ÇEK301U Çalışma İlişkileri Tarihi Ünite 6

Giriş

1960-1980 dönemi, 1961 Anayasası’nın sağladığı özgürlükçü ortamla birlikte Türkiye’de çalışma ilişkilerinin altın çağı olarak nitelendirilebilir. “Sosyal Devlet” ilkesinin benimsendiği, grev hakkının anayasaya girdiği ve sendikal hareketin ideolojik olarak çeşitlendiği (Türk-İş, DİSK) bu dönemde, ithal ikameci sanayileşme politikaları da emeğin lehine bir atmosfer yaratmıştır.

Hukuki Çerçeve ve Haklar

• 1961 Anayasası: “Sosyal Devlet” ilkesini getirmiş; sendika, toplu sözleşme ve en önemlisi Grev Hakkını anayasal güvenceye almıştır. Sendika hakkı sadece işçilere değil, “çalışanlara” (memurlar dahil) tanınmıştır.
• Temel Yasalar (1963): 274 Sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 Sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu ile anayasal haklar hayata geçirilmiştir.
• Memur Sendikaları: 1965’te 624 sayılı yasa ile memurlara sendika hakkı verilmiş, ancak 1971 Muhtırası sonrası yapılan değişiklikle bu hak geri alınmıştır.
• 1475 Sayılı İş Kanunu (1971): 1936 tarihli yasanın yerini almış ve kapsamı genişletilmiştir.

Sendikal Örgütlenme ve Gelişmeler

• Sendikal Çeşitlilik: Türk-İş’in “partiler üstü” politikasına karşı çıkan sendikalar (Maden-İş vb.) 1967’de DİSK’i kurmuştur. İşverenler ise 1962’de TİSK çatısı altında toplanmıştır.
• Mali Güç (Check-off): Sendika aidatlarının işveren tarafından maaştan kesilip sendikaya yatırılması sistemi, sendikaları mali olarak güçlendirmiştir.
• TİP (1961): Sendikacılar tarafından kurulan Türkiye İşçi Partisi, işçi sınıfının siyasetteki temsilcisi olmuştur.
• Kafa ve Kasa Birliği: Türk-İş’in sendikaları birleştirme ve merkezileştirme politikasıdır, ancak tam başarılamamıştır.

Çatışmalar ve Dönüm Noktaları

• 15-16 Haziran 1970: Sendikalara baraj getirerek (1317 sayılı yasa ile) DİSK’i kapatmayı amaçlayan girişime karşı işçilerin kitlesel direnişidir.
• Toplumsal Anlaşma (1978): Ecevit hükümeti ile Türk-İş arasında imzalanan, sosyal diyalog ve ücret sınırlamasını içeren tarihi belgedir.
• İthal İkameci Model: İç talebi canlı tutma gereği, bu dönemde reel ücretlerin artmasına ve sendikal hakların gelişmesine zemin hazırlamıştır.

1. 1961 Anayasası’nın çalışma ilişkileri açısından getirdiği en önemli yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sendika kurma hakkını ilk kez tanıması
B) Grev hakkını ilk kez anayasal bir hak olarak düzenlemesi
C) Lokavtı yasaklaması
D) İşçi ve işveren sendikalarını birleştirmesi
E) Zorunlu tahkim sistemini kalıcı hale getirmesi

Cevap : B) Grev hakkını ilk kez anayasal bir hak olarak düzenlemesi

Açıklama : 1961 Anayasası, “sosyal devlet” ilkesini benimseyerek sendika, toplu sözleşme ve özellikle **grev hakkını** anayasal güvence altına almıştır. Bu, Türk çalışma ilişkileri tarihinde bir dönüm noktasıdır; çünkü önceki dönemlerde grev yasağı (1936 İş Kanunu) veya sınırlamalar mevcuttu.

2. 1963 yılında çıkarılan ve Türkiye’de toplu iş ilişkilerini düzenleyen temel yasalar aşağıdakilerden hangisidir?

A) 3008 sayılı İş Kanunu ve 5018 sayılı Sendikalar Kanunu
B) 1475 sayılı İş Kanunu ve 2821 sayılı Sendikalar Kanunu
C) 274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu
D) 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
E) Cemiyetler Kanunu ve Borçlar Kanunu

Cevap : C) 274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu

Açıklama : 1961 Anayasası’nın getirdiği hakları hayata geçirmek amacıyla 1963 yılında **274 sayılı Sendikalar Kanunu** (örgütlenme özgürlüğü için) ve **275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu** (toplu pazarlık ve mücadele için) kabul edilmiştir. Bu yasalar 1980’e kadar yürürlükte kalmıştır.

3. 1967 yılında Türk-İş’ten ayrılan sendikaların kurduğu ve “sınıf ve kitle sendikacılığı” anlayışını benimseyen işçi konfederasyonu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hak-İş
B) DİSK (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu)
C) MİSK
D) Türk-İş
E) KESK

Cevap : B) DİSK (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu)

Açıklama : Türk-İş’in “partiler üstü politika” anlayışını ve hükümetlerle uzlaşmacı tavrını eleştiren Maden-İş, Lastik-İş, Basın-İş gibi sendikalar, 1967 yılında Türk-İş’ten ayrılarak **DİSK**’i kurmuşlardır. DİSK, daha mücadeleci ve sınıf eksenli bir sendikacılık anlayışını savunmuştur.

4. 15-16 Haziran 1970 olaylarının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Asgari ücretin düşürülmesi
B) Kıdem tazminatının kaldırılması
C) Sendikalara barajlar getirerek DİSK’in kapatılmasını veya etkisizleştirilmesini amaçlayan yasa değişikliği girişimi
D) 1961 Anayasası’nın yürürlükten kaldırılması
E) İşçi ücretlerinin ödenmemesi

Cevap : C) Sendikalara barajlar getirerek DİSK’in kapatılmasını veya etkisizleştirilmesini amaçlayan yasa değişikliği girişimi

Açıklama : Hükümetin, 274 sayılı Sendikalar Kanunu’nda değişiklik yaparak sendikaların Türkiye genelinde %10 barajını aşmasını şart koşması, fiilen DİSK’in varlığını sona erdirecek bir girişimdi. Buna tepki olarak işçiler 15-16 Haziran’da İstanbul ve Kocaeli’de büyük kitlesel eylemler gerçekleştirmiştir.

5. 1960-1980 döneminde işverenlerin örgütlenmesiyle ilgili en önemli gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) İlk işveren sendikasının kurulması
B) Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu’nun (TİSK) kurulması (1962)
C) İşverenlerin sendika kurmasının yasaklanması
D) Ticaret Odalarının kapatılması
E) İşverenlerin sadece dernek çatısı altında toplanması

Cevap : B) Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu’nun (TİSK) kurulması (1962)

Açıklama : İşçi sendikalarının güçlenmesi ve grev hakkının tanınması karşısında işverenler de örgütlenmelerini merkezi bir yapıya kavuşturma ihtiyacı hissetmiş ve 1962 yılında **TİSK**’i kurarak tek çatı altında toplanmaya başlamışlardır.

6. Aşağıdakilerden hangisi 1960-1980 döneminde Türk sendikacılığının özelliklerinden biri değildir?

A) Check-off (aidatın kaynaktan kesilmesi) sistemi ile sendikaların mali olarak güçlenmesi
B) Sendikalaşma oranlarının ve toplu iş sözleşmesi kapsamının artması
C) Sendikaların “partiler üstü politika” ve “sınıf sendikacılığı” gibi farklı ideolojik ayrımlar yaşaması
D) İşyeri sendikacılığının tamamen ortadan kalkması ve sadece işkolu sendikacılığının kalması
E) Kamu kesimi sendikacılığının ağırlığını koruması

Cevap : D) İşyeri sendikacılığının tamamen ortadan kalkması ve sadece işkolu sendikacılığının kalması

Açıklama : 274 sayılı yasa, sendikaların işyeri, işkolu veya federasyon şeklinde örgütlenmesine olanak tanıyordu. Bu dönemde sendika sayısında büyük bir artış (sendika enflasyonu) yaşanmış, çok sayıda küçük **işyeri sendikası** varlığını sürdürmüştür. Tamamen işkolu sendikacılığına geçiş 1980 sonrası (2821 sayılı yasa ile) olacaktır.

7. 1965 yılında çıkarılan 624 sayılı Kamu Personeli Sendikaları Kanunu ile memurlara tanınan sendika hakkının akıbeti ne olmuştur?

A) Günümüze kadar kesintisiz devam etmiştir.
B) 1982 Anayasası ile daha da genişletilmiştir.
C) 1971’de (12 Mart dönemi) Anayasa değişikliği ile memurların sendika kurma hakkı kaldırılmıştır.
D) Sadece öğretmenlere tanınmıştır.
E) Memurlar grev hakkını da elde etmiştir.

Cevap : C) 1971’de (12 Mart dönemi) Anayasa değişikliği ile memurların sendika kurma hakkı kaldırılmıştır.

Açıklama : 1961 Anayasası ve 1965 tarihli 624 sayılı yasa ile memurlara sendika kurma hakkı verilmiş (TÖS gibi güçlü sendikalar kurulmuş), ancak **12 Mart 1971** askeri muhtırasından sonra yapılan anayasa değişikliğiyle memurların “işçi” sayılmadığı gerekçesiyle sendika kurmaları yasaklanmıştır.

8. Türk-İş’in sendikaların birleşerek güçlenmesini sağlamak amacıyla benimsediği ancak tam olarak hayata geçiremediği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kafa ve Kasa Birliği
B) Sınıf Sendikacılığı
C) Diyalog ve Uzlaşma
D) Sosyal Sözleşme
E) Grev Gözcülüğü

Cevap : A) Kafa ve Kasa Birliği

Açıklama : Türk-İş, sendikaların dağınıklığını önlemek ve mali/idari yapısını güçlendirmek için “Milli Tip Sendika” veya **”Kafa ve Kasa Birliği”** (yönetim ve maliyenin merkezileşmesi) politikasını benimsemiştir. Ancak sendika liderlerinin koltuklarını kaybetme korkusu gibi nedenlerle bu birleşme tam sağlanamamıştır.

9. 1960-1980 döneminde izlenen “İthal İkameci Sanayileşme” politikasının çalışma ilişkileri üzerindeki etkisi nasıldır?

A) Ücretlerin baskılandığı ve sendikaların zayıflatıldığı bir dönemdir.
B) İç talebin canlı tutulması gerektiği için, görece yüksek ücretlere ve sendikal hakların genişlemesine izin veren bir ortam yaratmıştır.
C) İhracatı artırmak için işçi maliyetleri düşürülmüştür.
D) Tarım sektörüne öncelik verilmiş, sanayi işçiliği gerilemiştir.
E) Yabancı işçilerin istihdamı artmıştır.

Cevap : B) İç talebin canlı tutulması gerektiği için, görece yüksek ücretlere ve sendikal hakların genişlemesine izin veren bir ortam yaratmıştır.

Açıklama : İthal ikameci model, üretilen malların iç piyasada tüketilmesine dayandığı için, işçilerin alım gücünün (talebin) yüksek olması sistemin lehinedir. Bu nedenle 1960-1980 döneminde **reel ücretlerin arttığı** ve sendikal hakların geliştiği “popülist” bir bölüşüm politikası izlenmiştir.

10. 1971 yılında yürürlüğe giren ve 2003 yılına kadar uygulanan, kapsamı genişletilmiş yeni İş Kanunu’nun numarası nedir?

A) 3008
B) 931
C) 1475
D) 4857
E) 6331

Cevap : C) 1475

Açıklama : 1936 tarihli 3008 sayılı İş Kanunu’nun yetersiz kalması üzerine, önce 931 sayılı yasa (Anayasa Mahkemesi iptal etti) ve ardından onun yerine geçen **1475 sayılı İş Kanunu** (1971) kabul edilmiştir. Bu yasa, işçi tanımını genişletmiş ve kapsamı artırmıştır.

1. 1960-1980 döneminde sendikaların mali olarak güçlenmesini sağlayan uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

A) Play off
B) Stand by
C) Check off
D) Check out
E) Lock out

Cevap : C) Check off

Açıklama : Check-off, sendika aidatlarının işveren tarafından işçinin ücretinden kaynağından kesilerek doğrudan sendikanın hesabına yatırılması sistemidir. Bu sistem, sendikaların aidat toplama sorununu çözmüş ve mali yapılarını 1960-1980 döneminde büyük ölçüde güçlendirmiştir.

2. 1961’de sendikacılar tarafından kurulan siyasi partinin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) CHP
B) AP
C) DP
D) TİP
E) YTP

Cevap : D) TİP

Açıklama : 13 Şubat 1961 tarihinde, İstanbul’daki çeşitli sendikaların yöneticileri tarafından kurulan ve işçi sınıfının siyasal temsilini amaçlayan parti Türkiye İşçi Partisi (TİP)’tir.

3. 1960’ların başında tarım dışı istihdamın oranı yaklaşık yüzde kaçtı?

A) 15
B) 20
C) 30
D) 50
E) 65

Cevap : C) 30

Açıklama : 1960’lı yılların başında Türkiye hâlâ büyük ölçüde bir tarım toplumuydu. İstatistiklere göre o dönemde istihdamın yaklaşık %70’i tarım sektöründe, geri kalan yaklaşık %30’u ise tarım dışı sektörlerde (sanayi ve hizmetler) yer almaktaydı.

4. Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası’nda devletin niteliklerinden biridir?

A) Liberal devlet
B) Üniter devlet
C) Federal devlet
D) Sosyal devlet
E) Ulus devlet

Cevap : D) Sosyal devlet

Açıklama : 1961 Anayasası’nın getirdiği en önemli yeniliklerden biri, devletin nitelikleri arasına “Sosyal Devlet” ilkesini eklemesidir. Bu ilke, devletin vatandaşlarına insan onuruna yaraşır bir hayat düzeyi sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir ve çalışma hayatındaki hakların (sendika, grev vb.) anayasal dayanağını oluşturur.

5. 1961 Anayasası sendikalaşma hakkını kimlere tanımıştır?

A) İşçilere
B) İşverenlere
C) Ücretlilere
D) Çalışanlara ve işverenlere
E) Çalışanlara

Cevap : D) Çalışanlara ve işverenlere

Açıklama : 1961 Anayasası, sendika kurma hakkını sadece “işçiler” ile sınırlamamış, daha geniş bir kavram olan “çalışanlar” ve “işverenler” ifadesini kullanmıştır. Bu sayede memurlar da bu dönemde sendika kurma hakkına sahip olmuşlardır (Ancak 1971 değişikliğiyle memurların bu hakkı geri alınmıştır).

6. Sendikalara üçte bir oranında baraj getiren ve 1970 yılında kabul edilen yasa hangisidir?

A) 274
B) 275
C) 657
D) 1317
E) 1475

Cevap : D) 1317

Açıklama : 1970 yılında çıkarılan 1317 sayılı yasa, 274 sayılı Sendikalar Kanunu’nda değişiklik yaparak sendikaların Türkiye genelinde kurulu bulunduğu işkolundaki sigortalı işçilerin en az üçte birini üye yapma zorunluluğu (baraj) getirmiştir. Bu yasa, DİSK’i hedef aldığı gerekçesiyle 15-16 Haziran olaylarına neden olmuş ve daha sonra Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir.

7. 1967 yılında kurulan işçi konfederasyonunun adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türk-İş
B) DİSK
C) MİSK
D) Hak-İş
E) TÖS

Cevap : B) DİSK

Açıklama : Türk-İş yönetiminin politikalarına muhalif olan Maden-İş, Lastik-İş ve Basın-İş gibi sendikaların yöneticileri, 1967 yılında ayrılarak DİSK (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu)’nu kurmuşlardır.

8. 275 sayılı yasaya göre hangi tür sendika kurulabilir?

A) İşyeri
B) İşkolu
C) Federasyon
D) Konfederasyon
E) Tümü

Cevap : E) Tümü

Açıklama : Dönemin mevzuatı (özellikle örgütlenmeyi düzenleyen 274 sayılı yasa ve ilgili hükümler), sendikaların örgütlenme yapısı konusunda oldukça serbestlik tanımıştır. Bu dönemde işyeri sendikası, işkolu sendikası, meslek sendikası, federasyon ve konfederasyon şeklinde örgütlenmek mümkündü. (Not: Soru kökünde 275 denilmiş olsa da, sendika türleri o dönemin yasal çerçevesinde bu çeşitliliğe sahipti).

9. Aşağıdakilerden hangisi 1960-1980 döneminde sendika üye sayılarının sağlıksız hâle gelmesinin nedenlerinden biri değildir?

A) Yetki uyuşmazlıklarının olması
B) Sendikalar arası rekabetin olması
C) Üyeliklerin sendika beyanına bağlı olması
D) Olumlu sendika özgürlüğünün olması
E) Birden çok sendikaya üye olunabilmesi

Cevap : D) Olumlu sendika özgürlüğünün olması

Açıklama : Olumlu sendika özgürlüğü, kişinin sendikaya üye olma hakkını ifade eder ve bu temel bir haktır; sayıların şişmesinin veya sağlıksız olmasının bir nedeni değildir. Sayıların sağlıksız (gerçeği yansıtmayan) olmasının nedenleri; noter şartının olmaması, üyeliğin sendika beyanına dayanması, birden çok sendikaya üyelik imkanı ve sendikalar arası rekabet gibi faktörlerdir.

10. 1978 yılında Hükümet ile Türk-İş arasında Türkiye’de ilk kez imzalanan belgenin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kamu Toplu Sözleşmesi
B) Ulusal Anlaşma
C) Toplumsal Anlaşma
D) Temel Anlaşma
E) Ekonomik-Sosyal Anlaşma

Cevap : C) Toplumsal Anlaşma

Açıklama : 1978 yılında Ecevit Hükümeti ile Türk-İş arasında, ekonomideki zorlukları aşmak ve çalışma barışını sağlamak amacıyla “Toplumsal Anlaşma” adı verilen tarihi bir belge imzalanmıştır. Bu belge, ücret artışlarını sınırlamayı ve sosyal diyaloğu geliştirmeyi hedefliyordu.