ÇEK301U Çalışma İlişkileri Tarihi Ünite 3

Giriş

Tek parti dönemi (1923-1946), Türkiye’de çalışma ilişkilerinin şekillenmeye başladığı, devletçi sanayileşme politikalarının uygulandığı ve ilk yasal düzenlemelerin yapıldığı bir süreçtir. Bu dönemde işgücünün yapısı, devletin rolü ve çalışma hukukunun temelleri atılmıştır.

İşgücünün Yapısı ve Özellikleri

Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye tarım toplumuydu. İşgücü içinde kendi hesabına çalışanlar ve ücretsiz aile işçileri ağırlıktaydı; ücretli kesim (işçiler) azınlıktaydı. Dönemin İşçi Profili:

• Büyük ölçüde niteliksiz ve eğitimsizdir. (Vasıflı ve eğitimli oldukları ifadesi yanlıştır).
• Kırsal kesimle bağları kopmamıştır (“Köylü-İşçi”).
• Sürekli bir sanayi işçisi kimliği ve davranış kalıpları (sınıf bilinci) gelişmemiştir.

Devletçi Sanayileşme ve İstihdam

Devlet, sanayileşme hamlesiyle birlikte işgücüne nitelik ve süreklilik kazandırmak istemiştir. Bu amaçla KİT’lerde çalışanlara yüksek ücret, lojman, sağlık ve yemek gibi sosyal imkanlar sağlanmıştır. Ancak bu dönemde sendikalaşma teşvik edilmemiş, aksine sınıf esasına dayalı örgütlenme yasaklanmıştır. Kamu istihdamının artış nedeni kâr elde etmek değil; sanayileşme, kamu hizmetleri ve sosyal kaygılardır.

Yasal Düzenlemeler ve Haklar

Bu dönemde çıkarılan yasalar, kolektif (toplu) ilişkilerden ziyade bireysel iş ilişkilerini düzenlemiştir. Bunun nedeni, işçi ve işveren kesiminin nicel olarak yetersiz olmasıdır.

• 1924 Anayasası: Bireyci ve liberaldir; mülkiyet, dernek gibi klasik hakları tanırken sosyal güvenlik hakkına yer vermemiştir.
• 151 Sayılı Havza-i Fahmiye Kanunu (1921): Maden işçileri için asgari ücret, 8 saatlik çalışma, 18 yaş sınırı ve zorunlu çalışmanın kaldırılmasını getirmiştir. Ancak sendika hakkı vermemiştir.
• Borçlar Kanunu (1926): “Umumi Mukavele” (Genel Sözleşme) kavramıyla Toplu İş Sözleşmesi kurumunu hukukumuza ilk kez sokan yasadır.
• Umumi Hıfzısıhha Kanunu (1930): Temel amacı halk sağlığı olan bu yasa, çalışma ilişkilerini (kadın/çocuk koruması vb.) dolaylı olarak düzenlemiştir.

Kadın İstihdamı

Tek parti döneminde kadın işgücü en çok Tekstil, Gıda, Tütün ve İçki sektörlerinde yoğunlaşmıştır. Kimya sektörü bu grupta yer almaz.

1. İktisadi açıdan değerlendirildiğinde, Cumhuriyet’in başlangıç dönemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Tarım kesiminin ekonomideki ağırlığına paralel olarak, toplam istihdam içerisinde deki payı da yüksektir.
B) Gerek tarım, gerekse tarım-dışı kesimlerde küçük üreticilik başat konumdadır.
C) İşgücü içerisinde kendi hesabına çalışanlar ve ücretsiz aile işçileri ağırlıktadır.
D) İşgücü içerisinde ücretliler azınlıktadır.
E) Ücretlilerin büyük bölümü vasıflı ve eğitimli işçilerden oluşmaktadır.

Cevap : E) Ücretlilerin büyük bölümü vasıflı ve eğitimli işçilerden oluşmaktadır.

Açıklama : Cumhuriyetin başlangıç döneminde, tarım ve küçük el sanatlarının egemen olduğu bir yapı söz konusudur. Bu dönemde işgücü içerisinde ücretlilerin oranı düşüktür ve mevcut ücretliler henüz kırsal kesimle bağlarını koparmamış, sürekli bir sanayi işçisi kimliği kazanmamışlardır. Bu nedenle, E şıkkındaki “vasıflı ve eğitimli” oldukları ifadesi yanlıştır; aksine büyük ölçüde eğitimsiz ve niteliksizdirler.

2. Aşağıdakilerden hangisi, devletçi sanayileşme sürecinde sanayi kuruluşlarının ihtiyaç duyduğu işgücü ihtiyacını karşılamak üzere, işgücüne nitelik ve süreklilik kazandırmak amacıyla başvurulan araçlardan biri değildir?

A) İktisadi Devlet Teşekkülleri’nde çalışan işçilere yönelik koruyucu sosyal politika önlemleri
B) Yüksek ücret politikası
C) Beslenme, barınma ve sağlık olanakları sağlanması
D) Sendika hakkının tanınması ve sendikalaşmanın teşvik edilmesi
E) Sosyal güvenlik önlemleri

Cevap : D) Sendika hakkının tanınması ve sendikalaşmanın teşvik edilmesi

Açıklama : Devletçi dönemde, işgücünün sürekliliğini sağlamak ve niteliğini artırmak için İktisadi Devlet Teşekkülleri’nde çalışanlara daha yüksek ücret, lojman, yemek, sağlık gibi sosyal imkanlar sağlanmıştır (A, B, C, E). Ancak bu dönemde (özellikle 1938 Cemiyetler Kanunu ile) sendikalaşma sınıf esasına dayalı olduğu gerekçesiyle yasaklanmış, teşvik edilmemiştir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyetin başlangıç dönemlerinde sanayi kesimindeki işçilerin taşıdığı özelliklerden biri değildir?

A) Eğitim düzeyinin düşük olması
B) Kırsal kesimle bağlarının kopmamış olması
C) Sürekli bir sanayi işçisine dönüşmemiş olması
D) İş deneyimlerinin yetersiz olması
E) Sanayi işçilerine özgü davranış kalıplarına sahip olmaları

Cevap : E) Sanayi işçilerine özgü davranış kalıplarına sahip olmaları

Açıklama : Bu dönemdeki işçiler genellikle “köylü-işçi” karakterindedir. Kırsal kesimle bağları devam eden, geçici sürelerle çalışan ve iş deneyimi yetersiz olan bu kitlenin, modern anlamda “sanayi işçilerine özgü davranış kalıplarına” (örneğin sınıf bilinci, düzenli çalışma disiplini vb.) sahip olmaları beklenemez.

4. Aşağıdakilerden hangisi tek parti döneminde kamu kesimi istihdamındaki artışın nedenlerinden biri değildir?

A) Kamu hizmetlerindeki artış
B) İktisadi büyüme ve sanayileşme
C) Değişen devlet ve yönetim anlayışı
D) Sosyal kaygılar
E) Devletin kâr elde etme kaygıları

Cevap : E) Devletin kâr elde etme kaygıları

Açıklama : Tek parti döneminde kamu istihdamının artışı; devletin yeni işlevler üstlenmesi, sanayileşme hamleleri (KİT’lerin kurulması) ve işsizliği önleme gibi sosyal kaygılarla gerçekleşmiştir. Devletin temel amacı özel sektör mantığıyla “kâr maksimizasyonu” değildir; toplumsal kalkınma ve kamu hizmetidir.

5. Aşağıdakilerden hangisi, tek parti döneminde kadın işgücünün en çok istihdam edildiği sanayi kolları arasında yer almaz?

A) Tekstil
B) Gıda
C) İçki
D) Tütün
E) Kimya

Cevap : E) Kimya

Açıklama : Tek parti döneminde (özellikle savaş yıllarında artan) kadın istihdamı, geleneksel olarak kadın emeğinin yoğun olduğu **Tekstil (Dokuma)**, **Gıda**, **İçki** ve **Tütün** sanayilerinde yoğunlaşmıştır. Kimya sanayii bu dönemde kadın istihdamının yoğun olduğu başlıca sektörlerden biri değildir.

6. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde çıkarılan yasaların, ağırlıklı olarak toplu iş ilişkilerinden çok bireysel iş ilişkilerini düzenlediği görülmektedir. Bu durumun başlıca sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşçilerin eğitimsiz olması
B) İşçilerin vasıf düzeyinin düşük olması
C) İşçi ve işverenlerin belirli bir nicel varlık kazanamamış olmaları ve toplu düzeydeki ilişkilerin sınırlı olması
D) Milli iktisat anlayışının olması
E) Rejimin özgürlükçü niteliğinin olması

Cevap : C) İşçi ve işverenlerin belirli bir nicel varlık kazanamamış olmaları ve toplu düzeydeki ilişkilerin sınırlı olması

Açıklama : Hukuksal düzenlemeler toplumsal ihtiyaçlardan doğar. Cumhuriyetin ilk yıllarında sanayileşmenin yetersizliği nedeniyle geniş bir işçi ve işveren kitlesi oluşmamış, sendikalaşma ve toplu pazarlık gibi “toplu iş ilişkileri” gelişmemiştir. Bu nedenle çıkarılan yasalar (Borçlar Kanunu, Umumi Hıfzısıhha vb.) doğası gereği daha çok bireysel hizmet akdini ve çalışma koşullarını düzenlemeye yönelmiştir.

7. 1924 Anayasası’nda aşağıdaki hak ve özgürlüklerden hangisi yer almaz?

A) Sosyal güvenlik hakkı
B) Sözleşme özgürlüğü
C) Seyahat özgürlüğü
D) Mülk edinme hakkı
E) Dernek ve ortaklık kurma özgürlüğü

Cevap : A) Sosyal güvenlik hakkı

Açıklama : 1924 Anayasası, liberal ve bireyci bir felsefeye sahipti. Bu nedenle mülkiyet, sözleşme, seyahat, dernek kurma gibi **klasik hak ve özgürlüklere** yer verirken; sendika, grev, toplu sözleşme ve **sosyal güvenlik** gibi “ekonomik ve sosyal haklara” yer vermemiştir.

8. 1921 tarihli ve 151 sayılı Ereğli Havza-i Fahmiyesi Maden Amelesinin Hukukuna Müteallik Kanun ile aşağıdaki alanlardan hangisi ile ilgili bir düzenleme yapılmamıştır?

A) Sendika hakkı
B) Çalışma süresi
C) Asgari ücret
D) Zorunlu çalıştırma
E) Çalışma yaşı

Cevap : A) Sendika hakkı

Açıklama : 151 sayılı yasa (Havza-i Fahmiye Kanunu), maden işçileri için çok ileri haklar getirmiştir: Günlük çalışma süresini 8 saatle sınırlamış (B), asgari ücret tespit komisyonu kurmuş (C), zorunlu çalıştırmayı (mükellefiyeti) kaldırmış (D) ve çalışma yaşını 18 olarak belirlemiştir (E). Ancak yasada işçilere **sendika hakkı** tanınmasına ilişkin bir düzenleme yoktur.

9. Toplu iş sözleşmesi kurumu Türk iş hukukuna ilk kez hangi yasa ile girmiştir?

A) Anayasa (1924)
B) Takrir-i Sükûn Kanunu (1925)
C) Borçlar Kanunu (1926)
D) İş Kanunu (1936)
E) Cemiyetler Kanunu (1938)

Cevap : C) Borçlar Kanunu (1926)

Açıklama : Toplu iş sözleşmesi kavramı, Türk hukukuna ilk defa 1926 tarihli **Borçlar Kanunu** ile **”Umumi Mukavele”** (Genel Sözleşme) adı altında girmiştir. Ancak sendikaların yasaklı olması ve grev hakkının bulunmaması nedeniyle bu kurum o dönemde işlerlik kazanamamış, kâğıt üzerinde kalmıştır.

10. 1930 tarihli Umumi Hıfzısıhha Kanunu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Yasada düzenlenen kadınların doğum iznine ilişkin süreler, UÇÖ’nün sözleşme ve tavsiyelerinde öngörülen sürelerden daha uzundur.
B) Yasa ile etkin bir denetim örgütü oluşturulduğu için, yasanın getirdiği düzenlemeler yaygın bir şekilde uygulanmıştır.
C) Yasa ile 18 yaşından küçük çocukların madenlerde ve sanayi kuruluşlarında çalıştırılması yasaklanmıştır.
D) Yasa çalışma ilişkileri açısından “dolaylı” bir nitelik taşımaktadır.
E) Yasa, gece çalışmasını süre olarak sınırlamak yerine, tümüyle yasaklamayı tercih etmiştir.

Cevap : D) Yasa çalışma ilişkileri açısından “dolaylı” bir nitelik taşımaktadır.

Açıklama : Umumi Hıfzısıhha Kanunu (Genel Sağlığı Koruma Yasası), adından da anlaşılacağı üzere temel amacı “halk sağlığı” olan bir yasadır. Çalışma ilişkilerine (işçi sağlığı, kadın ve çocukların korunması vb.) ilişkin hükümler içermesi, onun çalışma ilişkilerini **dolaylı** yoldan düzenleyen bir yasa olduğu anlamına gelir. Diğer şıklar yanlıştır: Doğum izinleri uluslararası standartların altındaydı (A), denetim yetersizdi (B), çalışma yaşı sınırı sanayide 12 idi (C), gece çalışması yasaklanmamış, 8 saatle sınırlandırılmıştı (E).