İletişim Sosyolojisi 2025-2026 Vize Soruları (Güz)

Giriş

İletişim sosyolojisi, iletişim süreçlerinin toplumsal yapı, kültür ve medya ile etkileşimini inceler. Bu alanda geliştirilen kuramlar, medyanın bireyler ve toplum üzerindeki etkilerini açıklamaya çalışır. Bu makalede, temel iletişim modelleri (Shannon-Weaver, Lasswell), kitle iletişim kuramları (Sihirli Mermi, Suskunluk Sarmalı, Gündem Belirleme) ve medyanın kamu yararı işlevleri ele alınacaktır.

İletişim Modelleri ve Temel Kavramlar

• Temel Öğeler: İletişimin asgari üç unsuru; Kaynak, İleti (Mesaj) ve Hedef’tir. Başarı için “ortak semboller” şarttır.
• Shannon ve Weaver Modeli: Mühendislik kökenlidir; amacı gürültüyü azaltarak iletimin verimliliğini artırmaktır.
• Lasswell Modeli: “Kim, Ne söyler, Hangi kanalla, Kime, Hangi etkiyle?” formülüdür; “Hangi duyguyla” öğesi yoktur.
• Çizgisel vs. Döngüsel: Çizgisel modeller tek yönlüdür (Kaynaktan Hedefe). Döngüsel modellerde ise Geri Bildirim (Feedback) ve ortak anlam üretimi esastır.

Kitle İletişim Kuramları

• Sihirli Mermi (Hipodermik İğne): Medyanın pasif izleyici üzerinde doğrudan, güçlü ve anında etki yarattığını varsayar. II. Dünya Savaşı propagandaları bağlamında etkilidir.
• Suskunluk Sarmalı: Elisabeth Noelle-Neumann’a göre bireyler, dışlanma korkusuyla çoğunluk görüşüne katılır veya susarlar.
• Gündem Belirleme (Agenda Setting): Medya ne düşüneceğimizi değil, ne hakkında düşüneceğimizi belirler.

Medya, Kamuoyu ve Toplum

Medyanın kamu yararı işlevi; bilgilendirme, denetleme ve tartışma zemini sağlamaktır. Ticari/siyasi baskılara karşı denge, editoryal bağımsızlık ve ombudsmanlık ile sağlanır.

• Jose Ortega y Gasset: Toplumu “Azınlıklar” (seçkinler) ve “Kitleler” olarak ikiye ayırır.
• Değişen Medya: Medya kavramı statik değildir; internetle birlikte etkileşimli ve dinamik bir yapıya dönüşmüştür.

1. Shannon ve Weaver’ın “Matematiksel İletişim Modeli”nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Medyanın hegemonik işlevini açığa çıkarmak
B) İletişimde toplumsal ilişkileri çözümlemek
C) Kanal üzerindeki gürültüyü en aza indirerek iletimin verimliliğini artırmak
D) İletişimde anlamın kültürel bağlamını açıklamak
E) İzleyicilerin medya içeriklerini nasıl kullandığını incelemek

Cevap : C) Kanal üzerindeki gürültüyü en aza indirerek iletimin verimliliğini artırmak

Açıklama : Mühendis olan Claude Shannon ve Warren Weaver tarafından geliştirilen bu model, iletişimin anlamsal boyutundan ziyade teknik boyutuyla ilgilenir. Temel amaç, mesajın kaynaktan hedefe giderken karşılaştığı teknik engelleri (gürültü) aşarak en verimli ve doğru şekilde iletilmesini sağlamaktır.

2. Aşağıdakilerden hangisi iletişim kavramına verilen tanımlara örnek olamaz?

A) İnsanlar arasında anlam üretme sürecidir.
B) Duygu, düşünce ve fikirlerin paylaşılmasıdır.
C) Bilgi aktarımıdır.
D) Ortak anlamlı semboller gerektirir.
E) Sadece yüz yüze konuşma ile sınırlıdır.

Cevap : E) Sadece yüz yüze konuşma ile sınırlıdır.

Açıklama : İletişim sadece yüz yüze gerçekleşmez; kitle iletişim araçları, telefon, internet, yazı veya beden dili gibi birçok farklı kanal ve araç üzerinden de gerçekleşebilir. Bu nedenle E şıkkı iletişim için kısıtlayıcı ve yanlış bir tanımdır.

3. İletişim sürecinde mesajın kodlanmasındaki en belirleyici unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kanalın teknik özellikleri
B) Gürültü türü
C) Hedef kitlenin büyüklüğü
D) Kaynak ve hedefin ortak semboller kullanması
E) Kullanılan araçların maliyeti

Cevap : D) Kaynak ve hedefin ortak semboller kullanması

Açıklama : İletişimin başarılı olabilmesi için kaynağın gönderdiği mesajı (kodlamayı), hedefin çözebilmesi gerekir. Bu da ancak tarafların “ortak deneyim alanı”na sahip olması ve ortak sembolleri (aynı dili, aynı kültürel kodları) kullanmasıyla mümkündür.

4. “Sihirli Mermi (Hipodermik İğne)” kuramı kitle iletişiminde hangi varsayıma dayanır?

A) Medya mesajları bireyler üzerinde doğrudan ve güçlü etkiler oluşturur.
B) Medya yalnızca teknik bir iletim aracıdır.
C) İzleyiciler aktif ve seçici konumdadır.
D) Medya etkileri sınırlı ve dolaylıdır.
E) İzleyiciler anlamı toplumsal bağlamda üretir.

Cevap : A) Medya mesajları bireyler üzerinde doğrudan ve güçlü etkiler oluşturur.

Açıklama : Kitle iletişiminin erken dönem yaklaşımlarından olan “Sihirli Mermi” veya “Hipodermik İğne” modeli, medya mesajlarının pasif izleyici kitlesinin beynine doğrudan enjekte edildiğini ve herkeste aynı, güçlü ve anında etki yarattığını varsayar.

5. Kamuoyunun oluşmasında aşağıdakilerden hangisi en önemli etkendir?

A) Ekonomik refah
B) Kitle iletişim araçları
C) Fiziksel çevre
D) Coğrafi konum
E) Bireysel tecrübeler

Cevap : B) Kitle iletişim araçları

Açıklama : Modern toplumlarda bireylerin çoğu olay hakkında doğrudan deneyimi yoktur. Ortak kanaatlerin ve “kamuoyu”nun oluşmasında bilgi akışını sağlayan ve gündemi belirleyen en önemli araç **kitle iletişim araçlarıdır** (medya).

6. Medyanın kamu yararı için bilgilendirme, kamusal tartışma başlatma gibi işlevleri vardır. Ancak aynı zamanda medya, ekonomik çıkarlar ve siyasal baskılarla da karşı karşıya kalabilir. Aşağıdakilerden hangisi bu ikili durumu en iyi dengelemeyi amaçlayan bir kurum politikası örneğidir?

A) Siyasi iktidarla “bilgiye hızlı erişim” vaadi karşılığında önceden onay mekanizması kurmak
B) Ekonomi sayfalarını kaldırıp kültür-sanat haberlerini artırmak
C) Reklam gelirini artırmak için haberlerde sponsor görünürlüğünü yükseltmek
D) Editoryal bağımsızlığı güvenceye alan şeffaf çıkar çatışması beyanları ve ombudsmanlık
E) Resmi kurum bültenlerini yayımlamak

Cevap : D) Editoryal bağımsızlığı güvenceye alan şeffaf çıkar çatışması beyanları ve ombudsmanlık

Açıklama : Medyanın ticari/siyasi baskılar ile kamu yararı arasındaki dengeyi kurabilmesi için **editoryal bağımsızlık**, etik ilkeler, şeffaflık ve okur temsilcisi (ombudsman) gibi özdenetim mekanizmaları gereklidir.

7. “Suskunluk Sarmalı” kuramına göre bireyler neden çoğunluğun görüşüne katılma eğilimindedir?

A) Dışlanma ve yalnız kalma korkusu nedeniyle
B) Yasal zorunluluklardan dolayı
C) Bilgiye erişim kolaylığı nedeniyle
D) Ekonomik çıkar sağlamak için
E) Medya baskısı olmadığı için

Cevap : A) Dışlanma ve yalnız kalma korkusu nedeniyle

Açıklama : Elisabeth Noelle-Neumann’ın “Suskunluk Sarmalı” kuramına göre, insanlar toplumdan dışlanmaktan korkarlar (yalıtılma korkusu). Bu nedenle, kendi fikirleri azınlıkta ise susmayı, çoğunluğun görüşüne ise (inanmasalar bile) katılmayı tercih ederler.

8. Medyanın “gündem oluşturma” işlevi kamuoyunu nasıl etkiler?

A) Toplumdaki farklılıkları yok eder.
B) Kamuoyunu politikadan uzaklaştırır.
C) Yalnızca eğlenceyi öne çıkarır.
D) Hangi konuların önemli olduğuna ilişkin algı oluşturur.
E) Toplumu tek tip düşünmeye zorlar.

Cevap : D) Hangi konuların önemli olduğuna ilişkin algı oluşturur.

Açıklama : Gündem Belirleme (Agenda Setting) kuramına göre medya, insanlara “ne düşüneceklerini” değil, **”ne hakkında düşüneceklerini”** söyler. Medyada çok yer alan konular, halk tarafından da ülkenin en önemli sorunu olarak algılanır.

9. Çizgisel iletişim yaklaşımının en belirgin özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kaynak mesaj hedef şeklinde tek yönlü iletim
B) Kültürel bağlamın ön planda olması
C) İçsel (iç iletişim) vurgusu
D) Süreç içinde geri bildirimin zorunlu olması
E) Ortak anlam üretimi ve döngüsellik

Cevap : A) Kaynak mesaj hedef şeklinde tek yönlü iletim

Açıklama : Çizgisel (doğrusal) modellerde iletişim, kaynaktan hedefe doğru akan tek yönlü bir süreç olarak görülür. Geri bildirim (feedback) ya yoktur ya da modelin asli unsuru değildir.

10. Aşağıdakilerden hangisi “medyanın kamu yararına gördüğü işlevler” arasında yer almaz?

A) Piyasa fiyatlarını tek elde belirleme
B) Yolsuzluk ve anti-demokratik uygulamaları görünür kılma
C) Yöneticileri halk adına sorgulama
D) Kamusal tartışmaları başlatma
E) Siyasal haberlerle halkı bilgilendirme

Cevap : A) Piyasa fiyatlarını tek elde belirleme

Açıklama : Medyanın görevi halkı bilgilendirmek, denetlemek (dördüncü güç) ve tartışma ortamı yaratmaktır. Piyasa fiyatlarını belirlemek ise ekonomik bir eylemdir ve medyanın (özellikle kamu yararı bağlamında) görevi değildir.

11. Döngüsel (etkileşimsel) iletişim tanımları aşağıdakilerden hangi kavrama vurgu yapar?

A) Kanal çeşitliliği
B) Ortak anlam üretimi ve feedback (geri dönüş)
C) Denetim ve tek yönlü yönlendirme
D) Sadece sembolik kodlama
E) Teknik altyapı

Cevap : B) Ortak anlam üretimi ve feedback (geri dönüş)

Açıklama : Döngüsel modeller, iletişimi tek yönlü bir aktarım değil, karşılıklı bir etkileşim süreci olarak görür. Bu süreçte **geri bildirim** (feedback) ve tarafların birlikte **ortak anlam** üretmesi esastır.

12. Kamuoyu kavramı genellikle hangi özellik üzerinden tanımlanır?

A) Yalnızca seçimlerde ortaya çıkması
B) Medyanın kendi gündemini dayatması
C) Bireylerin tek tek düşüncelerini ifade etmesi
D) Devletin aldığı kararlar
E) Toplumun ortak kanaatlerinin oluşması

Cevap : E) Toplumun ortak kanaatlerinin oluşması

Açıklama : Kamuoyu, belirli bir konuda toplumun büyük bir kesiminin benimsediği ortak görüş, kanaat veya tutumlar bütünüdür.

13. Ortega’ya göre toplumların iki temel bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Halk ve yöneticiler
B) İşçi sınıfı ve burjuvazi
C) Azınlıklar ve kitleler
D) Gençler ve yaşlılar
E) Kadınlar ve erkekler

Cevap : C) Azınlıklar ve kitleler

Açıklama : Jose Ortega y Gasset, “Kitlelerin Ayaklanması” adlı eserinde toplumu, nitelikli/seçkin **azınlıklar** ve sıradan insanlardan oluşan **kitleler** olarak iki ana bileşene ayırır.

14. Medya kavramı zamanla geleneksel araçların (gazete, radyo, televizyon) yanı sıra internet medyasını da kapsamına almıştır.
Bu durum göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdakilerden hangisi medya tanımının değişen doğasını en iyi biçimde yansıtır?

A) Medya yalnızca basılı ve görsel araçlardan oluşur.
B) Medya kavramı, teknolojik gelişmelere bağlı olarak genişleyen ve farklı işlevler üstlenen bir yapıya sahiptir.
C) Medya, İngilizceden geçen bir kavram olduğu için sadece dilbilimsel açıdan önemlidir.
D) Medya yalnızca haber verme işleviyle sınırlıdır.
E) İnternet medyası, medya tanımının dışında kalır.

Cevap : B) Medya kavramı, teknolojik gelişmelere bağlı olarak genişleyen ve farklı işlevler üstlenen bir yapıya sahiptir.

Açıklama : Medya statik bir kavram değildir. Teknolojinin gelişmesiyle (Yeni Medya, Sosyal Medya) tanımı genişlemiş, sadece haber veren değil, etkileşime olanak sağlayan dinamik bir yapıya dönüşmüştür.

15. Erken dönem iletişim araştırmalarında ortaya çıkan “hipodermik iğne/sihirli mermi” modeli özellikle hangi tarihsel bağlamda etkili olmuştur?

A) Televizyonun renkli yayına geçtiği dönemde
B) Dijital medya çağında sosyal medya kampanyalarında
C) İnternetin yaygınlaşmasıyla birlikte 2000’li yıllarda
D) Matbaanın icadından sonraki ilk dönemlerde
E) II. Dünya Savaşı yıllarında propaganda ve kitle mobilizasyonu süreçlerinde

Cevap : E) II. Dünya Savaşı yıllarında propaganda ve kitle mobilizasyonu süreçlerinde

Açıklama : Bu kuram, I. ve II. Dünya Savaşları sırasında kullanılan güçlü **propaganda** tekniklerinin kitleleri nasıl yönlendirdiğini açıklamak amacıyla, o dönemin totaliter rejimlerinin etkisi altında geliştirilmiştir.

16. Kitle iletişim araçlarının en belirgin özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadece yazılı olması
B) Kamusal olması ve geniş kitlelere açık olması
C) Kültürle ilgisinin bulunmaması
D) Anında geri bildirim sağlaması
E) Bireylerarası etkileşime dayanması

Cevap : B) Kamusal olması ve geniş kitlelere açık olması

Açıklama : Kitle iletişimi (Mass Communication), adından da anlaşılacağı üzere mesajların “kitlelere”, yani geniş, heterojen ve anonim bir topluluğa **kamusal** olarak iletilmesidir.

17. Aşağıdakilerden hangisi “medyanın kamu yararı” işlevinin bir çıktısı değildir?

A) Yolsuzlukların ortaya çıkarılmasına aracılık etme
B) Siyasal habercilikle bilgilendirme
C) Kamusal tartışma zemini sağlama
D) Reklam verenin satış kampanyasını maksimize etme
E) Kurumların hesap verebilirliğine baskı oluşturma

Cevap : D) Reklam verenin satış kampanyasını maksimize etme

Açıklama : Reklam verenin satışlarını artırmak ticari bir hedeftir ve özel sektörü ilgilendirir. Bu durum “kamu yararı” (toplumun genelinin faydası) kapsamında değerlendirilmez.

18. “Kaynak” kavramı kitle iletişiminde genellikle hangi unsuru ifade eder?

A) Hedef kitle
B) Referans çerçevesi
C) Medya kuruluşu
D) Birey
E) Dinleyici

Cevap : C) Medya kuruluşu

Açıklama : Bireylerarası iletişimde kaynak bir “kişi” iken, kitle iletişiminde kaynak genellikle profesyonelleşmiş bir **organizasyon** veya **medya kuruluşu**dur (TV kanalı, gazete vb.).

19. Lasswell’in iletişim modeli aşağıdaki unsurlardan hangisine doğrudan yer vermez?

A) Kim
B) Ne söyler
C) Hangi duyguyla
D) Kime
E) Hangi kanalla

Cevap : C) Hangi duyguyla

Açıklama : Harold Lasswell’in ünlü formülü şöyledir: **Kim** (Who), **Ne Söyler** (Says What), **Hangi Kanalla** (In Which Channel), **Kime** (To Whom), **Hangi Etkiyle** (With What Effect). Formülde “Hangi duyguyla” diye bir öğe yoktur.

20. İletişim sürecinin üç temel öğesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kod, kanal, gürültü
B) Beden dili, yazı, ses
C) Medya, toplum, kültür
D) Mesaj, dil, içerik
E) Kaynak, ileti, hedef

Cevap : E) Kaynak, ileti, hedef

Açıklama : En basit iletişim modelinde (Aristoteles’ten beri) sürecin var olabilmesi için üç asgari unsur gerekir: Gönderici (**Kaynak**), aktarılan bilgi (**İleti/Mesaj**) ve alıcı (**Hedef**).