ÇEK301U Çalışma İlişkileri Tarihi Ünite 8

Giriş

Çalışma ilişkileri tarihi, 1945 sonrasında iki ana döneme ayrılır: 1945-1980 (Altın Çağ) ve 1980 Sonrası (Küreselleşme). Bu makalede, Fordist uzlaşma döneminin özellikleri, 1980 sonrası neoliberal dönüşüm, yeni uluslararası işbölümü ve esneklik kavramları ele alınacaktır.

1. Kapitalizmin Altın Çağı (1945-1980) ve Fordizm

İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan bu dönem, “sosyal uzlaşma” ve refah devleti uygulamaları ile karakterize edilir.

• Temel Özellikler: Yüksek ekonomik büyüme, ücret artışları, sosyal eşitsizliklerin azalması ve düşük işsizlik (Tam İstihdam) oranları görülmüştür. Devlet piyasaya aktif olarak müdahale etmiştir (Piyasanın serbest bırakılması bu dönemin özelliği değildir).
• Sosyal Uzlaşma: Ekonomik büyüme, güçlü işçi hareketleri ve Sovyetler Birliği’nin varlığı (komünizm tehdidi) uzlaşmayı zorunlu kılmıştır. Ancak 1970’lerde “ulusal pazarların doygunluğa ermesi” bu sistemi krize sokmuştur.
• Çevre Fordizmi: Fordizmin gelişmekte olan ülkelere (Meksika, Brezilya vb.) yayılan biçimine verilen addır.

2. Küreselleşme ve Neoliberal Dönem (1980 Sonrası)

1980 sonrası dönem, sermaye hareketlerinin serbestleştiği (kontrolün kalktığı), ticaretin liberalleştiği ve devletin küçüldüğü bir evredir.

• Yeni Uluslararası İşbölümü: Sanayi üretimi gelişmekte olan ülkelere kayarken, gelişmiş ülkelerde sanayisizleşme yaşanmış ve hizmet/bilgi sektörü (sembolik analitik işler) öne çıkmıştır.
• Çalışma İlişkilerine Etkisi: Sendika yoğunlukları düşmüş, toplu pazarlık işletme düzeyine inmiş ve “Sosyal Demokrat” model zayıflamıştır.

3. Esneklik ve Endüstri İlişkileri Modelleri

• İşlevsel Esneklik: Çalışanların birden fazla beceriye sahip olarak firma içinde farklı görevlerde çalıştırılabilmesidir.
• Modeller: Kuzey Korporatizmi, Ren Modeli (Almanya) ve Piyasa Despotizmi (ABD) birer endüstri ilişkileri modelidir. Ancak Taylorizm bir model değil, bir üretim yönetimi tekniğidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi 1945 sonrası çalışma ilişkileri tarihindeki dönemlere işaret eder?

A) 1945-1965, 1965-1985 ve 1985 sonrası
B) 1945-1990 ve 1990 sonrası
C) 1945-1980 ve 1980 sonrası
D) 1945-2000 ve 2000 sonrası
E) 1945-1950, 1950-1960, 1960-1990 ve 1990 sonrası

Cevap : C) 1945-1980 ve 1980 sonrası

Açıklama : Çalışma ilişkileri tarihi literatüründe 1945 sonrası dönem temel olarak iki ana evreye ayrılır: 1. Dönem, 1945’ten 1970’lerin sonuna (yaklaşık 1980’e) kadar süren, refah devleti ve Fordist uzlaşmanın hakim olduğu “Altın Çağ”dır. 2. Dönem ise 1980’den günümüze uzanan, küreselleşme, neoliberalizm ve esnekliğin hakim olduğu dönemdir.

2. Aşağıdakilerden hangisi kapitalizmin altın çağının özelliklerinden biri değildir?

A) Yüksek büyüme oranları
B) Toplumsal eşitsizliklerin azalmaları
C) Yüksek işsizlik oranları
D) Ücret artışları
E) Refah devleti uygulamaları

Cevap : C) Yüksek işsizlik oranları

Açıklama : Kapitalizmin “Altın Çağı” (1945-1975 arası), yüksek büyüme, refah devleti uygulamaları, reel ücret artışları ve gelir dağılımında düzelme ile karakterize edilir. Bu dönemin en belirgin özelliklerinden biri “yüksek işsizlik” değil, aksine tam istihdam politikaları sayesinde işsizliğin çok düşük seviyelerde olmasıdır.

3. Fordizmin gelişmekte olan ülkelerdeki biçimine ne ad verilir?

A) Kusurlu Fordizm
B) Esnek Fordizm
C) Devlet Fordizmi
D) Geç Fordizm
E) Çevre Fordizmi

Cevap : E) Çevre Fordizmi

Açıklama : Alain Lipietz gibi Düzenleme Okulu teorisyenleri, Fordizmin gelişmekte olan ülkelere (Meksika, Brezilya, Güney Kore vb.) yayılmasını ve buralarda aldığı spesifik biçimi tanımlamak için “Çevre Fordizmi” (Peripheral Fordism) kavramını kullanmışlardır.

4. Aşağıdakilerden hangisi İkinci Dünya Savaşı sonrası Fordizminin özelliklerinden biri değildir?

A) Fordizmin kitlesel üretimle kitlesel tüketim arasında bir dengenin kurulduğu bir birikim rejimi hâline gelmesi
B) Fordizmin sosyal ve siyasal kurumlarının yerleşmesi
C) Piyasanın işleyişine müdahale edilmemesi
D) Fordizmin üçüncü dünya ülkelerinde de yaygınlaşması
E) Çok uluslu şirketlerin gelişmesi

Cevap : C) Piyasanın işleyişine müdahale edilmemesi

Açıklama : İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Fordist/Keynesyen sistemde devlet, ekonomiye aktif olarak müdahale etmiş, talep yönetimi yapmış ve sosyal devlet uygulamalarını hayata geçirmiştir. Dolayısıyla “piyasaya müdahale edilmemesi” (laissez-faire) bu dönemin özelliği değil, 1980 sonrası neoliberal dönemin özelliğidir.

5. Aşağıdakilerden hangisi endüstri ilişkileri modellerinden biri değildir?

A) Kuzey korporatizmi
B) Ren Bölgesi modeli
C) Akdeniz sistemi
D) Taylorizm
E) Piyasa despotizmi

Cevap : D) Taylorizm

Açıklama : Kuzey korporatizmi, Ren modeli (Almanya), Akdeniz sistemi ve Piyasa despotizmi (ABD/İngiltere) farklı ülkelerdeki makro “endüstri ilişkileri sistemlerini” ifade eder. Taylorizm ise bir endüstri ilişkileri modeli değil, iş süreçlerinin parçalanmasına ve verimliliğe odaklanan bir “üretim yönetimi ve iş organizasyonu” tekniğidir.

6. Aşağıdakilerden hangisi İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki sosyal uzlaşmanın dayandığı unsurlardan biri değildir?

A) Güçlü bir işçi hareketinin olması
B) Ekonomik büyümenin olması
C) Sovyetler Birliği’nin varlığının olması
D) Ulusal pazarların doygunluğa ermesi
E) İkinci Dünya Savaşı sırasında işçilerin ve sendikaların rol oynaması

Cevap : D) Ulusal pazarların doygunluğa ermesi

Açıklama : Sosyal uzlaşma; savaş sonrası ekonomik büyüme, güçlü sendikalar ve “komünizm tehdidi” (SSCB) gibi faktörlere dayanıyordu. “Ulusal pazarların doygunluğa ermesi” ise uzlaşmayı sağlayan bir unsur değil, 1970’lerde Fordist sistemin krize girmesine neden olan olumsuz bir faktördür.

7. Aşağıdakilerden hangisi küreselleşme döneminin özelliklerinden biri değildir?

A) Teknoloji sisteminin değişmesi
B) Sermaye hareketlerine kontrol getirilmesi
C) Üretim sisteminde esnekleşme
D) Esnek çalışma biçimlerinin oluşması
E) Ticaretin serbestleştirilmesi

Cevap : B) Sermaye hareketlerine kontrol getirilmesi

Açıklama : Küreselleşme dönemi (1980 sonrası), finansal serbestleşme ve deregülasyon ile karakterizedir. Bu dönemde sermaye hareketlerine kontrol getirilmemiş, aksine sermaye hareketleri serbest bırakılmış ve sermayenin küresel dolaşımının önündeki engeller kaldırılmıştır.

8. İşlevsel esneklik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çalışanların firma içerisinde farklı görevlere aktarılabilmeleri
B) Taşeronlaşma
C) Yoğunlaştırılmış iş haftası
D) İşçi alımının ve işçi çıkarılmasının piyasa koşullarına hızla uyarlanması
E) Ücretlerin bireysel sözleşmelerle belirlenmesi

Cevap : A) Çalışanların firma içerisinde farklı görevlere aktarılabilmeleri

Açıklama : İşlevsel esneklik (fonksiyonel esneklik), çalışanların birden fazla beceriye sahip olması (polivalans) ve bu sayede işletme içinde farklı işlerde veya görevlerde çalıştırılabilmesini ifade eder. (D şıkkı sayısal esnekliği, E şıkkı ücret esnekliğini tanımlar).

9. Aşağıdakilerden hangisi yeni uluslararası işbölümünün özelliklerinden biri değildir?

A) Gelişmiş ülkelerde sanayileşmenin olması
B) Üretim zincirlerinin olması
C) Yarı çevre ülkelerin çevre ülkelere yatırımlarının olması
D) İstihdamın mesleki bileşiminde değişimin olması
E) Gelişmiş ekonomilerde sembolik analitik işlevlerin artması

Cevap : A) Gelişmiş ülkelerde sanayileşmenin olması

Açıklama : Yeni Uluslararası İşbölümü’nde, standart sanayi üretimi gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere kaymıştır. Bu nedenle gelişmiş ülkelerde “sanayileşme” değil, “sanayisizleşme” (de-industrialization) ve hizmet/bilgi sektörüne kayış gözlenir.

10. Küreselleşme dönemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Sendika yoğunlukları düşmüştür.
B) Bireysel iş ilişkileri esnekleşmiştir.
C) Toplu sözleşmelerin düzeyinde işletme ön plana geçmiştir.
D) Hükûmetlerin piyasaya müdahaleleri azalmıştır.
E) “Sosyal Demokrat çalışma ilişkileri” güçlenmiştir.

Cevap : E) “Sosyal Demokrat çalışma ilişkileri” güçlenmiştir.

Açıklama : Küreselleşme ve neoliberal politikaların hakim olduğu dönemde, sendikaların zayıflaması, iş güvencesinin azalması ve piyasa kurallarının egemen olması nedeniyle “Sosyal Demokrat” veya korporatist çalışma ilişkileri güçlenmemiş, aksine zayıflamış ve çözülmüştür.