ÇEK301U Çalışma İlişkileri Tarihi Ünite 5

Giriş

1946-1960 dönemi, Türkiye’de çok partili hayata geçişle birlikte çalışma ilişkilerinde “sendika özgürlüğü rejimine” geçişin başladığı ancak grev yasağının sürdüğü ikili bir dönemdir. Demokrat Parti (DP) iktidarının çalışma yaşamına yaklaşımı ve ilk sendikal yasalar bu döneme damgasını vurmuştur.

Sendika Özgürlüğüne Geçiş

• 1946 Cemiyetler Kanunu Değişikliği: Türkiye’de sendika yasağı rejimini sona erdiren ve sendika özgürlüğü rejimini başlatan kilit adımdır. “Sınıf esasına dayalı cemiyet kurma yasağı” kaldırılmıştır.
• 1947 Sendikalar Kanunu (5018 Sayılı): Sendikaları yasaklamak için değil, 1946’da serbest kalan hareketi denetim altına almak için çıkarılmıştır.
  • Sadece bedenen çalışanları kapsamış (“fikren çalışanlar” sendikaya üye olamamıştır).
  • Sendikaların siyasetle uğraşmasını yasaklamıştır.
  • Uluslararası üyelikleri Bakanlar Kurulu iznine bağlamıştır (Serbesti yoktur).
  • Sendikalar Çalışma Bakanlığı denetimine tabidir.

Dönemin Sendikacılık Yapısı

Bu dönemde sendikalar genellikle küçük, mali açıdan zayıf ve işyeri/işletme düzeyinde örgütlenmiş “mahalli” birliklerdir. Ulusal düzeyde güçlü işkolu sendikacılığı henüz gelişmemiştir. Sendikal gelişimi olumsuz etkileyen faktörler arasında işveren tavrı, siyaset yasağı ve eğitim eksikliği yer alır; ancak ILO ile ilişkiler olumlu etkilemiştir.

Demokrat Parti Dönemi Yaklaşımı

DP’nin yaklaşımı hem otoriter hem de koruyucudur.

• Koruyucu Yönü: Bireysel iş ilişkileri (Deniz İş, Basın İş Kanunları vb.) ve sosyal güvenlik (İhtiyarlık sigortası vb.) alanında olumlu adımlar atılmıştır.
• Otoriter Yönü: Toplu iş ilişkilerinde (Grev hakkının verilmemesi, sendikal baskılar) kısıtlayıcı tutum sürmüştür.

İşgücü ve Sosyal Güvenlik

• Kadın İstihdamı: Kentleşmeyle birlikte kadınların işgücüne katılımı düşmüştür. Kentsel yerlerde kadın istihdamı, kırsalın aksine daha düşüktür (Kırsalda ücretsiz aile işçiliği yaygındır).
• Sosyal Güvenlik: İş kazası, hastalık, analık, ihtiyarlık ve maluliyet sigortaları kurulmuştur. Ancak İşsizlik Sigortası bu dönemde kurulmamıştır.

1. Demokrat Parti’nin çalışma yaşamına yaklaşımı ve uygulamaları değerlendirilmesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) DP’nin çalışma yaşamına yaklaşımı hem otoriter, hem de koruyucu öğeler içermektedir.
B) DP, toplu iş ilişkileri alanında özgürlükçü ve koruyucu uygulamalara başvurmuştur.
C) DP, gerek toplu iş ilişkilerinde gerekse bireysel iş ilişkilerinde baskıcı-otoriter bir tutum takınmıştır.
D) DP’nin baskıcı-otoriter yaklaşımı nedeniyle, iktidarı süresince çalışma ilişkileri alanında hiç bir olumlu gelişme yaşanmamıştır.
E) DP’nin özgürlükçü yaklaşımı sayesinde, iktidarı süresince sendikal özgürlükler güvenceye alınmış, sendikalar üzerindeki sınırlayıcı uygulamalara son verilmiştir.

Cevap : A) DP’nin çalışma yaşamına yaklaşımı hem otoriter, hem de koruyucu öğeler içermektedir.

Açıklama : Demokrat Parti (DP) dönemi, çalışma ilişkileri açısından ikili bir karakter taşır. Bireysel iş ilişkileri (Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu, Hafta Tatili Kanunu gibi) ve sosyal güvenlik alanında işçileri **koruyucu** ve geliştirici adımlar atılırken; toplu iş ilişkileri (sendika, grev, toplu pazarlık) alanında **otoriter** ve kısıtlayıcı bir tutum (grev yasağının sürmesi, sendikalar üzerindeki baskılar vb.) izlenmiştir. Bu nedenle yaklaşımı hem otoriter hem koruyucudur.

2. 1946-1960 döneminde kadın işgücüne ilişkin gelişmeler ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kadınların işgücüne katılma oranları ciddi boyutlarda düşmüştür.
B) Kadınların işgücüne katılma oranlarının düşmesi üzerinde etkide bulunan başlıca faktör kentleşmedir.
C) Kadın işçilerin, geleneksel olarak kadın emeğinin yoğun bir biçimde kullanıldığı tütün, mensucat ve gıda sanayiinde çalıştığı görülmektedir.
D) Kadın işgücünün çok büyük bir bölümünü ücretsiz aile işçileri oluşturmaktadır.
E) Kentsel yerlerde kadınların işgücüne katılma oranları, kırsal yerlerden daha yüksektir.

Cevap : E) Kentsel yerlerde kadınların işgücüne katılma oranları, kırsal yerlerden daha yüksektir.

Açıklama : Türkiye’de kadınların işgücüne katılımı, tarımsal yapının egemen olduğu kırsal kesimde “ücretsiz aile işçisi” statüsü nedeniyle yüksektir. Kentleşmeyle birlikte tarımdan kopan kadınlar, kentlerde işgücü piyasasına aynı oranda girememiş ve ev kadını statüsüne çekilmişlerdir. Bu yüzden kentsel yerlerde kadınların işgücüne katılımı kırsalın aksine **daha düşüktür**.

3. Türkiye çalışma ilişkileri tarihinde sendika yasağı rejiminden sendika özgürlüğü rejimine geçişin başlangıcı aşağıdaki gelişmelerden hangisidir?

A) 1945 yılında Çalışma Bakanlığı’nın kurulması
B) 1945 yılında İşçi Sigortaları Kurumu’nun kurulması
C) 1946 yılında Cemiyetler Kanunu’ndaki sınıf esasına veya adına dayanan derneklerin kurulmasına ilişkin yasağın kaldırılması
D) 1947 yılında 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun’un çıkarılması
E) 1950 yılında İş Mahkemeleri Kanunu’nun çıkarılması

Cevap : C) 1946 yılında Cemiyetler Kanunu’ndaki sınıf esasına veya adına dayanan derneklerin kurulmasına ilişkin yasağın kaldırılması

Açıklama : Türkiye’de sendika yasağı rejimini başlatan 1938 tarihli Cemiyetler Kanunu’ndaki “sınıf esasına dayalı cemiyet kurma yasağı”, 1946 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Bu değişiklik, sendikaların kurulabilmesinin önünü açan ve sendika özgürlüğü rejimine geçişi başlatan ilk ve temel hukuksal adımdır.

4. Aşağıdakilerden hangisi, 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun’un çıkarılmasında etken değildir?

A) Çok partili siyasal yaşama geçiş
B) Bağımlı çalışanların sayısındaki artış
C) Sınıf esasına dayalı birliklerin kurulmasını önleme isteği
D) İktidar ve muhalefet partileri arasındaki rekabet
E) Türkiye’nin Uluslararası Çalışma Örgütü’ne üyeliği

Cevap : C) Sınıf esasına dayalı birliklerin kurulmasını önleme isteği

Açıklama : 1947 tarihli 5018 sayılı Sendikalar Kanunu, sendikaları yasaklamak veya önlemek için değil; 1946’da serbest bırakılan sendikacılık hareketini **denetim altına almak**, düzenlemek ve devlet kontrolünde tutmak amacıyla çıkarılmıştır. Sınıf esasına dayalı birliklerin kurulması zaten 1946 değişikliğiyle serbest bırakılmıştı.

5. 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun’un temel düzenlemeleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Yasaya göre, “sadece fikren çalışanlar”ın sendikaya üye olma hakkı yoktur.
B) Yasayla sendikaların uluslararası kuruluşlara üyeliği konusunda serbesti ilkesi kabul edilmiştir.
C) Yasaya göre, hiç kimse herhangi bir sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz.
D) Yasaya göre sendikalar, Çalışma Bakanlığı’nın denetimine tabidir.
E) Yasayla sendikaların siyasetle, siyasi propaganda ve siyasi yayın faaliyetleriyle uğraşması yasaklanmıştır.

Cevap : B) Yasayla sendikaların uluslararası kuruluşlara üyeliği konusunda serbesti ilkesi kabul edilmiştir.

Açıklama : 5018 sayılı Kanun, sendikaların uluslararası mesleki kuruluşlara üye olmalarını serbest bırakmamış, aksine **Bakanlar Kurulu’nun iznine** (onayına) bağlamıştır. Bu durum, devletin sendikalar üzerindeki vesayetçi tutumunun bir göstergesidir.

6. 1960 öncesi Türk sendikacılığına hâkim örgütlenme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşletme düzeyinde kurulan mahalli sendikalar
B) Ulusal meslek sendikaları
C) İşkolu sendikaları
D) Bölge esasına göre kurulmuş meslek sendikaları
E) Genel sendikalar

Cevap : A) İşletme düzeyinde kurulan mahalli sendikalar

Açıklama : 1947-1960 döneminde sendikalar genellikle küçük, mali ve idari açıdan zayıf ve **işyeri/işletme düzeyinde** örgütlenmiş “mahalli” birlikler şeklindeydi. Ulusal düzeyde güçlü işkolu sendikacılığı, daha çok 1963 sonrasında gelişecektir.

7. Aşağıdakilerden hangisi 1946-1960 döneminde sendikacılık hareketinin gelişimini olumsuz yönde etkileyen faktörlerden biri değildir?

A) İşverenlerin sendikal harekete karşı tavrı
B) Sendikalara yönelik siyaset yasağı
C) Çoğulcu bir demokrasinin gelişememiş olması
D) Uluslararası Çalışma Örgütü ile ilişkiler
E) İşçilerde ve sendikal liderlik kadrolarında eğitim ve bilinç eksikliği

Cevap : D) Uluslararası Çalışma Örgütü ile ilişkiler

Açıklama : Türkiye’nin ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) ile ilişkileri, sendikacılık hareketini olumsuz değil, **olumlu** yönde etkilemiştir. ILO normları ve sözleşmeleri, iç hukukta sendikal hakların tanınması ve geliştirilmesi yönünde bir baskı unsuru ve referans kaynağı olmuştur.

8. Aşağıdakilerden hangisi, çalışma mevzuatının yeterince uygulanamamasının nedenlerinden biri değildir?

A) Mevzuatın uygulanmasını denetleyecek iş müfettişlerinin olmaması
B) Yasa hükümlerinin uygulanmamasına ilişkin cezai hükümlerin yetersiz olması
C) İş müfettişlerinin hem nicel hem de nitel bakımdan yetersiz olması
D) İş Kanunu’nun çıkarılmasını zorunlu tuttuğu tüzük ve yönetmeliklerin gecikmeli olarak çıkarılması
E) Güçlü bir sendikal örgütlenmenin olmaması

Cevap : A) Mevzuatın uygulanmasını denetleyecek iş müfettişlerinin olmaması

Açıklama : Dönem içerisinde iş müfettişleri ve teftiş mekanizması mevcuttu, yani “hiç olmaması” söz konusu değildir. Sorun, C şıkkında belirtildiği gibi müfettişlerin sayıca ve nitelikçe **yetersiz olması** ve denetimin etkin yapılamamasıydı.

9. 1946-1960 döneminde sosyal güvenlik alanında tedrici bir gelişme gözlenmiş ve çeşitli riskleri kapsayan sigorta kolları kurulmuştur. Aşağıdakilerden hangisi, kurulan sigorta kolları ile kapsama alınan risklerden biri değildir?

A) İş kazası ve meslek hastalığı
B) İhtiyarlık
C) İşsizlik
D) Malûliyet
E) Hastalık

Cevap : C) İşsizlik

Açıklama : 1946-1960 döneminde İşçi Sigortaları Kurumu bünyesinde iş kazası, meslek hastalığı, analık, ihtiyarlık (yaşlılık), maluliyet ve hastalık sigortaları kurulmuştur. Ancak **işsizlik sigortası** bu dönemde kurulan sigorta kollarından biri değildir; Türkiye’de işsizlik sigortasının kurulması çok daha sonra (1999/2000’li yıllar) gerçekleşmiştir.

10. Aşağıdakilerden hangisi, toplulukla iş ihtilaflarının ücret ve çalışma koşulları üzerindeki etkilerini sınırlandıran faktörlerden biri değildir?

A) Hakem kurullarının devlet ağırlıklı yapısı
B) Etkin asgari ücret saptamalarının olması
C) Güçsüz sendikaların olması
D) İşçi temsilcilerinin iş güvencelerine ilişkin sorunların olması
E) Uyuşmazlıkların sadece işyeri düzeyiyle sınırlandırılması

Cevap : B) Etkin asgari ücret saptamalarının olması

Açıklama : 1936 İş Kanunu ile getirilen ve bu dönemde uygulanan zorunlu tahkim sisteminin işçiler üzerindeki etkisini sınırlayan faktörler; sendikaların güçsüzlüğü, uyuşmazlığın işyerine hapsolması, temsilcilerin güvencesizliği ve kurulların devlet güdümünde olmasıdır (A, C, D, E). “Etkin asgari ücret saptamalarının olması” ifadesi, sistemin etkisini sınırlandıran olumsuz bir faktör değildir; kaldı ki dönemde asgari ücret uygulaması da çok sınırlı ve yetersizdi.