ÇEK301U Çalışma İlişkileri Tarihi Ünite 7

Giriş

1980 sonrası dönem, Türkiye’de çalışma ilişkilerinin köklü bir değişim geçirdiği, devletçi politikalardan serbest piyasaya geçişin yaşandığı ve sendikal hakların daraltıldığı bir süreçtir. 24 Ocak Kararları ve 12 Eylül darbesi bu dönüşümün miladıdır. Bu dönemde esneklik, kuralsızlaşma ve hizmet sektörünün yükselişi çalışma hayatına damgasını vurmuştur.

Ekonomik Dönüşüm ve Politikalar

• 24 Ocak 1980 Kararları: İthal ikameci modelden vazgeçilerek, “İhracata Yönelik Sanayileşme” stratejisine geçilmiştir. Bu model, dünya pazarlarında rekabet edebilmek için ücretlerin baskılanmasını öngörmüştür.
• Sektörel Değişim: Küreselleşmeyle birlikte tarım ve sanayinin payı azalırken, istihdamda en hızlı büyüyen sektör Hizmetler Sektörü olmuştur.

Hukuki ve Anayasal Düzenlemeler

• 1982 Anayasası: 1961’e göre daha kısıtlayıcıdır.
  • Grev hakkının yanı sıra işverenler için Lokavtı da anayasal hak yapmıştır (1961’de yoktu).
  • Sendika hakkını sadece “işçiler ve işverenler” ile sınırlamış, memurlara yasağı sürdürmüştür.
  • Sadece Menfaat (Çıkar) Grevine izin vermiş; hak grevi, siyasi grev, genel grev ve dayanışma grevini yasaklamıştır.
• YHK Dönemi: 12 Eylül sonrası sendikal faaliyetler durdurulmuş, toplu sözleşmeler Yüksek Hakem Kurulu (YHK) tarafından bağıtlanmıştır. Bu durum reel ücretleri eritmiştir.
• 2821 Sayılı Sendikalar Kanunu (1983): Sendikal yapıyı merkezileştirmiş; işyeri ve meslek sendikalarını kaldırarak sadece İşkolu Sendikası modelini getirmiştir.

Eylemler ve Yeni Kurumlar

• Bahar Eylemleri (1989): Baskılanan ücretlere tepki olarak kamu işçilerinin başlattığı (toplu vizite, sakal bırakma vb.) grev dışı eylemlerdir. Sonucunda %140’lara varan ücret artışları alınmıştır.
• Sosyal Diyalog: 2003 tarihli 4857 Sayılı İş Kanunu ile AB uyum süreci çerçevesinde Üçlü Danışma Kurulu oluşturulmuştur.

1. 1980 sonrasının iktisadi politikaları ile simgeleşen kararların adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 12 Eylül
B) 28 Şubat
C) 24 Ocak
D) 5 Nisan
E) 12 Mart

Cevap : C) 24 Ocak

Açıklama : 24 Ocak 1980 Kararları, Türkiye ekonomisinde yapısal bir dönüşümü ifade eder. Bu kararlarla “ithal ikameci” sanayileşme modelinden vazgeçilerek, “serbest piyasa ekonomisi” ve “dışa açık büyüme” modeline geçilmiştir. Bu kararlar, çalışma ilişkilerini de derinden etkilemiş ve ücretlerin baskılanmasını öngörmüştür.

2. 1980 sonrası uygulanan iktisat politikalarına ne ad verilir?

A) İthal ikamesi
B) Karma ekonomi
C) İhracata yönelik sanayileşme
D) Devletçilik
E) Millî iktisat politikası

Cevap : C) İhracata yönelik sanayileşme

Açıklama : 1980 öncesinde (1960-1980 arası) uygulanan ve iç pazarı hedefleyen “İthal İkameci” modelin yerine, 1980 sonrasında (24 Ocak kararlarıyla) dünya pazarlarına entegrasyonu ve rekabeti hedefleyen **”İhracata Yönelik Sanayileşme”** stratejisi benimsenmiştir.

3. 1980 sonrası dönemde istihdam içinde sayısal ve oransal açıdan en hızlı büyüyen sektör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarım
B) Sanayi
C) İmalat sanayi
D) Hizmet
E) İnşaat

Cevap : D) Hizmet

Açıklama : Küreselleşme süreci ve teknolojik gelişmelerle birlikte, sadece Türkiye’de değil tüm dünyada tarım ve sanayi sektörünün istihdamdaki payı görece azalırken, **hizmetler sektörü** (turizm, finans, ticaret, iletişim vb.) istihdam içinde en hızlı büyüyen sektör haline gelmiştir.

4. 1961 Anayasası’nda yer almayan ancak 1982 Anayasası’nda yer alan çalışma ilişkisi uygulamasına ne ad verilir?

A) Grev
B) Toplu sözleşme
C) Uyuşmazlık
D) Lokavt
E) Arabuluculuk

Cevap : D) Lokavt

Açıklama : 1961 Anayasası işçilere grev hakkını tanırken, işverenler için lokavtı anayasal bir hak olarak düzenlememiş, bunu yasalara bırakmıştı. Ancak 1982 Anayasası, işçi ve işveren dengesini gözetme iddiasıyla **Lokavt**ı da anayasal bir kurum (hak) olarak düzenlemiştir.

5. 1982 Anayasası’nın (özgün hâlinde) sendikalaşma hakkı tanındığı kesim aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşçilere ve işverenlere
B) İşverenlere
C) Ücretlilere
D) Çalışanlara ve işverenlere
E) Çalışanlara

Cevap : A) İşçilere ve işverenlere

Açıklama : 1961 Anayasası “çalışanlar” ifadesini kullanarak memurların da sendika kurmasına (başlangıçta) olanak tanırken; 1982 Anayasası’nın ilk halinde sendika hakkı sadece **”işçiler ve işverenler”** ile sınırlandırılmış, memurların sendika kurması 1995 ve 2001 değişikliklerine kadar yasaklanmıştır.

6. 12 Eylül sonrasında toplu iş sözleşmelerini bağıtlama yetkisi verilen tahkim organı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Millî Güvenlik Kurulu
B) Millî Güvenlik Konseyi
C) Yüksek Hakem Kurulu
D) Danışma Meclisi
E) Ekonomik ve Sosyal Konsey

Cevap : C) Yüksek Hakem Kurulu

Açıklama : 12 Eylül 1980 darbesinden sonra sendikal faaliyetler ve grevler askıya alınmıştır. Bu dönemde toplu iş sözleşmeleri, tarafların özgür iradesiyle değil, devlet tarafından atanan **Yüksek Hakem Kurulu (YHK)** tarafından belirlenmiş ve yürürlüğe konulmuştur. Bu durum ücretlerin reel olarak erimesine neden olmuştur.

7. 4857 Sayılı İş Yasası ile getirilen sosyal taraflar arası danışma organına ne ad verilir?

A) Çalışma Meclisi
B) Kamu Görevlileri Hakem Kurulu
C) Uzlaştırma Kurulu
D) Üçlü Danışma Kurulu
E) Asgari Ücret Tespit Komisyonu

Cevap : D) Üçlü Danışma Kurulu

Açıklama : 2003 yılında yürürlüğe giren 4857 sayılı İş Kanunu, AB uyum süreci çerçevesinde “sosyal diyalog” mekanizmalarına önem vermiştir. Bu kapsamda, hükümet, işçi ve işveren temsilcilerini bir araya getiren **Üçlü Danışma Kurulu** oluşturulmuştur.

8. 2821 sayılı yasaya göre serbest sendika türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşyeri sendikası
B) İşkolu sendikası
C) Federasyon
D) Sendika birlikleri
E) Meslek sendikası

Cevap : B) İşkolu sendikası

Açıklama : 1983 yılında çıkarılan 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, sendikal yapıyı merkezileştirmek ve dağınıklığı önlemek amacıyla işyeri sendikalarını, meslek sendikalarını ve federasyonları kaldırmış; sadece **İşkolu Sendikası** şeklinde örgütlenmeye izin vermiştir. Ayrıca %10 işkolu barajı getirerek sendika sayısını azaltmayı hedeflemiştir.

9. 1982 Anayasası ve 2822 sayılı Yasanın yasal kabul ettiği grev türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Menfaat (çıkar) grevi
B) Hak grevi
C) Dayanışma grevi
D) Genel grev
E) Siyasal grev

Cevap : A) Menfaat (çıkar) grevi

Açıklama : 1982 Anayasası ve ilgili yasalar, grev hakkını oldukça daraltmıştır. Hak grevi (uygulamadan doğan uyuşmazlıklar), siyasi grev, genel grev ve dayanışma grevi yasaklanmıştır. Sadece toplu iş sözleşmesi yapılması sırasında çıkan uyuşmazlıklarda **Menfaat Grevi**ne (Çıkar Grevi) izin verilmiştir.

10. 1989-90 yıllarında gerçekleşen ve ağırlıkla kamu işçilerinin katıldığı ülke çapında yapılan ve aylarca süren grev dışı eylemlere ne ad verilir?

A) 1 Mayıs
B) Netaş grevi
C) Zonguldak-Ankara yürüyüşü
D) Bahar eylemleri
E) Seka direnişi

Cevap : D) Bahar eylemleri

Açıklama : 1980 sonrası baskılanan ücretler ve sendikal haklar nedeniyle, 1989 yerel seçimleri sonrasında kamu işçileri başta olmak üzere işçiler; iş yavaşlatma, toplu viziteye çıkma, sakal bırakma, çıplak ayakla yürüme gibi “grev dışı” pasif direniş eylemleri başlatmıştır. Bu eylemler bütününe **1989 Bahar Eylemleri** denir ve sonucunda ciddi ücret artışları elde edilmiştir.