Karşılaştırmalı Siyaset 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Karşılaştırmalı siyaset, farklı siyasal sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz ederek benzerlikleri ve farklılıkları ortaya koyan bir disiplindir. Bu alanda kullanılan yöntemler, devletin gücü ve demokrasinin doğası üzerine çeşitli teoriler geliştirilmiştir. Bu makalede, temel analiz yaklaşımları, devlet türleri ve demokrasi tanımları ele alınacaktır.

Karşılaştırmalı Siyaset Yaklaşımları

Siyaset biliminde farklı analiz düzeyleri vardır:

• Rasyonel Aktör Yaklaşımı: Yapısal kısıtlamaları göz ardı ederek, analizi bireylerin (aktörlerin) çıkar maksimizasyonuna dayalı stratejik tercihlerine sınırlar.
• Yeni Kurumsalcılık: Davranışçıların aksine, siyasi kurumların bireylerin davranışlarını şekillendirdiğini savunur (“Kurumlar önemlidir”).
• Patika Bağımlılığı: Tarihsel kurumsalcılıkta, geçmişte alınan kararların gelecekteki seçenekleri kısıtladığını ifade eder.

Yöntemler ve Analiz Teknikleri

Araştırmacılar analizlerinde çeşitli yöntemler kullanır:

• Tek Vakalı Analiz: Bir ülkeyi derinlemesine inceler; ancak genelleme yapma imkanı sağlamaz.
• Benzer Sistemler Tasarımı: Benzer özelliklere sahip ülkelerin, tek bir değişkende farklılaşarak nasıl farklı sonuçlar ürettiğini analiz eder.
• Çok Vakalı (Küresel) Karşılaştırma: Genel eğilimlerden sapan, istisna (outlier) ülkeleri tespit etmek için en uygun yöntemdir.
• Seçim Yanlılığı (Selection Bias): Araştırmacının sadece kendi hipotezini doğrulayacak örnekleri seçmesi hatasıdır.

Analizin en üst düzeyi ise sadece açıklamak değil, geleceği Tahmin Etmektir.

Devlet Türleri ve Kapasite

Devletin gücü, “Kapasite” (uygulama gücü) ve “Özerklik” (bağımsız karar alma) ile ölçülür. Devletler güçlerine göre şöyle sıralanır (Azdan Çoğa): Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü.

Başarısız devlet, temel fonksiyonlarını yerine getiremez. Ancak “ekonomik kriz” tek başına bir devleti başarısız kılmaz. Çökmüş devlet, başarısızlığın en uç halidir. Çin, güçlü bir devlet kapasitesine sahip olmasına rağmen demokratik olmayan (otoriter) yapısıyla “güçlü devletler demokrasidir” genellemesine bir istisnadır.

Demokrasi ve Siyasal Sistemler

Aristoteles, rejimleri “Kim yönetir?” ve “Kimin yararına yönetir?” sorularıyla sınıflandırmış; demokrasiyi yoksulların (çoğunluğun) kendi çıkarına yönetimi olarak görmüştür.

Modern demokraside ise iki ana görüş vardır:

• Minimalist (Prosedürel) Demokrasi: Schumpeter ve Przeworski gibi düşünürler, demokrasiyi sadece seçimlere ve iktidarın barışçıl el değiştirmesine indirger. Schumpeter’e göre demokrasi, kapitalizm ve burjuvazinin bir ürünüdür.
• Maksimalist Demokrasi: Leonardo Morlino gibi isimler, demokrasinin sadece seçim değil, hukuk ve hesap verebilirlik boyutlarını da içerdiğini savunur.

David Easton’ın sistem teorisine göre, taleplerin karşılanamaması ve desteğin düşmesi sistemde “Kriz” yaratır.

1. Aşağıdaki karşılaştırmalı siyaset yaklaşımlarından hangisi yapıları göz ardı edip analiz düzeyini aktörlerle sınırlı tutmaktadır?

A) Yeni kurumsalcılık
B) Modernleşme teorisi
C) Tek vakalı analiz
D) Marksizm
E) Rasyonel aktör yaklaşımı

Cevap : E) Rasyonel aktör yaklaşımı

Açıklama : **Rasyonel Aktör Yaklaşımı** (Rasyonel Tercih Teorisi), siyasal olayları açıklarken büyük toplumsal yapıları veya kültürel normları değil, **bireylerin (aktörlerin)** kendi çıkarlarını maksimize etmek için yaptıkları stratejik tercihleri merkeze alır. Yapısal kısıtlamalardan ziyade, bireyin fayda-maliyet hesabına dayalı kararlarına odaklanır.

2. Aşağıdakilerden hangisi başarısız devletin göstergelerinden biri değildir?

A) Uzun süredir devam eden iç savaş hali
B) Merkezi yönetimin meşruiyetini kaybetmesi
C) Hükümetin ekonomi politikalarının kriz ile sonuçlanması
D) Çevre bölgelerde merkezi hükümet kontrolünün kaybedilmesi
E) Yasama ve yargının işleyişinin durması

Cevap : C) Hükümetin ekonomi politikalarının kriz ile sonuçlanması

Açıklama : **Başarısız devlet (Failed State)**, temel devlet fonksiyonlarını (güvenlik, hukuk, vergi toplama) yerine getiremeyen ve toprakları üzerinde otoriteyi kaybeden devlettir. A, B, D ve E şıkları devletin çöktüğünü veya başarısız olduğunu gösteren yapısal ve sistemsel sorunlardır. Ancak **ekonomik kriz** (C şıkkı), güçlü ve işleyen devletlerde de görülebilen bir durumdur; tek başına devletin “başarısız devlet” statüsüne düştüğünü göstermez.

3. Aşağıdakilerden hangisi tek vakalı karşılaştırmaların avantajlarından biri değildir?

A) Ayrıntılı betimlemeler yapabilmek
B) Nedensellik ilişkilerini derinlemesine analiz edebilmek
C) Genel trendlerin dışında kalan ülkeleri anlayabilmek
D) Gözlem sayısını arttırıp genelleme yapabilmek
E) Sınıflandırmalara yeni kategoriler önerebilmek

Cevap : D) Gözlem sayısını arttırıp genelleme yapabilmek

Açıklama : **Tek vakalı analizler**, tek bir örneği derinlemesine inceler (N=1). Bu yöntemin amacı genelleme yapmak değil, o vakayı özgünlüğüyle anlamaktır. **Gözlem sayısını artırıp genelleme yapmak**, çok vakalı analizlerin (özellikle nicel/istatistiksel yöntemlerin) amacı ve avantajıdır. Tek vaka ile istatistiksel genelleme yapılamaz.

4. Aristoteles’in demokrasiye ilişkin görüşleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Demokrasi toplumsal mutluluğa engel oluşturur.
B) Demokrasilerde toplumun geleceğine yönelik hatalı kararlar alınabilir.
C) Demokrasi toplumsal birliği sağlamaktan yoksun bir rejimdir.
D) Demokrasiler ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurduğu rejimlerdir.
E) Demokrasi mutlak eşitlik fikrine dayanır

Cevap : D) Demokrasiler ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurduğu rejimlerdir.

Açıklama : Aristoteles, demokrasiyi “Politeia”nın (anayasal yönetimin) bozulmuş hali olarak görür ve bunu **yoksulların**, zenginlere karşı kendi sınıfsal çıkarları için yönetimi ele geçirmesi olarak tanımlar. Ancak “ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurması” ifadesi, daha çok **Marksist** terminolojiye ve sınıf çatışması teorisine aittir. Aristoteles demokrasiyi “çoğunluğun (yoksulların) tiranlığı” olarak eleştirir, ancak bunu modern bir “ezilen-ezen” diyalektiği ile açıklamaz.

5. Aşağıdakilerden hangisi tek boyutlu/minimalist demokrasi kavramsallaştırmasının unsurlarından biridir?

A) Örgütlenme özgürlüğü
B) İfade özgürlüğü
C) Gösteri ve protesto düzenleme özgürlüğü
D) Basın ve yayın özgürlüğü
E) Seçme ve seçilme özgürlüğü

Cevap : E) Seçme ve seçilme özgürlüğü

Açıklama : **Minimalist (Prosedürel) Demokrasi** anlayışı (özellikle Joseph Schumpeter ile özdeşleşen), demokrasiyi sadece bir yöntem olarak görür. Bu yaklaşıma göre demokrasinin en temel ve belirleyici unsuru, yöneticilerin **serbest ve adil seçimler** (seçme ve seçilme) yoluyla belirlenmesidir. Diğer özgürlükler (ifade, basın, örgütlenme) daha geniş ve çok boyutlu (maksimalist) demokrasi tanımlarının konusudur.

6. Güçlü devletler ….. yüksek olan devletlerdir. Yukarıdaki cümlede yer alan boşluğa gelebilecek en uygun kavram veya kavramlar aşağıdakilerden hangisidir?

A) kapasitesi ve özerkliği
B) yerli ve milli olma şuuru
C) yasama kapasitesi ve yerel özerkliği
D) askeri kapasitesi
E) lider karizması

Cevap : A) kapasitesi ve özerkliği

Açıklama : Karşılaştırmalı siyasette (özellikle Theda Skocpol ve Joel Migdal gibi kurumsalcılar tarafından), devletin gücü iki temel kriterle ölçülür:
1. **Devlet Kapasitesi:** Politikaları uygulama, kaynak toplama ve yasaları dayatma yeteneği.
2. **Devlet Özerkliği:** Devletin, toplumsal grupların veya elitlerin baskısından bağımsız olarak karar alabilme yeteneği.
Bu ikisi yüksekse, o devlet **güçlü devlet** olarak tanımlanır.

7. Karşılaştırmalı siyasal analizde “seçim yanlılığı (selection bias)” olarak tabir edilen hata aşağıdaki durumlardan hangisini ifade etmektedir?

A) Araştırmacının analize dahil ettiği bazı ülkelere karşı ön yargılı olması
B) Araştırmacının karşılaştıracağı ülkeleri belirlerken sadece kendisini haklı çıkaracak örnekleri seçmesi
C) Araştırmacının sadece yakından tanıdığı ülkeleri analize dahil etmesi
D) Araştırmacının siyasi parti tercihini yaptığı analize yansıtması
E) Araştırmacının bulgularında kötü performans gösteren siyasi liderini seçimlerde desteklemesi

Cevap : B) Araştırmacının karşılaştıracağı ülkeleri belirlerken sadece kendisini haklı çıkaracak örnekleri seçmesi

Açıklama : **Seçim Yanlılığı (Selection Bias)**, bir araştırmacının hipotezini test ederken, vakaları (ülkeleri) rastgele veya bilimsel bir kritere göre değil, bilinçli veya bilinçsiz olarak **kendi hipotezini doğrulayacak** şekilde seçmesidir. Bu durum, araştırmanın bilimsel geçerliliğini ve güvenilirliğini zedeler.

8. Birçok yönden birbirine benzer özellikler taşıyan ülkelerin bir değişkende farklılaşmaları ve sonuçta farklı bir siyasi durum oluşması aşağıdaki karşılaştırma yöntemlerinden hangisi ile analiz edilebilir?

A) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı
B) Nicel yöntemler
C) Olabildiğince değişik sistemler tasarımı
D) Nitel yöntemler
E) Çok vakalı karşılaştırma

Cevap : A) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı

Açıklama : **Olabildiğince Benzer Sistemler Tasarımı (Most Similar Systems Design – MSSD)**, kültürel, ekonomik veya coğrafi olarak birbirine çok benzeyen ancak incelenen sonuç (bağımlı değişken) açısından **farklılaşan** ülkeleri karşılaştırır. Amaç, benzerlikleri eleyerek, sonucu yaratan o tek “farklı” değişkeni (nedeni) bulmaktır.

9. Aşağıdaki düşünürlerin hangisine göre ‘mevcut iktidarın şiddetsiz biçimde değişebilme olasılığı’ demokrasilerin asli niteleyenidir?

A) Barrington Moore
B) Jürgen Habermas
C) Joseph Schumpeter
D) Adam Przeworski
E) Robert Dahl

Cevap : D) Adam Przeworski

Açıklama : **Adam Przeworski**, demokrasiyi minimalist bir bakış açısıyla tanımlar ve demokrasinin en ayırt edici özelliğinin **belirsizlik** (seçim sonuçlarının önceden bilinememesi) ve **iktidarın seçimler yoluyla kansız/şiddetsiz bir şekilde el değiştirebilmesi** olduğunu savunur. Ona göre demokrasi, “iktidardakilerin seçimle kaybettiği” bir rejimdir.

10. Genel eğilimlerden sapma gösteren, yani istisna oluşturan ülkeleri tespit etmek için aşağıdaki karşılaştırmalı yöntemlerden hangisi kullanılmalıdır?

A) Olabildiğince farklı sistemler tasarımı
B) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı
C) Çok vakalı (küresel) karşılaştırma
D) Tek vakalı karşılaştırma
E) Az vakalı karşılaştırma

Cevap : C) Çok vakalı (küresel) karşılaştırma

Açıklama :

11. David Easton’a göre siyasal sisteme olan desteklerin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi durumunda aşağıdaki durumlardan hangisi oluşur?

A) Devrim
B) Darbe
C) Anayasal değişim
D) Erken seçim
E) Kriz

Cevap : E) Kriz

Açıklama : David Easton’ın **Sistem Teorisi**’ne göre, siyasal sistem çevreden gelen talepleri (girdileri) karşılayıp çıktılara (kararlara) dönüştüremezse, sisteme yönelik **destek azalır**. Desteklerin kritik seviyenin altına düşmesi ve sistemin tıkanması durumuna Easton **”Stres”** veya **”Kriz”** adını verir. Bu durum sistemin çökmesine yol açabilir.

12. Kapasitesi ve özerkliği en azdan en fazla olan devlet türlerine doğru aşağıda yapılan sıralamalardan hangisi doğrudur?

A) Güçlü > Zayıf > Çökmüş > Kırılgan > Başarısız
B) Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü
C) Zayıf > Başarısız > Çökmüş > Güçlü > Kırılgan
D) Başarısız > Çökmüş > Zayıf > Kırılgan > Güçlü
E) Kırılgan > Zayıf > Başarısız > Çökmüş > Güçlü

Cevap : B) Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü

Açıklama : Devlet kapasitesi ve özerkliği açısından en kötüden en iyiye (azdan çoğa) doğru sıralama şöyledir:
1. **Çökmüş Devlet (Collapsed):** Otoritenin tamamen bittiği durum (En az kapasite).
2. **Başarısız Devlet (Failed):** Temel fonksiyonlarını yerine getiremeyen devlet.
3. **Kırılgan Devlet (Fragile):** Krizlere açık, zayıf devlet.
4. **Zayıf Devlet (Weak):** Kapasitesi sınırlı olan devlet.
5. **Güçlü Devlet (Strong):** Kapasitesi ve özerkliği en yüksek olan devlet.

13. Joseph A. Schumpeter modern demokrasinin ….. ürünü olduğunun altını çizer ve bir tarihsel aktör olarak….. ve onun temsil ettiği serbest piyasa, özel mülkiyet, özgürlük gibi ilke ve değerlerin önemine dikkat çeker.
Yukarıdaki ifadede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri gelmelidir?

A) feodalizmin / arsitokrasinin
B) feodalizmin / burjuvazinin
C) kapitalizmin / burjuvazinin
D) kapitalizmin / aristokrasinin
E) kapitalizmin / işçi sınıfının

Cevap : C) kapitalizmin / burjuvazinin

Açıklama : Joseph Schumpeter, modern demokrasinin tarihsel olarak **kapitalizm** ile birlikte geliştiğini ve bu sistemin taşıyıcısı olan sınıfın **burjuvazi** olduğunu vurgular. Liberal demokrasinin değerleri (mülkiyet, piyasa), burjuvazinin yükselişiyle doğrudan ilişkilidir.

14. Karşılaştırmalı siyasal analizin en üst düzey aşaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Soru sormak
B) Hipotez test etmek
C) Sınıflandırma yapmak
D) Tahmin yapmak
E) Genelleme yapmak

Cevap : D) Tahmin yapmak

Açıklama : Bilimsel analiz süreçlerinde hiyerarşi genellikle şöyledir: Betimleme -> Sınıflandırma -> Hipotez Testi/Açıklama -> **Tahmin (Prediction)**. Bir olguyu sadece açıklamak değil, gelecekte benzer koşullarda ne olacağını öngörebilmek (**Tahmin**), bilimin ve karşılaştırmalı analizin ulaşmak istediği en ileri ve zor aşamadır.

15. Başarısız devletin aşırılaşmış hali olan ve nadiren görülen durum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çökmüş devlet
B) Güçsüz devlet
C) Kırılgan devlet
D) Çok zayıf devlet
E) Zayıf devlet

Cevap : A) Çökmüş devlet

Açıklama : Başarısız devlet (Failed State) durumunun daha ileri ve uç noktası, merkezi otoritenin tamamen ortadan kalktığı, devletin bir varlık olarak işlevsiz hale geldiği **Çökmüş Devlet (Collapsed State)** durumudur (Örnek: 1990’larda Somali). Bu durum, başarısız devletlere göre daha nadir görülür.

16. Karşılaştırmalı siyaset çalışmalarının antik örneklerinden biri olarak kabul edilen Aristoteles’in Politika kitabındaki siyasi sistemler sınıflandırması hangi iki soru etrafında yapılmıştır?

A) Kim yönetir? / Yöneten nasıl seçilir?
B) Kral mı yönetir? / Halk mı yönetir?
C) Kim yönetir? / Kimin yararına yönetir?
D) Demokrasi var mıdır? / Hukuk devleti var mıdır?
E) Kim yönetir? / Yönetenleri kim yönetir?

Cevap : C) Kim yönetir? / Kimin yararına yönetir?

Açıklama : Aristoteles, ünlü rejimler sınıflandırmasını iki temel kritere göre yapmıştır:
1. **Sayısal Kriter:** Egemenliğin kaç kişide olduğu (**Kim yönetir?** – Bir, Az, Çok).
2. **Amaçsal/Ahlaki Kriter:** Yönetimin amacı nedir? (**Kimin yararına yönetir?** – Kamunun yararına mı, yöneticinin kendi yararına mı?).

17. Aşağıdaki isimlerden hangisi usule dayalı (minimalist) demokrasi anlayışının temsilcilerinden değildir?

A) Morlino
B) Lipset
C) Przeworski
D) Schumpeter
E) Huntington

Cevap : A) Morlino

Açıklama : Schumpeter, Przeworski ve Huntington, demokrasiyi seçimlere indirgeyen **minimalist/prosedürel** anlayışın temsilcileridir. Lipset de modernleşme teorisiyle bu çizgiye yakındır. Ancak **Leonardo Morlino**, “Demokrasinin Kalitesi” üzerine çalışmalarıyla tanınır ve demokrasinin sadece seçimlerden ibaret olmadığını; hukuk devleti, hesap verebilirlik ve duyarlılık gibi içeriksel (**maksimalist**) boyutları da kapsaması gerektiğini savunur.

18. Siyaset biliminde faillerin (aktörlerin) kendilerinden öncekiler tarafından alınan kararlar tarafından sınırlandırıldığını ve tercih edecekleri yolların bu şekilde belirlendiğini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rasyonel aktör
B) Tarihsel yaklaşım
C) Bağımlılık teorisi
D) Sınırlı fail
E) Patika bağımlılığı

Cevap : E) Patika bağımlılığı

Açıklama : **Patika Bağımlılığı (Path Dependence)**, tarihsel kurumsalcılığın önemli bir kavramıdır. Geçmişte alınan bir kararın veya girilen bir yolun, gelecekteki seçenekleri kısıtlaması ve geri dönüşü zorlaştırması durumunu ifade eder. “Tarih önemlidir” ilkesine dayanır.

19. Özerkliği ve kapasitesi güçlü olan devletler genellikle gelişmiş demokrasilerdir.
Aşağıdaki ülkelerin hangisi bu genellemeye uymayan bir istisnadır?

A) Brezilya
B) Çin
C) Türkiye
D) Suriye
E) Benin

Cevap : B) Çin

Açıklama : Genellikle güçlü devlet kapasitesi ile demokrasi arasında bir korelasyon kurulsa da, **Çin** bu durumun en büyük istisnalarından biridir. Çin, son derece yüksek bir **devlet kapasitesine** (ekonomik yönetim, toplumsal kontrol, altyapı) ve **devlet özerkliğine** sahiptir; ancak bir demokrasi değil, **otoriter** bir parti devletidir.

20. Siyaset biliminde, … sosyoekonomik etkilerin bireylerin davranışları üzerindeki evrensel etkileri üzerine yoğunlaştılar. Oysa …… siyasi kurumların bireylerin siyasi davranışları üzerinde önemli etkiler oluşturduğunu ve bunun ilgili ülkedeki siyasi kurumun yapısına göre değişebileceğini iddia ettiler.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdaki kavramlardan hangileri gelmelidir?

A) yeni kurumsalcılar / modernleşmeciler
B) davranışçılar / yeni kurumsalcılar
C) kurumsalcılar / yeni kurumsalcılar
D) davranışçılar / modernleşmeciler
E) modernleşmeciler / davranışçılar

Cevap : B) davranışçılar / yeni kurumsalcılar

Açıklama : 1950’ler ve 60’larda hakim olan **Davranışçı (Behavioralist)** yaklaşım, kurumları göz ardı ederek bireylerin sosyoekonomik davranışlarına odaklanmıştır. Buna tepki olarak ortaya çıkan **Yeni Kurumsalcılar (New Institutionalists)** ise, “kurumlar önemlidir” diyerek, siyasi kurumların bireylerin davranışlarını şekillendirdiğini ve kısıtladığını savunmuşlardır.