı Prut Antlaşması (1711) ile ilgilidir.
C: Yüklü savaş tazminatı ödeme maddesi bu antlaşmada yer almaz.
D: II. Ferenc Rakoczi Osmanlı’ya sığınmıştır, iade edilmemiştir.

17. 1787 yılında Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya savaş ilanı ile başlayan savaş süreci 1792 yılında imzalanan….. Antlaşması ile sona ermiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) İstanbul
B) Bahçesaray
C) Belgrad
D) Ziştovi
E) Yaş

Cevap : E) Yaş

Açıklama : 1787’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı, 1792 yılında **Yaş Antlaşması** (E) ile sona ermiştir. Bu antlaşma ile Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kesinleşmiştir.

18. Aşağıdakilerden hangisi 1768 senesinde Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya savaş ilan etmesinin nedenlerinden biridir?

A) II. Katerina’nın hayatını kaybetmesi
B) Rusların Mora’da Osmanlı karşıtı bir isyanı teşvikleri
C) Rusya’nın Kırım topraklarına müdahalesi
D) Rusya’nın Kazakları Osmanlılara karşı kışkırtmaları
E) Rusya’nın Bakü ve Derbend’i işgal etmesi

Cevap : C) Rusya’nın Kırım topraklarına müdahalesi

Açıklama : 1768 Osmanlı-Rus Savaşı’nın temel nedenlerinden biri, **Rusya’nın Lehistan’daki olaylara müdahale etmesi** ve Rus ordularının Lehistan’ı terk eden Kazakları takip ederken **Osmanlı toprağı olan Balta kasabasına girmesi**ydi. Bu durum, Rusya’nın doğrudan **Kırım topraklarına müdahalesi** (C) ve Osmanlı sınır ihlali olarak algılanmış ve savaş sebebi olmuştur.

19. Aşağıdakilerden hangisi Kerden Antlaşması’nın maddeleri arasında yer almaz?

A) Tebriz Osmanlılara, Hemedan İran’a bırakılacaktır.
B) Taraflar arasındaki esirler mübadele olunacaktır.
C) İranlı hacıların yol güvenliği sağlanacaktır.
D) Kasr-ı Şirin Antlaşması sınırlarına dönülecektir.
E) İki ülke başkentlerinde elçilikler ihdas olunacaktır.

Cevap : A) Tebriz Osmanlılara, Hemedan İran’a bırakılacaktır.

Açıklama : 1746 **Kerden Antlaşması** (II. Kasr-ı Şirin olarak da bilinir), Osmanlı-İran sınırlarını **Kasr-ı Şirin Antlaşması** (D) esaslarına geri döndürmüştür. Antlaşmada Tebriz ve Revan gibi yerler Osmanlı’ya değil, İran’a bırakılmıştı. Dolayısıyla A şıkkı, bu antlaşmanın maddeleri arasında yer almaz.

20. Aşağıdakilerden hangisi 18. yüzyılda Osmanlıların Safevilerle olan mücadelelerinin ilk evresinde (1723-1727) Kafkaslar’da ele geçirilen yerler arasında değildir?

A) Tiflis
B) Gence
C) Bakü
D) Revan
E) Lori

Cevap : C) Bakü

Açıklama :