Ortadoğu Siyaseti 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Ortadoğu, tarihsel derinliği, stratejik konumu ve dini önemiyle küresel siyasetin merkezinde yer almıştır. “Ortadoğu” kavramı, Batı merkezli (Eurocentric) bir bakış açısıyla üretilmiş olup sınırları zamana göre değişkenlik gösterir. Bu makalede, bölgenin sömürgecilik dönemi, milliyetçilik akımları, İsrail-Filistin sorunu ve Soğuk Savaş dinamikleri ele alınacaktır.

Osmanlı Dönemi ve Sömürgecilik

Osmanlı İmparatorluğu, bölgeyi yüzyıllarca adem-i merkeziyetçi bir anlayışla yöneterek hakimiyetini sürdürmüştür.

• Süveyş Kanalı (1869): Açılmasıyla İngiltere için Hindistan yolu kısalmış ve bölgenin stratejik önemi artmıştır.
• Manda Sistemi: I. Dünya Savaşı sonrası Wilson İlkeleri sömürgeciliği reddettiği için, İngiltere ve Fransa bölgeyi “Manda” adı altında yönetmiştir.
• Arap İsyanı (1916): Şerif Hüseyin’in isyanı, Arap milliyetçiliğini siyasal bir harekete dönüştürmüştür. Suudi Arabistan’ın kurucusu İbn Suud ise bu dönemde tarafsız kalarak gücünü pekiştirmiştir.

Yahudi Göçleri ve Filistin

Osmanlı döneminde Filistin’e başlayan Yahudi göçleri, toprak satın alarak yerel Müslüman köylülerin mülksüzleşmesine neden olmuştur. Osmanlı, Avrupa’daki antisemitizmden (Orta Çağ kökenli) kaçan Yahudilere güvenli bir liman olmuştur. Yerel Yahudiler ise daha çok küçük ticaret ve zanaatla uğraşmıştır.

Soğuk Savaş ve Modern Dönem

• Ajax Operasyonu (1953): İran Başbakanı Musaddık’ı deviren bu darbe, milliyetçilik duygularını körüklemiştir.
• Bağdat Paktı (1955): Batı’nın Sovyetleri güneyden çevreleme stratejisinin bir parçasıdır. 1920’lerde ise Sovyetler iç sorunları nedeniyle bölgede etkisiz kalmıştır.
• Arap Baharı: 2011 sonrası Türkiye, bölgedeki güvenlik ve göç krizleri nedeniyle daha aktif (askeri/diplomatik) bir politika izlemek zorunda kalmıştır.

Kültürel ve Dini Dinamikler

Bölgenin dini önemi Kudüs, Mekke ve Medine şehirleriyle simgelenir. Arap milliyetçiliğinin kökleri nesepçilik ve kavmiyetçilik gibi geleneksel olgulara dayanırken, Kavalalı Mehmet Ali Paşa döneminde kurulan Bulak Matbaası kültürel uyanışı desteklemiştir.

1. 1953’teki “Ajax Operasyonu” ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İran-Sovyet ilişkilerini güçlendirmiştir.
B) ABD ve İngiltere’nin İran’a desteğini azaltmıştır.
C) İran’ın demokratikleşme sürecini desteklemiştir.
D) İran’ın petrolünü tamamen millileştirmiştir.
E) Başbakan Musaddık’ın görevden alınmasına ve milliyetçilik duygularının artmasına yol açmıştır.

Cevap : E) Başbakan Musaddık’ın görevden alınmasına ve milliyetçilik duygularının artmasına yol açmıştır.

Açıklama : **Ajax Operasyonu**, 1953 yılında CIA ve MI6 işbirliğiyle İran’da gerçekleştirilen askeri darbedir. Bu operasyonun temel amacı, İran petrollerini millileştiren Başbakan **Muhammed Musaddık’ı devirmek** ve Şah’ın otoritesini yeniden tesis etmektir. Operasyon başarıya ulaşmış, Musaddık görevden alınmış, ancak bu durum İran halkında ABD ve İngiltere karşıtı **milliyetçilik** duygularını körüklemiş ve 1979 Devrimi’ne giden süreçte önemli bir kırılma noktası olmuştur.

2. Osmanlı döneminde Yahudi göçlerinin Filistin üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru şekilde açıklanabilir?

A) Yahudi nüfusun kısa sürede çoğunluğa ulaşması
B) Osmanlı’nın bölgedeki merkezi otoritesini güçlendirmesi
C) Filistinli Müslüman köylüler için mülksüzleşme ve toprak kaybı riskinin artması
D) Millet sisteminin sona ermesi
E) Arap milliyetçiliğinin ortadan kalkması

Cevap : C) Filistinli Müslüman köylüler için mülksüzleşme ve toprak kaybı riskinin artması

Açıklama : Osmanlı döneminde (özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı) başlayan Siyonist göçler, Yahudilerin Filistin’de toprak satın almasıyla sonuçlanmıştır. Bu topraklar genellikle büyük toprak sahiplerinden alınmış ve üzerindeki kiracı konumundaki **Filistinli Müslüman köylülerin** topraktan çıkarılmasına, yani **mülksüzleşmesine** ve yerinden edilmesine neden olmuştur. Bu durum, yerel halk ile yeni gelenler arasındaki gerilimin temel ekonomik nedenlerinden biridir.

3. Suudi Arabistan’ın I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı’ya karşı tutumu nasıl olmuştur?

A) Cihat çağrısına tam destek vermiştir.
B) Tarafsız kalmış ve bağımsızlık kazanmayı amaçlamıştır.
C) ABD ile doğrudan askeri anlaşmalar yapmıştır.
D) Osmanlı’ya bağlı kalarak savaşmıştır.
E) İngiltere’ye karşı savaşa doğrudan katılmıştır.

Cevap : B) Tarafsız kalmış ve bağımsızlık kazanmayı amaçlamıştır.

Açıklama : I. Dünya Savaşı sırasında Arap Yarımadası’nda iki ana güç vardı: Hicaz Emiri Şerif Hüseyin (İngilizlerle işbirliği yapıp isyan etti) ve Necd Emiri İbn Suud (Geleceğin Suudi Arabistan kralı). İbn Suud, İngilizlerle bir dostluk anlaşması imzalamış olsa da, Şerif Hüseyin gibi Osmanlı’ya karşı büyük bir isyana girişmemiş, daha çok yerel rakipleriyle (Reşidilerle) mücadele ederek gücünü pekiştirmiştir. Genel stratejisi, büyük güçlerin çatışmasında **tarafsız kalarak** (veya pasif İngiliz müttefiki olarak) kendi bölgesindeki hakimiyetini ve **bağımsızlığını** sağlamlaştırmak olmuştur.

4. 1920’lerde Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’da sınırlı etkiye sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fransız mandasının güçlenmesi
B) İngiltere’nin bölgedeki güçlü askeri varlığı
C) ABD’nin doğrudan müdahalesi
D) Sovyetler’in iç savaş sonrası toparlanma ve ekonomik yeniden yapılanmaya odaklanması
E) Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgedeki hakimiyetinin devam etmesi

Cevap : D) Sovyetler’in iç savaş sonrası toparlanma ve ekonomik yeniden yapılanmaya odaklanması

Açıklama : 1917 Bolşevik Devrimi’nden sonra kurulan Sovyetler Birliği, 1920’li yılları büyük ölçüde kendi içindeki iktidar mücadelesi, İç Savaş’ın yaralarını sarma ve **ekonomik yeniden yapılanma** (NEP dönemi) ile geçirmiştir. Bu nedenle, dış politikada ve özellikle Orta Doğu’da aktif bir yayılmacı politika izleyecek kapasiteye ve önceliğe sahip olamamış, etkisi sınırlı kalmıştır.

5. Şerif Hüseyin’in 1916’da başlattığı isyanın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Süveyş Kanalı’nın İngilizlere geçmesi
B) Mısır’ın bağımsızlığını ilan etmesi
C) Osmanlı Devleti’nin tamamen yıkılması
D) Arap milliyetçiliğinin siyasal bir harekete dönüşmesi
E) İsrail Devleti’nin kurulması

Cevap : D) Arap milliyetçiliğinin siyasal bir harekete dönüşmesi

Açıklama : 1916’da Mekke Emiri Şerif Hüseyin’in başlattığı Arap İsyanı, askeri açıdan Osmanlı’yı Ortadoğu’dan tamamen söküp atamamış olsa da siyasi açıdan büyük bir dönüm noktasıdır. Bu isyan, o zamana kadar daha çok entelektüel bir tartışma olan **Arap milliyetçiliğini**, Osmanlı’ya karşı eyleme geçen somut ve **siyasal bir harekete** dönüştürmüş ve modern Arap devletlerinin kuruluş mitinin temelini oluşturmuştur.

6. Orta Doğu’nun dini açıdan önemi hangi şehirlerle ilişkilidir?

A) Roma, Venedik, Floransa
B) Paris, Londra, Berlin
C) İstanbul, Ankara, İzmir
D) Kahire, Trablus, Beyrut
E) Kudüs, Mekke, Medine

Cevap : E) Kudüs, Mekke, Medine

Açıklama : Orta Doğu, üç büyük semavi dinin (İslam, Hristiyanlık, Yahudilik) doğduğu yerdir. İslam dünyası için en kutsal şehirler olan **Mekke** ve **Medine** ile her üç din için de kutsal sayılan **Kudüs**, bölgenin dini ve kültürel öneminin merkezinde yer alır.

7. Süveyş Kanalı’nın açılması Akdeniz ile Hint Okyanusu arasındaki deniz ulaşımını kısaltarak hangi alanda avantaj sağlamıştır?

A) Ticaret ve askeri lojistik
B) Nüfus yoğunluğu
C) Turizm faaliyetleri
D) Yalnızca tarımsal üretim
E) Kültürel etkileşim

Cevap : A) Ticaret ve askeri lojistik

Açıklama : 1869’da açılan Süveyş Kanalı, Avrupa’dan Asya’ya giden gemilerin Afrika’yı dolaşma zorunluluğunu ortadan kaldırmıştır. Bu durum, özellikle İngiltere gibi sömürgeci güçler için Hindistan ve Uzak Doğu ile olan **ticaret** yollarını ve **askeri sevkiyat (lojistik)** sürelerini muazzam ölçüde kısaltmış ve stratejik avantaj sağlamıştır.

8. Kavalalı Mehmet Ali Paşa döneminde Mısır’da Arap milliyetçiliğinin gelişmesini destekleyen unsurlardan biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) İtalya’nın genişleme politikaları
B) Süveyş Kanalı’nın İngiltere tarafından kontrol edilmesi
C) Osmanlı’nın Tanzimat reformları
D) Almanya’nın I. Dünya Savaşı’ndaki rolü
E) Bulak’ta kurulan matbaa aracılığıyla Arapça eserlerin basılması

Cevap : E) Bulak’ta kurulan matbaa aracılığıyla Arapça eserlerin basılması

Açıklama : Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, modernleşme hamleleri kapsamında eğitime ve kültüre önem vermiştir. Kahire yakınlarındaki **Bulak’ta kurulan matbaa**, klasik Arapça eserlerin ve Batı’dan tercüme edilen kitapların basılmasını sağlamış; bu da Arap dilinin ve kültürünün canlanmasına katkıda bulunarak, ileride gelişecek olan **Arap milliyetçiliğinin** entelektüel zeminini hazırlamıştır.

9. Orta Doğu terimi ne tür bir bakış açısına dayanır?

A) Ekonomik olarak bölgedeki petrol şirketlerinin bakış açısı
B) Coğrafi olarak sadece yerel halkların perspektifi
C) Siyasi olarak sadece bölge devletlerinin perspektifi
D) Batı-merkezli ve özellikle İngiliz sömürgeci çıkarlarına dayanan
E) Dini olarak sadece İslam dünyasının bakış açısı

Cevap : D) Batı-merkezli ve özellikle İngiliz sömürgeci çıkarlarına dayanan

Açıklama : “Orta Doğu” (Middle East) kavramı, 20. yüzyılın başında Amerikalı deniz stratejisti Alfred Thayer Mahan tarafından kullanılmış ve İngilizler tarafından yaygınlaştırılmıştır. Bu terim, Avrupa’yı (Batı’yı) merkez alan ve Doğu’yu “Yakın”, “Orta” ve “Uzak” olarak sınıflandıran **Batı-merkezli (Eurocentric)** ve sömürgeci bir jeopolitik bakış açısının ürünüdür.

10. Bağdat Paktı (1955) ve daha sonra CENTO’nun temel hedefi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Irak’ı merkezi bir güç olarak kurmak.
B) Arap-İsrail çatışmalarını çözmek.
C) Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu üzerindeki etkisini sınırlamak ve ABD’nin stratejik çıkarlarını güvence altına almak.
D) Türkiye ile İran arasında askeri çatışmayı önlemek.
E) Bölgedeki petrol üretimini kontrol etmek.

Cevap : C) Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu üzerindeki etkisini sınırlamak ve ABD’nin stratejik çıkarlarını güvence altına almak.

Açıklama : Bağdat Paktı (1955), Soğuk Savaş döneminde ABD’nin “Çevreleme Politikası”nın bir parçası olarak, İngiltere’nin teşvikiyle Türkiye, Irak, İran ve Pakistan arasında kurulmuştur. Temel amacı, **Sovyetler Birliği’nin güneye (Orta Doğu petrollerine) inmesini engellemek** ve Batı’nın bölgedeki stratejik çıkarlarını korumaktır. Irak’ın ayrılmasıyla örgüt CENTO adını almıştır.

11. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı döneminde Filistin’de Yahudilerin ekonomik ve toplumsal varlığını en iyi ifade eder?

A) Çoğunluğu oluşturan Müslüman nüfusun yerini almaları
B) Küçük ölçekli ticaret, zanaatkârlık ve dini kurumlar çevresinde varlıklarını sürdürmeleri
C) Tarımsal üretimde Müslüman köylülerin yerini almaları
D) Kudüs yönetiminde belirleyici aktör olmaları
E) Arap toprak sahiplerini siyasi açıdan geriletmeleri

Cevap : B) Küçük ölçekli ticaret, zanaatkârlık ve dini kurumlar çevresinde varlıklarını sürdürmeleri

Açıklama : Siyonist göçlerden önce (Eski Yişuv dönemi), Osmanlı Filistin’inde yaşayan yerli Yahudi toplumu sayıca azdı. Bu topluluk genellikle Kudüs, Safed, Tiberya ve El Halil gibi kutsal şehirlerde yaşar, **küçük ölçekli ticaret ve zanaatkârlıkla** uğraşır ve büyük ölçüde dışarıdan gelen bağışlarla (Halukka) geçinen **dini kurumlar** etrafında hayatlarını sürdürürlerdi.

12. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Rusya’nın Orta Doğu’daki etkisini artırma yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadece askerî işgaller
B) Diplomatik temsilcilikler ve konsolosluklar aracılığıyla nüfuz pekiştirmek
C) Savaş tehdidi olmadan diplomatik temsilcilik açmamak
D) Yerel halkı tamamen görmezden gelmek
E) Bölgedeki monarşileri devirmek

Cevap : B) Diplomatik temsilcilikler ve konsolosluklar aracılığıyla nüfuz pekiştirmek

Açıklama : Çarlık Rusyası, sıcak denizlere inme politikası gereği Orta Doğu ve Filistin ile yakından ilgilenmiştir. Bu nüfuzunu artırmak için askeri işgalden ziyade, Ortodoks Hristiyanların hamisi sıfatını kullanarak Kudüs ve çevresinde **konsolosluklar açmış**, kiliseler inşa etmiş ve **diplomatik misyonlar** aracılığıyla bölgedeki varlığını ve etkisini pekiştirmiştir.

13. Osmanlı İmparatorluğu’nun Yahudilere yönelik politikası, Avrupa’daki antisemit uygulamalardan hangi yönüyle farklılık göstermiştir?

A) Yahudilere yalnızca geçici ikamet hakkı verilmesi
B) Yahudilerin zorunlu olarak kırsal bölgelere yerleştirilmesi
C) Yahudilerin yalnızca ticaret yapmalarına izin verilmesi
D) Yahudilerin Filistin’den tamamen uzak tutulması
E) Yahudilere güvenli bir liman sunulması ve dini özerklik tanınması

Cevap : E) Yahudilere güvenli bir liman sunulması ve dini özerklik tanınması

Açıklama : Avrupa’da Yahudiler yüzyıllar boyunca sürgün, gettolara kapatılma ve pogromlar gibi antisemit uygulamalara maruz kalırken; Osmanlı İmparatorluğu Yahudiler için **güvenli bir sığınak** olmuştur (Örn: 1492 İspanya sürgünü). Osmanlı’nın Millet Sistemi, Yahudilere **dini ve kültürel özerklik** tanımış, kendi iç hukuklarını uygulamalarına izin vermiştir.

14. Avrupa’da Yahudilerin maruz kaldığı antisemitizmin kökenleri hangi döneme kadar gitmektedir?

A) Sanayi Devrimi sonrası ekonomik rekabet
B) Orta Çağ’daki dini dışlamalar ve toplu sürgünler
C) 19. yüzyıldaki pogromlar ve ulusalcılık akımları
D) II. Dünya Savaşı ve Nazi politikaları
E) Fransız Devrimi sonrası modern ulus-devlet süreci

Cevap : B) Orta Çağ’daki dini dışlamalar ve toplu sürgünler

Açıklama : Modern antisemitizmin kökleri, **Orta Çağ Avrupa’sındaki Hristiyan teolojisine dayanan Yahudi düşmanlığına** uzanır. Bu dönemde Yahudiler “İsa’nın katilleri” olarak suçlanmış, toplumdan dışlanmış, zorla din değiştirmeye zorlanmış ve Haçlı Seferleri sırasında veya veba salgınlarında toplu katliamlara ve **sürgünlere** maruz kalmışlardır.

15. 2011 sonrası Arap Baharı süreci Türkiye’nin Orta Doğu politikasını nasıl etkilemiştir?

A) Türkiye hiçbir diplomatik adım atmamıştır.
B) Türkiye bölgeden tamamen çekilmiştir.
C) Türkiye güvenlik ve göç krizlerine odaklanmış, askeri ve diplomatik adımlar atmıştır.
D) Türkiye yalnızca ekonomik ilişkileri artırmıştır.
E) Türkiye Esad rejimiyle tamamen işbirliği yapmıştır.

Cevap : C) Türkiye güvenlik ve göç krizlerine odaklanmış, askeri ve diplomatik adımlar atmıştır.

Açıklama : 2011 Arap Baharı, Türkiye’nin “komşularla sıfır sorun” politikasını zorlamış ve Türkiye’yi bölgedeki krizlerin içine çekmiştir. Özellikle Suriye iç savaşıyla birlikte ortaya çıkan **güvenlik tehditleri** (terör örgütleri) ve devasa **göç dalgası**, Türkiye’yi sınır ötesi askeri harekatlar yapmaya ve **aktif diplomatik/askeri adımlar** atmaya yöneltmiştir.

16. I. Dünya Savaşı sonrasında manda yönetimlerinin kurulmasının gerekçesi olarak hangi ilke gösterilmiştir?

A) Wilson İlkeleri’nin sömürgeciliği yasaklayan maddeleri
B) Sanayi Devrimi sonrası enerji ihtiyacı
C) Osmanlı’nın bölgeden çekilmesi
D) İpek Yolu’nun kapanması
E) Balfour Deklarasyonu

Cevap : A) Wilson İlkeleri’nin sömürgeciliği yasaklayan maddeleri

Açıklama : I. Dünya Savaşı sonunda galip devletler (İngiltere ve Fransa), Osmanlı topraklarını doğrudan ilhak etmek istemişlerse de, ABD Başkanı Wilson’ın yayınladığı **Wilson İlkeleri**, savaş ganimeti olarak toprak almayı ve sömürgeciliği reddediyordu. Bu nedenle, sömürgecilik yerine “kendi kendini yönetme yeteneğine kavuşana kadar” bu bölgelerin Milletler Cemiyeti adına büyük devletlerce yönetilmesini öngören **Manda Sistemi** bir uzlaşı formülü olarak ortaya atılmıştır.

17. 1869’da açılan Süveyş Kanalı, özellikle hangi ülkenin stratejik hesaplarında Orta Doğu’nun önemini artırmıştır?

A) Almanya
B) Rusya
C) İngiltere
D) İtalya
E) Fransa

Cevap : C) İngiltere

Açıklama : Süveyş Kanalı’nın açılması, Avrupa ile Hindistan arasındaki deniz yolunu binlerce kilometre kısaltmıştır. Dönemin en büyük sömürge imparatorluğu olan ve “İmparatorluğun Mücevheri” Hindistan’ı elinde tutan **İngiltere** için bu kanal hayati bir öneme sahip olmuş; İngiltere, kanalın güvenliği için Mısır’ı işgal etmiş ve Orta Doğu politikasını bu eksende şekillendirmiştir.

18. Osmanlı’nın Arap topraklarında uyguladığı adem-i merkeziyetçi yönetim tarzının sonucu aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

A) Osmanlı hâkimiyetinin uzun süre devam etmesi
B) Milliyetçi isyanların engellenememesi
C) Arap milliyetçiliğinin 16. yüzyılda güç kazanması
D) Fransız sömürgeciliğinin zayıflaması
E) Bölgede modern ulus-devletlerin erken kurulması

Cevap : A) Osmanlı hâkimiyetinin uzun süre devam etmesi

Açıklama : Osmanlı İmparatorluğu, geniş Arap coğrafyasını yönetirken yerel dinamiklere saygı duyan, yerel eşraf ve liderlere yönetimde söz hakkı tanıyan esnek ve **adem-i merkeziyetçi** bir politika izlemiştir. Bu politika, yerel halkın sisteme entegrasyonunu sağlamış ve **Osmanlı hakimiyetinin bölgede yüzyıllarca (400 yıl) sorunsuz bir şekilde devam etmesine** olanak tanımıştır.

19. Orta Doğu’nun coğrafi sınırları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Sadece Arap Yarımadası’nı kapsar.
B) Afrika kıtasını tamamen kapsar.
C) Sadece Türkiye ve İran’ı içine alır.
D) Farklı bağlam ve zamanlarda sınırları değişkenlik gösterir.
E) Kesin ve sabit sınırları vardır, herkes aynı bölgeyi kasteder.

Cevap : D) Farklı bağlam ve zamanlarda sınırları değişkenlik gösterir.

Açıklama : “Orta Doğu” siyasi ve yapay bir kavram olduğu için kesin ve değişmez coğrafi sınırlara sahip değildir. Sınırları, kullanan kişinin (veya devletin) siyasi, stratejik veya kültürel tanımına göre **değişkenlik gösterir**. Bazen sadece Arap yarımadası ve Levant’ı kapsarken, “Büyük Orta Doğu” gibi tanımlarda Kuzey Afrika’dan Orta Asya’ya kadar genişletilebilir.

20. Arap milliyetçiliğinin modern öncesi dönemden gelen kaynaklarının anlaşılabilmesi için hangi olgulara odaklanmak gerekir?

A) Nesepçilik, kavmiyetçilik ve ümmetçilik
B) Feminizm, pozitivizm ve realizm
C) Siyonizm, sosyalizm ve emperyalizm
D) Liberalizm, kapitalizm ve laiklik
E) Marksizm, faşizm ve küreselleşme

Cevap : A) Nesepçilik, kavmiyetçilik ve ümmetçilik

Açıklama : Modern Arap milliyetçiliği Batılı fikirlerden etkilense de, kökleri Arap tarihinin derinliklerinde yatar. Bu kökleri anlamak için kabile bağlarını ve soyu ifade eden **Nesepçilik**, kabile dayanışmasını ifade eden **Kavmiyetçilik (Asabiyet)** ve İslami birliği ifade eden **Ümmetçilik** gibi geleneksel olgulara bakmak gerekir.