Nüfus ve Toplum 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Nüfus bilim (Demografi), insan topluluklarının yapısını, gelişimini ve değişimini inceler. Tarihsel süreçte nüfusun artışı, tarıma geçiş gibi devrimlerle şekillenmiş; Malthus ve Comte gibi düşünürler ise nüfus teorilerini geliştirmişlerdir. Bu makalede, demografik veri toplama yöntemleri, nüfus teorileri ve Türkiye’nin demografik yapısı ele alınacaktır.

Demografik Veri ve Kavramlar

• Nüfus Sayımı: Belli bir anda nüfusun fotoğrafını çeken, betimleyici yöntemdir.
• De Jure Yöntemi: Kişilerin ikametgah adresine göre sayıldığı yöntemdir (ADNKS buna örnektir). “De facto” yöntemi ise sayım anında orada bulunanları sayar.
• Yaş Piramidi: Nüfusu cinsiyet ve yaş verileri üzerinden gösteren grafiktir.
• Bağımlılık Oranı: 15 yaş altı ve 65 yaş üstü nüfusun, çalışan nüfusa oranıdır.
• Sabit Nüfus: Doğal nüfus artış hızının sıfır olduğu durumdur.

Nüfus Teorileri ve Düşünürler

• Thomas Malthus: Nüfusun geometrik (1, 2, 4…), besin kaynaklarının aritmetik (1, 2, 3…) arttığını savunarak “Azalan Verim Kanunu”nu öne sürmüştür.
• Demografik Dönüşüm Kuramı: Nüfus artış hızının sırasıyla Hızlanır – Yavaşlar – Azalır aşamalarından geçtiğini savunur. Bu model, Modernleşme Kuramı ile benzerlik gösterir. Eleştirilen yönleri; tektipleştirici, teleolojik ve çizgisel olmasıdır.
• Auguste Comte: “Üç Hal Kanunu”nun (Teolojik, Metafizik, Pozitif) sahibidir.
• John Graunt: 1662 tarihli “Ölüm Kayıtları Üzerine…” eseriyle Avrupa’da demografinin öncüsüdür.
• İdeal Nüfus: Antik Yunan’da siyasi/ekonomik, Orta Çağ’da dini açıdan değerlendirilmiştir. Pro-natalistler (nüfus artış yanlıları) için ideal nüfus kalabalıktır.

Tarihsel Dönüşümler ve Devrimler

• Tarıma Geçiş (M.Ö. 10.000): Üçüncü demografik devrim olarak kabul edilir; nüfusun 5 milyondan 100 milyona çıkmasını sağlayan en önemli olaydır.
• 1 Milyar Sınırı: Dünya nüfusu 19. yüzyılın başında (1804 civarı) 1 milyara ulaşmıştır.
• 21. Yüzyıl Devrimi: Demograflara göre bu yüzyılda ölümler (yaşam süresinin uzaması) alanında yeni bir devrim beklenmektedir.

Türkiye’nin Demografik Yapısı

Türkiye’de nüfus artış hızı, 1955-1960 döneminde zirveye (%2,80) ulaşmıştır. Yakın gelecekte kamu yönetimini en çok meşgul edecek demografik olgu ise nüfusun yaşlanmasıdır.

1. Demografik dönüşüm kuramına göre nüfus artış hızı üç aşamada değişmektedir.
Bu üç aşama aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?

A) Azalır – Yavaşlar – Hızlanır
B) Azalır – Hızlanır – Yavaşlar
C) Hızlanır – Azalır – Yavaşlar
D) Hızlanır – Yavaşlar – Azalır
E) Yavaşlar – Azalır – Hızlanır

Cevap : D) Hızlanır – Yavaşlar – Azalır

Açıklama :

2. Milattan önce on binli yıllarda üçüncü demografik devrim yaşanmıştır. Daha önceki dönemde 5-6 milyon olduğu tahmin edilen dünya nüfusu, bu değişimle beraber önce 50 milyona, sonra da 100 milyona çıkmıştır.
Yukarıda verilen büyük değişimde etkili olan en önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aşıların bulunması
B) Göçebelik kültürünün gelişmesi
C) Evliliklerin artması
D) Tekerleğin icadı
E) Tarıma geçiş

Cevap : E) Tarıma geçiş

Açıklama : İnsanlık tarihindeki ilk büyük nüfus sıçraması, avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik hayata ve **tarıma geçiş** (Neolitik Devrim) ile yaşanmıştır. Bu sayede besin arzı artmış ve nüfus hızla büyümüştür.

3. Yakın gelecekte Türkiye’de kamu yönetimi açısından çokça tartışılacak konu başlıklarından biri olmaya aday en önemli demografik olgu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Evliliklerin sayısında azalma
B) Nüfus artışı
C) Yaşlanma
D) Boşanmaların sayısında görülen artış
E) Bebek ölümlerinin artması

Cevap : C) Yaşlanma

Açıklama : Türkiye’de doğurganlık hızının düşmesi ve yaşam süresinin uzamasıyla birlikte nüfusun **yaşlanması**, sosyal güvenlik sistemi ve kamu hizmetleri açısından geleceğin en önemli tartışma konusudur.

4. Aşağıdakilerden hangisi demografik değişim kuramının eleştirilen özelliklerinden biri değildir?

A) Tektipleştirici olması
B) Teleolojik olması
C) Göçlerin etkisini göz ardı etmesi
D) Çizgisel olması
E) Nüfus artış hızındaki değişimi açıklaması

Cevap : E) Nüfus artış hızındaki değişimi açıklaması

Açıklama : Kuramın tektipleştirici, teleolojik (tek bir amaca yönelen) ve çizgisel olması ile göçleri ihmal etmesi sıkça **eleştirilir**. Ancak nüfus artış hızındaki değişimi açıklaması onun temel işlevidir, bir eleştiri değildir.

5. Aşağıdakilerden hangisi “de facto nüfus sayımı” yönteminin temel sorunlarından biri değildir?

A) Güncellik
B) Eksik saymalar
C) Kapsayıcılık
D) Çift saymalar
E) Güvenilirlik

Cevap : C) Kapsayıcılık

Açıklama :

6. Belli bir zaman diliminde nüfusun sayılması yoluyla, nüfusun bütününe dair betimleyici bir resim sunan demografik veri toplama yöntemine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nüfus sayımı
B) Aile sicili
C) Doğum-ölüm istatistikleri
D) Demografik araştırma
E) Nüfus kayıtları

Cevap : A) Nüfus sayımı

Açıklama : Nüfusun belirli bir andaki büyüklüğünü, niteliklerini ve yerleşimini gösteren “fotoğrafını çeken” işlem **Nüfus Sayımı**dır.

7. Üç hâl kanunu teorisi aşağıdaki isimlerden hangisine aittir?

A) D. Bell
B) Saint-Simon
C) A. Comte
D) M. Weber
E) E. Durkheim

Cevap : C) A. Comte

Açıklama : İnsan zihninin ve toplumların Teolojik, Metafizik ve Pozitif aşamalardan geçtiğini savunan “Üç Hal Yasası” sosyolojinin kurucusu **Auguste Comte**’a aittir.

8. Tarih boyunca nüfus konusunda en temel tartışma, ideal nüfusun tanımı üzerine olmuştur. Bu konuda başlıca ayrışmalardan biri pro-natalist ve anti-natalistler arasındadır. Pro-natalistlere göre ideal nüfus olmalıdır.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) vasıflı
B) zengin
C) kalabalık
D) çalışkan
E) eğitimli

Cevap : C) kalabalık

Açıklama : Pro-natalist (nüfus artışını destekleyen) yaklaşımlar, nüfusun artmasını ve **kalabalık** olmasını, askeri ve ekonomik güç açısından ideal görürler.

9. Nüfusu, cinsiyet ve yaş verileri üzerinden grafik şeklinde tanımlamaya yarayan yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aile defteri
B) Soyağacı
C) Nüfus sayımı
D) Nüfus cüzdanı
E) Yaş piramidi

Cevap : E) Yaş piramidi

Açıklama : Bir toplumun yaş ve cinsiyet yapısını gösteren grafiksel gösterime **Yaş Piramidi** (Nüfus Piramidi) denir.

10. İdeal nüfus düşüncesi Antik Yunan’da ….. açısından tartışılırken, Avrupa Orta Çağı’nda …… açısından değerlendirilmiştir. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla gelebilecek sözcükler aşağıdakilerden hangisidir?

A) ahlaki değerler – dini değerler
B) dini değerler – ekonomik öncelikler
C) ahlaki değerler – siyasi ve ekonomik öncelikler
D) ekonomik öncelikler siyasi ilkeler
E) siyasi ve ekonomik öncelikler – dini değerler

Cevap : E) siyasi ve ekonomik öncelikler – dini değerler

Açıklama :

11. Azalan verim kanununa göre nüfus geometrik olarak artarken besin kaynaklarının da aritmetik olarak arttığını, bu farktan dolayı da büyük felaketler yaşanacağını dile getiren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) John Graunt
B) Thomas Malthus
C) Platon
D) Adam Smith
E) Proudhon

Cevap : B) Thomas Malthus

Açıklama : “Nüfus İlkesi Üzerine Deneme” eserinde nüfusun geometrik (1, 2, 4, 8…), gıdanın ise aritmetik (1, 2, 3, 4…) arttığını ve bunun kıtlığa yol açacağını savunan kişi **Thomas Malthus**’tur.

12. Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (ADNKS) hangi tür nüfus verisi toplama yöntemidir?

A) De jure sayım
B) Aile kütüğü
C) Soyağacı
D) De facto sayım
E) Ölüm istatistikleri

Cevap : A) De jure sayım

Açıklama : ADNKS, kişilerin ikamet ettikleri (hukuki olarak kayıtlı oldukları) yerleşim yerine göre sayılmasını esas alır. Bu yöntem **De Jure** (hukuki/yerleşik) sayım yöntemidir.

13. Avrupa’da ilk demografi çalışmalarından biri sayılan, 1662 tarihli “Ölüm Kayıtları Üzerine Doğal ve Siyasi Gözlemler” adlı eser aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) D. Bell
B) J. Graunt
C) E. Durkheim
D) A. Guillard
E) A. Comte

Cevap : B) J. Graunt

Açıklama : Londra’daki ölüm kayıtlarını analiz ederek modern demografinin temellerini atan kişi **John Graunt**’tur.

14. Dünya nüfusu hangi yüzyılın başında 1 milyara ulaşmıştır?

A) 19. yüzyıl
B) 20. yüzyıl
C) 16. yüzyıl
D) 17. yüzyıl
E) 18. yüzyıl

Cevap : A) 19. yüzyıl

Açıklama : Dünya nüfusu yaklaşık olarak 1804 yılında 1 milyara ulaşmıştır. Bu da **19. yüzyılın başlarına** denk gelir.

15. Türkiye’de nüfus artış hızının %2,80 ile en yüksek seviyeye ulaştığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1955-1960
B) 1945-1950
C) 1975-1980
D) 1935-1940
E) 1995-2000

Cevap : A) 1955-1960

Açıklama : İkinci Dünya Savaşı sonrası refah artışı ve sağlık koşullarının iyileşmesiyle Türkiye’de nüfus artış hızı **1955-1960** döneminde (binde 28,5 ile) zirve yapmıştır.

16. Demograflara göre 21. yüzyılda aşağıdaki alanların hangisindeki dönüşümle yeni bir demografik devrim gerçekleşecektir?

A) Evlilikler
B) Göçler
C) Doğumlar
D) Ölümler
E) Boşanmalar

Cevap : D) Ölümler

Açıklama :

17. Demografik devrimler, toplumsal hayatta da büyük değişimler yaratmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu toplumsal değişimlerden biri değildir?

A) Yaşlıların toplumsal itibarının değişmesi
B) Eğitimin değişmesi
C) Ailenin değişmesi
D) Evliliklerin değişmesi
E) Çocuğa verilen anlamın değişmesi

Cevap : B) Eğitimin değişmesi

Açıklama :

18. Demografik dönüşüm modeli, aşağıdaki sosyoloji kuramlarından hangisiyle benzerlik taşımaktadır?

A) Bağımlılık kuramı
B) Kalkınma kuramı
C) Küreselleşme kuramı
D) Modernleşme kuramı
E) İklim değişikliği kuramı

Cevap : D) Modernleşme kuramı

Açıklama : Demografik dönüşüm modeli, tüm toplumların geleneksel yapıdan modern yapıya doğru benzer aşamalardan geçeceğini varsayması nedeniyle **Modernleşme Kuramı** ile paralellik gösterir.

19. 15 yaş altı ve 65 yaş üstünden oluşan nüfusun çalışan nüfusa oranına ne ad verilir?

A) Demografik fırsat penceresi
B) Bağımlılık oranı
C) Nüfus artışı
D) Kalkınmışlık seviyesi
E) Demografik yaşlanma

Cevap : B) Bağımlılık oranı

Açıklama : Üretken olmayan (çocuk ve yaşlı) nüfusun, üretken çağdaki (15-64 yaş) nüfusa oranına **Bağımlılık Oranı** denir.

20. Sabit veya durağan nüfus ne demektir?

A) Nüfus azalıyor demektir.
B) Doğal nüfus artış hızı düşüyor demektir.
C) Nüfus artıyor demektir.
D) Doğal nüfus artış hızının sıfır olması demektir.
E) Nüfus göç almıyor demektir.

Cevap : D) Doğal nüfus artış hızının sıfır olması demektir.

Açıklama : Durağan (sabit) nüfus, doğum ve ölüm oranlarının birbirine eşit olduğu, dolayısıyla doğal artış hızının **sıfır** olduğu nüfus yapısıdır.