Din ve Toplum 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Din ve toplum arasındaki ilişki, sosyolojinin temel inceleme alanlarından biridir. Din, sadece bireysel inanç sistemi değil, aynı zamanda toplumsal yapıyı, aileyi, ekonomiyi ve siyaseti şekillendiren güçlü bir kurumdur. Bu makalede Durkheim, Weber ve Marx gibi düşünürlerin yaklaşımları, dinin toplumsal işlevleri ve modernleşme süreci ele alınacaktır.

Düşünürler ve Yaklaşımlar

• Max Weber: Din sosyolojisine en büyük metodolojik katkısı, sosyal eylemleri yorumlayan “Anlayıcı” (Verstehen) yaklaşımdır. Ayrıca “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” ile din ve ekonomi arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur.
• Émile Durkheim: Dini, Kutsal ve Din Dışı (Profan) ayrımı üzerinden tanımlar. Ona göre dinin temel işlevi toplumsal dayanışmayı güçlendirmektir.
• Karl Marx: Sınıf farklılıklarını ekonomik ilişkiler ve üretim araçlarının sahipliği üzerinden açıklar.
• Pozitivizm: Auguste Comte’un öncülüğünü yaptığı bu akım, dini “aşılması gereken” bir olgu olarak görerek ona mesafeli yaklaşmıştır.
• George H. Mead: Simgesel Etkileşimcilik teorisinin öncülerindendir.

Dinin Toplumsal İşlevleri ve Kurumlar

Din, toplumsal dayanışmayı sağlar, normları güçlendirir ve sosyal yapıları şekillendirir. Ancak “kuralların bireysel olarak zorunlu kılınması” (cebrilik) devletin/hukukun alanıdır, dinin doğrudan sosyolojik bir işlevi değildir.

• Aile: Dinin toplumla ilişkisinde en güçlü kurumlardan biridir. Türk aile yapısı, geleneksel ve dini unsurların sentezidir.
• Ulema: İslam toplumlarında dini kaynakları yorumlayarak topluma rehberlik eden sınıftır.
• Tarikat: İslam’ın tasavvufi ve mistik boyutunu benimseyen yoldur.

Modernleşme ve Değişim

Toplumsal değişme, kurumsal ve kültürel yapıdaki dönüşümleri ifade eder. Osmanlı modernleşmesinde din, Batılılaşmayı meşrulaştırmak için kullanılmıştır. Türkiye’de “Aydın” kavramı, ulemanın etkisinin azalması ve modern bilgi sistemlerinin gelişimiyle ortaya çıkmıştır.

1. Din ile aile arasındaki ilişkiyi en iyi tanımlayan özellik nedir?

A) Aile, dinin toplumla ilişkisinde en güçlü kurumlardan biridir.
B) Aile, toplumsal değişimlerden etkilenmeyen bir kurumdur.
C) Aile, sadece bireylerin ekonomik yapısını etkiler.
D) Aile, dinin toplumsal yapıdan bağımsız bir boyutudur.
E) Aile, dinin bireysel pratiklerini şekillendiren en temel yapıdır.

Cevap : A) Aile, dinin toplumla ilişkisinde en güçlü kurumlardan biridir.

Açıklama :

2. Durkheim’e göre dinin temel işlevlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumun ekonomik yapısını değiştirmek
B) Bireysel inançları güçlendirmek
C) Toplumsal dayanışmayı güçlendirmek
D) Geleneksel düşünceleri yıkmak
E) Toplumsal grupları ayırmak

Cevap : C) Toplumsal dayanışmayı güçlendirmek

Açıklama : Emile Durkheim’a göre dinin en önemli sosyolojik işlevi, üyeleri ortak inançlar ve ritüeller etrafında birleştirerek **toplumsal dayanışmayı** ve bütünleşmeyi sağlamaktır.

3. Weber’in aşağıdaki analizlerinden hangisi din sosyolojisi alanına metodolojik açıdan en önemli katkısını oluşturmuştur?

A) Sekülerleşme teorisini geliştirmesi
B) Dinsel örgütlenme modellerini sınıflandırması
C) Dini ritüellerin tarihsel analizini yapması
D) Dinin ekonomik kalkınmadaki rolünü incelemesi
E) Betimsel ve açıklayıcı anlama arasındaki ayrımı ortaya koyması

Cevap : E) Betimsel ve açıklayıcı anlama arasındaki ayrımı ortaya koyması

Açıklama : Max Weber’in sosyolojiye ve din sosyolojisine en büyük **metodolojik** katkısı, sosyal eylemleri yorumlayarak anlamaya çalışan **”Anlayıcı” (Verstehen)** yaklaşımıdır. Bu da betimsel ve açıklayıcı anlama ayrımını içerir.

4. Aşağıdakilerden hangisi ulemanın temel görevlerinden biridir?

A) Modern bilimlerle uğraşmak
B) Toplumun ekonomik sorunlarını çözmek
C) Sadece fikhi meselelerle ilgilenmek
D) İslam’ın temel kaynaklarını yorumlamak ve topluma rehberlik etmek
E) Sadece dinî ritüelleri yerine getirmek

Cevap : D) İslam’ın temel kaynaklarını yorumlamak ve topluma rehberlik etmek

Açıklama : Ulema (alimler), İslam toplumlarında dini kaynakları (Kuran ve Sünnet) yorumlayarak hukuki, itikadi ve sosyal konularda topluma **rehberlik** eden sınıfı temsil eder.

5. Toplumsal değişme nedir?

A) Bireylerin toplumsal statülerindeki değişim
B) Sadece politik süreçlerin değişimi
C) Dinî inançların zamanla kaybolması
D) Toplumsal yapıdaki kurumsal, kültürel ve ekonomik değişimlerin tümü
E) Toplumda sadece ekonomik yapının dönüşümü

Cevap : D) Toplumsal yapıdaki kurumsal, kültürel ve ekonomik değişimlerin tümü

Açıklama : Toplumsal değişme, toplumun yapısında, kurumlarında, kültürel değerlerinde ve ilişkilerinde zaman içinde meydana gelen kapsamlı ve çok boyutlu dönüşümleri ifade eder.

6. Durkheim’ın din tanımında hangi kavram temel rol oynar?

A) İlahiyat
B) Rasyonellik
C) Ekonomik etkiler
D) Kutsal ve din dışı ayrımı
E) Ahlaki değerler

Cevap : D) Kutsal ve din dışı ayrımı

Açıklama : Durkheim, “Dini Hayatın İlkel Biçimleri” eserinde dini tanımlarken dünyayı **Kutsal** (sacred) ve **Din Dışı** (profane/profan) olarak ikiye ayırmanın dinin temel özelliği olduğunu belirtir.

7. Dinin toplumsal hayattaki etkisi bağlamında modern dönemde hangi ideoloji dine daha mesafeli yaklaşmıştır?

A) Sekülerizm
B) Liberalizm
C) Sosyalizm
D) Pozitivizm
E) Kapitalizm

Cevap : D) Pozitivizm

Açıklama : Auguste Comte’un kurucusu olduğu **Pozitivizm**, insan düşüncesinin teolojik ve metafizik evrelerden geçerek pozitif (bilimsel) evreye ulaştığını savunur ve dini, geçmişe ait, aşılması gereken bir olgu olarak görerek ona mesafeli yaklaşır.

8. Aşağıdakilerden hangisi sosyolojide simgesel etkileşimcilik teorisini geliştirenlerden biridir?

A) Karl Marx
B) Max Weber
C) George H. Mead
D) Bronislaw Malinowski
E) Émile Durkheim

Cevap : C) George H. Mead

Açıklama : **George Herbert Mead**, Simgesel Etkileşimcilik (Sembolik Etkileşimcilik) kuramının en önemli öncülerinden biridir; birey ve toplum ilişkisini semboller ve anlamlar üzerinden açıklar.

9. Türk aile yapısı hangi unsurlarla şekillenmiştir?

A) Sadece siyasal yapılar
B) Sadece geleneksel değerler
C) Geleneksel ve dini öğretilerin etkileşimi
D) Sadece Batılı aile modelleri
E) Sadece modern yaşam tarzı

Cevap : C) Geleneksel ve dini öğretilerin etkileşimi

Açıklama : Türk aile yapısı, tarihsel süreçten gelen **geleneksel** (örf-adet) unsurlar ile İslamiyet’in kabulüyle benimsenen **dini** değerlerin bir senteziyle şekillenmiştir.

10. Aşağıdakilerden hangisi dinin toplumsal işlevlerinden biri değildir?

A) Dini kuralların bireysel anlamda zorunlu kılınması
B) Toplumsal birlik ve dayanışmayı sağlama
C) Toplumsal değerleri ve normları güçlendirme
D) Toplumsal huzuru koruma
E) Sosyal değişimleri etkileme

Cevap : A) Dini kuralların bireysel anlamda zorunlu kılınması

Açıklama : Dinin sosyolojik işlevleri arasında dayanışma, normları güçlendirme ve anlam verme vardır. Ancak kuralların “bireysel anlamda zorunlu kılınması” (cebrilik), dinden ziyade hukuk veya devletin alanıdır; din gönüllü itaat ve manevi yaptırımla işler.

11. Tarikat kavramı İslam geleneğinde hangi anlama gelir?

A) Sadece dinî liderlerin oluşturduğu bir grup
B) İslam’ın tasavvufi ve mistik boyutunu benimseyen yol
C) Dini bilgiyi topluma aktaran grup
D) Mezhepleri destekleyen sosyal gruplar
E) Ekonomik problemlere çözüm bulan yapılar

Cevap : B) İslam’ın tasavvufi ve mistik boyutunu benimseyen yol

Açıklama : Tarikat, kelime anlamıyla “yol” demektir ve İslam geleneğinde Hakk’a ulaşmak için benimsenen **tasavvufi ve mistik** yöntem/yol anlamına gelir.

12. Aşağıdakilerden hangisi dinin toplumsal işlevlerinden biridir?

A) Bireysel inançları toplumsallaştırmak
B) Toplumun dayanışmasını ve birlikteliğini güçlendirmek
C) Ekonomik gelişmeleri engellemek
D) Toplumsal değişimi hızlandırmak
E) Bireylerin rasyonel kararlarını belirlemek

Cevap : B) Toplumun dayanışmasını ve birlikteliğini güçlendirmek

Açıklama : Dinin en temel sosyolojik işlevi, ortak değerler ve ritüeller aracılığıyla toplumu bir arada tutmak, yani **dayanışmayı** (asabiyet/bütünleşme) sağlamaktır.

13. Marx’a göre sınıf farklılıkları neyin üzerine kuruludur?

A) Toplumdaki ekonomik ilişkiler ve üretim araçlarının sahipliği
B) Siyasi güç ve otorite ilişkileri
C) Dini inançların farklılaşması
D) Toplumsal statülerin geçici olması
E) Bireylerin psikolojik gelişimi

Cevap : A) Toplumdaki ekonomik ilişkiler ve üretim araçlarının sahipliği

Açıklama : Karl Marx’a göre toplumsal sınıflar (Burjuvazi ve Proletarya), **üretim araçlarına** sahip olup olmama durumuna ve ekonomik ilişkilere göre belirlenir.

14. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde din, bireysel ve toplumsal düzeydeki işlevlerini bütüncül olarak yansıtan bir tanımlamaya sahiptir?

A) Toplumdaki eşitsizliklerin varlığını meşrulaştıran ya da bunlara karşı çıkan bir olgudur.
B) Toplumun sosyal, ekonomik ve kurumsal yapılarını şekillendiren ve düzenleyen bir faktördür.
C) İnsanı öte dünya inancı etrafında biçimlendiren bir manevi çerçevedir.
D) Bireysel inançları etkileyen bir unsurdur.
E) Bireylerin ekonomik faaliyetlerini ahlaki ve etik çerçevede yönlendiren bir etkendir.

Cevap : B) Toplumun sosyal, ekonomik ve kurumsal yapılarını şekillendiren ve düzenleyen bir faktördür.

Açıklama : Bu tanım, dinin sadece bireysel veya manevi değil, aynı zamanda toplumun genel yapısını, ekonomisini ve kurumlarını etkileyen **kapsayıcı** (bütüncül) yönünü vurgular.

15. Din sosyolojisinin temel ilgi alanı nedir?

A) Din-toplum etkileşiminin sosyal değişim ve dönüşümlerdeki rolü
B) Sosyal değişimlerin ekonomik boyutları
C) Dini inançların kişisel etkileri
D) Kişisel dini tecrübelerin tanımları
E) Felsefi yaklaşımların dinle ilişkisi

Cevap : A) Din-toplum etkileşiminin sosyal değişim ve dönüşümlerdeki rolü

Açıklama : Din sosyolojisi, dinin toplum üzerindeki etkisini ve toplumun din üzerindeki etkisini, yani karşılıklı **etkileşimi** ve bu süreçteki değişimleri inceler.

16. Osmanlı modernleşmesi sürecinde dine hangi amaçla başvurulmuştur?

A) Bilimsel gelişmeleri desteklemek için
B) Laiklik anlayışını geliştirmek için
C) Dini reform hareketlerini başlatmak için
D) Sadece toplumsal ahlakı güçlendirmek için
E) Batılılaşmayı meşrulaştırmak için

Cevap : E) Batılılaşmayı meşrulaştırmak için

Açıklama : Osmanlı modernleşmesinde yapılan yenilikler ve Batılılaşma hamleleri, toplumun tepkisini azaltmak ve kabulünü kolaylaştırmak için genellikle dini argümanlarla desteklenerek **meşrulaştırılmaya** çalışılmıştır.

17. Türkiye’de aydın kavramının ortaya çıkışı hangi süreçle ilişkilendirilebilir?

A) Ulemanın siyasi otorite kazanması
B) Ulemanın toplumda daha fazla otorite kazanması
C) Ulemanın misyonununun zayıflaması ve modern bilgi sistemlerinin gelişimi
D) Aydınların İslam’ın geleneksel öğretilerini daha fazla benimsemesi
E) Bilimsel çalışmaların artması

Cevap : C) Ulemanın misyonununun zayıflaması ve modern bilgi sistemlerinin gelişimi

Açıklama : Geleneksel Osmanlı toplumunda bilginin temsilcisi “Ulema” iken, modernleşme ile birlikte Batı tipi eğitim alan ve modern bilgiye sahip yeni bir entelektüel sınıf (**Aydın**) ortaya çıkmış, ulemanın etkisi zayıflamıştır.

18. Din sosyolojisi hangi amaçla toplumsal olguları inceler?

A) Toplumsal düzeni savunmak için
B) Dini fenomenleri tamamen bireysel bir tecrübe olarak ele almak için
C) Dinin sadece tarihsel kökenlerini araştırmak için
D) Dini ve toplumun dinamiklerini birbirinden bağımsız değerlendirmek için
E) Dinin toplumsal yapı ve süreçlerle olan ilişkisini derinlemesine analiz etmek için

Cevap : E) Dinin toplumsal yapı ve süreçlerle olan ilişkisini derinlemesine analiz etmek için

Açıklama : Din sosyolojisi normatif (kural koyucu) değil, **analitiktir**. Amacı, din ile toplumsal yapı arasındaki ilişkileri bilimsel bir gözle anlamak ve açıklamaktır.

19. Max Weber’in din sosyolojisine katkısı nedir?

A) Dinlerin tarihsel süreçteki değişimlerini analiz etmesi
B) Manevi varlıklara inanç sistemini geliştirmesi
C) Dini değerlerin bireysel tecrübeler üzerindeki etkisini incelemesi
D) Dini kurumların sosyal yapıları üzerine yoğunlaşması
E) Din ve ekonomi arasındaki ilişkiyi ortaya koyması

Cevap : E) Din ve ekonomi arasındaki ilişkiyi ortaya koyması

Açıklama : Weber’in “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı eseri, dini zihniyetin ekonomik sistemlerin (kapitalizmin) doğuşundaki rolünü göstererek **din ve ekonomi** ilişkisine dair en önemli katkıyı yapmıştır.

20. Toplumsal yapı kavramı neyi ifade eder?

A) Sosyal ilişkilerin birey üzerindeki etkisini
B) Toplumun kurumsal yapı ve süreçlerini
C) Bireylerin psikolojik gelişimlerini
D) Toplumun sadece ekonomik sistemini
E) Kültürel farklılıkların yok edilmesini

Cevap : B) Toplumun kurumsal yapı ve süreçlerini

Açıklama : Toplumsal yapı, bir toplumu oluşturan kurumların (aile, din, eğitim, ekonomi vb.), statülerin ve rollerin organize olmuş bütünü ve işleyiş süreçleridir.