İktisada Giriş-1 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İktisat, sınırsız insan ihtiyaçları ile kıt kaynaklar arasında bir denge kurma bilimidir. Bu bilim dalı, birey ve firma kararlarını inceleyen mikro iktisat ile enflasyon, işsizlik gibi toplulaştırılmış ekonomik davranışları inceleyen makro iktisat olarak ikiye ayrılır. Mikro iktisadın temelinde, bir kararın alternatifinden vazgeçme bedelini ifade eden fırsat maliyeti kavramı yatar.

Arz ve Talep Mekanizması

Piyasa ekonomilerinde fiyatlar, arz ve talep güçlerinin etkileşimiyle belirlenir.

• Talep: Bir mala olan talep arttığında (örneğin doğurganlık oranının artmasıyla bebek kıyafeti talebinin artması), talep eğrisi sağa kayar. Bir malın arzı sabitken talebi artarsa, hem denge miktarı hem de denge fiyatı artar.
• Arz: Üretim maliyetlerini artıran faktörler, örneğin üretim faktör fiyatlarının artması, arz eğrisini sola kaydırır (arzı azaltır). Aksine, üretim teknolojisinin gelişmesi gibi maliyetleri düşüren faktörler arz eğrisini sağa kaydırır (arzı artırır).
• Eş Anlı Değişim: Bir malın talebi ve arzı eşanlı olarak artarsa (iki eğri de sağa kayarsa), denge miktarı kesinlikle artar, ancak denge fiyatının ne olacağı belirsizdir.

Esneklik Kavramı

Esneklik, değişkenler arasındaki duyarlılığı ölçer.

• Talebin Fiyat Esnekliği: Fiyattaki değişimin talep edilen miktarı ne kadar etkilediğini gösterir. Eğer bir malın fiyatındaki %5’lik bir azalma, talepte %3’lük bir artışa neden oluyorsa, esneklik değeri (0.6) 1’den küçük olduğu için talep esnek değildir (inelastik).
• Talebin Gelir Esnekliği: Tüketicinin gelirinde ortaya çıkacak değişmelerin onun talebini ne seviyede etkileyeceğini ölçmek için kullanılır.
• Arz Esnekliği: Eğer esneklik değeri 1’den küçükse (Eˢ<1), bu durum inelastik arz olarak adlandırılır.

Tüketici Davranışı: Fayda Teorisi

Tüketicinin amacı, malların tüketiminden elde ettiği tatmin hissi olan “faydayı” maksimize etmektir. Tüketilen mal miktarı arttıkça, her ek birimden sağlanan fayda (marjinal fayda) azalır; bu nedenle marjinal fayda eğrisi artan değil, azalan bir eğridir. Tüketiciye aynı fayda düzeyini sağlayan farklı mal bileşimlerini gösteren eğrilere kayıtsızlık eğrileri denir. Bu eğrilerin eğimi (mutlak değeri) azalır ve marjinal ikame oranını gösterir.

Üretici Davranışı: Üretim ve Maliyet

Kısa dönem, en az bir üretim faktörünün sabit olduğu süredir. Uzun dönemde ise tüm girdilerin miktarı değiştirilebildiği için azalan verimler kanunu ortadan kalkar. Üretim ölçeği arttıkça uzun dönem ortalama maliyetlerin azalması durumuna ölçek ekonomileri denir. Üretim maliyetleri, üretim miktarından bağımsız olan (kira, sigorta gibi) sabit maliyetler ve üretim miktarına bağlı olarak değişen (hammadde giderleri gibi) değişken maliyetler olarak ikiye ayrılır.

Aynı toplam ürün miktarını sağlayan farklı girdi bileşimlerini gösteren eğriye eş-ürün eğrisi denir ve bu eğrinin eğimi marjinal teknik ikame oranına eşittir.

Piyasa Yapıları

Aynı malı üreten firmalar topluluğuna “endüstri” denir. Piyasalar, rekabetin düzeyine göre sınıflandırılır.

• Tam Rekabet: Çok sayıda firmanın olduğu ve ürünlerin homojen olduğu, piyasaya giriş ve çıkışların serbest olduğu bir piyasadır. Bu piyasadaki firma fiyat alıcıdır ve marjinal geliri malın fiyatına eşittir. Kâr maksimizasyonu P=MC koşulunda ve MC’nin arttığı yerde sağlanır. Eğer piyasada aşırı kâr varsa, uzun dönemde piyasaya yeni firmalar girer, üretim artar, fiyat düşer ve iktisadi kâr yok olma eğilimine girerek normal kâr gerçekleşir.
• Monopol (Tekel): Piyasada tek bir satıcının olduğu ve patentler, kamu ayrıcalıkları gibi giriş engellerinin bulunduğu piyasadır. Monopolcü firma, piyasaya giriş engelleri sayesinde hem kısa hem de uzun dönemde aşırı kâr elde edebilir, bu nedenle kısa ve uzun dönem dengesi aynıdır.
• Fiyat Farklılaştırması: Monopolcünün aynı malı farklı müşterilere farklı fiyatlardan satmasıdır. Her müşteriye ödemeye razı olduğu en yüksek fiyatı uygulamak birinci derece; bir futbol maçında biletleri öğrenci, kadın, 12 yaş altı gibi gruplara ayırarak farklı fiyatlandırmak ise üçüncü derece fiyat farklılaştırmasıdır.

1.

Yukarıdaki şekle göre üreticinin mevcut faktörlerinin üretimde tam olarak kullanılmadığı nokta aşağıdakilerden hangisidir?

A) A
B) E
C) C
D) B
E) D

Cevap : B) E

Açıklama :

2. Aşağıdaki durumlardan hangisinde bir malın arz eğrisi sola doğru kaymaktadır?

A) Fiyatının azalması
B) Üretim faktör fiyatlarının artması
C) Teknolojisinin gelişmesi
D) Fiyatının artması
E) Vergi oranlarının azalması

Cevap : B) Üretim faktör fiyatlarının artması

Açıklama : Arz eğrisinin sola kayması (azalması), aynı fiyattan daha az mal üretilmesi anlamına gelir. **Üretim faktör fiyatlarının artması** (maliyetlerin yükselmesi) kârlılığı düşürür ve arzı azaltarak eğriyi sola kaydırır. Diğer şıklar sağa kaydırır veya sadece eğri üzerinde hareket yaratır.

3. Tam rekabetçi bir endüstride önemli ölçüde iktisadi kar gerçekleştiriliyorsa aşağıdakilerden hangisi meydana gelir?

A) Üretim düşer, ürün fiyatı yükselir ve iktisadi kar yok olma eğilimine girer
B) Üretim artar, ürün fiyatı düşer ve iktisadi kar yükselme eğilimine girer
C) Üretim artar, ürün fiyatı düşer ve iktisadi kar yok olma eğilimine girer
D) Üretim ve ürün fiyatı artar, iktisadi kar yok olma eğilimine girer
E) Üretim ve ürün fiyatı düşer, iktisadi kar yok olma eğilimine girer

Cevap : C) Üretim artar, ürün fiyatı düşer ve iktisadi kar yok olma eğilimine girer

Açıklama : Tam rekabette aşırı kâr (iktisadi kâr) gören piyasaya yeni firmalar girer (5. soruya bakınız). Bu durum, toplam **üretimi artırır**, rekabeti ve piyasa arzını artırdığı için **ürün fiyatı düşer** ve uzun dönemde aşırı kâr **yok olma eğilimine girerek** normal kâr gerçekleşir.

4. Bir futbol maçının biletleri için normal bilet 90 TL, kadınlar için 75 TL, öğrenciler için 40 TL, 12 yaş altı çocuklar için 10 TL olarak belirlenmiş ise bu durum aşağıdakilerden hangisi ile açıklanır?

A) Üçüncü derece fiyat farklılaştırması
B) İkinci derece fiyat farklılaştırması
C) Birinci derece mal farklılaştırması
D) İkinci derece mal farklılaştırması
E) Birinci derece fiyat farklılaştırması

Cevap : A) Üçüncü derece fiyat farklılaştırması

Açıklama : **Üçüncü derece fiyat farklılaştırması**, piyasanın demografik (kadın, öğrenci, yaş grubu) veya coğrafi kriterlere göre gruplara ayrılarak, her grubun talebinin fiyat esnekliğine göre farklı fiyat belirlenmesidir.

5. Tam rekabet piyasalarında aşırı kâr eden firmalar varsa uzun dönemde aşağıdakilerden hangisi meydana gelir?

A) Piyasaya yeni firma girmediği için aşırı kâr devam eder.
B) Aşırı kâra rağmen bazı firmalar piyasadan çıkar.
C) Piyasaya yeni firma girdiği için normal kâr gerçekleşir.
D) Piyasaya yeni firma girer ama aşırı kâr devam eder.
E) Firmalar uzun dönemde de aşırı kâr elde ederler.

Cevap : C) Piyasaya yeni firma girdiği için normal kâr gerçekleşir.

Açıklama : Tam rekabet piyasasının temel özelliği, piyasaya giriş-çıkışın serbest olmasıdır. Aşırı kâr (iktisadi kâr) gören firmalar piyasaya girer, arz artar, fiyat düşer ve uzun dönemde tüm firmalar **normal kâr** elde eder.

6. Bir malın arz eğrisi aşağıdaki durumların hangisinde sağa doğru kayar?

A) Vergi oranlarının artması
B) Fiyatının artması
C) Fiyatının azalması
D) Üretim faktör fiyatlarının artması
E) Üretim teknolojisinin gelişmesi

Cevap : E) Üretim teknolojisinin gelişmesi

Açıklama : Arz eğrisinin sağa kayması (artması), aynı fiyattan daha çok mal üretilmesi anlamına gelir. **Üretim teknolojisinin gelişmesi**, maliyetleri düşüreceği için kârlılığı artırır ve arz eğrisini sağa kaydırır.

7. Monopolcü firmanın her bir müşterisine, ödemeye istekli olduğu en yüksek fiyatı ödetmesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) İkinci derece mal farklılaştırması
B) Birinci derece mal farklılaştırması
C) Üçüncü derece fiyat farklılaştırması
D) Birinci derece fiyat farklılaştırması
E) İkinci derece fiyat farklılaştırması

Cevap : D) Birinci derece fiyat farklılaştırması

Açıklama : **Birinci derece fiyat farklılaştırması (Kusursuz fiyat farklılaştırması)**, firmanın her müşteriden o müşterinin ödemeye razı olduğu maksimum fiyatı (rezervasyon fiyatını) talep etmesidir.

8. Eş ürün eğrilerinin belli bir girdi düzeyindeki eğimi aşağıdakilerden hangisine eşittir?

A) Azalan verimler kanununa
B) Marjinal teknik ikame oranına
C) İkame esnekliğine
D) Üretim esnekliğine
E) Marjinal ürüne

Cevap : B) Marjinal teknik ikame oranına

Açıklama : **Eş ürün eğrisinin (Isoquant) eğimi** (mutlak değeri), eğri üzerindeki bir noktada bir girdinin (örneğin sermaye), toplam çıktıyı değiştirmeden, diğer bir girdi (örneğin emek) ile ikame edilme oranını gösterir ve buna **Marjinal Teknik İkame Oranı (MTİO)** denir.

9. Toplam ve marjinal fayda eğrilerine göre aşağıdaki saptamalardan hangisi yanlıştır?

A) Marjinal fayda artan bir eğridir.
B) Toplam fayda tepe yapan bir eğridir.
C) Toplam fayda maksimumken marjinal fayda sıfırdır.
D) Toplam fayda artarken marjinal fayda azalmaktadır.
E) Toplam fayda azalırken marjinal fayda negatiftir.

Cevap : A) Marjinal fayda artan bir eğridir.

Açıklama : Tüketilen mal miktarı arttıkça, **Azalan Marjinal Fayda Kanunu** gereği marjinal fayda (ek birimden sağlanan fayda) **azalır**, artan bir eğri değildir. Toplam fayda maksimumken marjinal fayda sıfırdır (C) ve toplam fayda düşmeye başladığında marjinal fayda negatiftir (E).

10. Monopolcü firmanın kısa ve uzun dönem dengesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Monopolcü firma piyasada tek başına olduğu için kısa ve uzun dönem dengesi aynıdır.
B) Monopolde kısa ve uzun dönem ayırımı firma maliyetlerine göre belirlenir.
C) Monopolcünün uzun dönem maliyetleri kısa döneme göre daha fazladır.
D) Monopolcü firma kısa dönemde aşırı kâr uzun dönemde normal kar elde eder.
E) Monopolcü firma kısa dönemde monopolcü uzun dönemde tam rekabetçi gibi davranır.

Cevap : A) Monopolcü firma piyasada tek başına olduğu için kısa ve uzun dönem dengesi aynıdır.

Açıklama : Monopolde piyasaya giriş engelleri olduğu için, monopolcü firma **kısa dönemde** aşırı kâr elde edebildiği gibi, **uzun dönemde** de bu aşırı kârı sürdürebilir. Dolayısıyla kısa ve uzun dönem dengesi (aşırı kâr ve fiyatlama açısından) temelde aynıdır.

11. Bir firmanın üretim artıkça uzun dönem ortalama maliyeti azalıyorsa aşağıdakilerden hangisi geçerlidir?

A) Ölçek ekonomileri
B) Negatif sabit maliyetler
C) Negatif ölçek ekonomileri
D) Ölçeğe göre sabit getiri
E) Sabit marjinal maliyetler

Cevap : A) Ölçek ekonomileri

Açıklama : Üretim ölçeği (miktarı) arttıkça firmanın **uzun dönem ortalama maliyetinin azalması** durumuna **Ölçek Ekonomileri (Economies of Scale)** denir. Negatif ölçek ekonomileri (Diseconomies of Scale) ise maliyetin artması durumudur.

12. Bir malın fiyatındaki %5’lik bir azalma talep edilen mal ve hizmet miktarında %3’lük bir artışa neden oluyorsa talebin fiyat esnekliği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Birim esnektir
B) Esnektir
C) Hiç esnek değildir
D) Tam esnektir
E) Esnek değildir

Cevap : E) Esnek değildir

Açıklama : Talebin fiyat esnekliği $(varepsilon_D)$ mutlak değer olarak: $varepsilon_D = |yüzde Delta Q_D / yüzde Delta P|$. $varepsilon_D = |3yüzde / -5yüzde| = 0,6$. Esneklik değeri $0 < varepsilon_D < 1$ aralığında olduğu için talep **Esnek değildir (Inelastic)**.

13. Üretimde uzun dönemde azalan verimler kanununun ortadan kalkmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üretim faktörü verimliliklerinin sabit kalması
B) Marjinal fiziki ürün değerinin sıfır olması
C) Ortalama fiziki ürün miktarının hesaplanamaması
D) Piyasaya yeni firmaların giriş yapması
E) Üretimde kullanılan tüm girdilerin miktarının değiştirilebilmesi

Cevap : E) Üretimde kullanılan tüm girdilerin miktarının değiştirilebilmesi

Açıklama : **Azalan verimler kanunu** (Diminishing Returns) **kısa dönemde**, en az bir girdinin sabit olması durumunda geçerlidir. **Uzun dönemde** ise firmanın tüm girdilerin miktarını değiştirebilmesi (değişken hale getirebilmesi) nedeniyle bu kanun **ortadan kalkar**.

14. Bir malın arzı sabitken talebinin artması sonucu aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Denge fiyatı artar miktar sabit kalır.
B) Denge miktarı azalır denge fiyatı artar.
C) Denge miktarı ve fiyatı artar.
D) Denge miktarı artar denge fiyatı azalır.
E) Denge miktarı ve fiyatı azalır.

Cevap : C) Denge miktarı ve fiyatı artar.

Açıklama : Arz sabitken (arz eğrisi dikey veya dik) talebin artması (talep eğrisinin sağa kayması) sonucu yeni denge noktasında hem **denge miktarı** hem de **denge fiyatı** artar. (Arz eğrisi tam esnek değilse, bu genel bir kuraldır.)

15. Tam rekabetçi firmanın marjinal geliri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Malın fiyatından düşüktür.
B) Malın fiyatından yüksektir.
C) Malın ortalama maliyetine eşittir.
D) Malın fiyatına eşittir.
E) Malın talep esnekliği 12’den büyük ise malın fiyatından fazladır.

Cevap : D) Malın fiyatına eşittir.

Açıklama : Tam rekabet piyasasında, firma fiyatı veri kabul ettiği (price taker) için, sattığı ek birimden elde ettiği gelir (Marjinal Gelir, $MR$) piyasa fiyatına ($P$) eşittir ($P = MR = AR$).

16. Orijine göre dışbükey olan bir kayıtsızlık eğrisi boyunca aşağı doğru hareket edildiğinde, kayıtsızlık eğrisinin eğiminin mutlak değeri değişim çeşidi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Artar.
B) Önce artar sonra düşer.
C) Azalır.
D) Sabit kalır.
E) Önce düşer sonra artar.

Cevap : C) Azalır.

Açıklama : Orijine göre dışbükey olan kayıtsızlık eğrisinin eğimi (mutlak değeri **Marjinal İkame Oranı**), eğri üzerinde sola doğru aşağı hareket edildiğinde (Y malından vazgeçilip X malı alındıkça) **azalır**. Bu durum, azalan marjinal ikame oranını ifade eder.

17. Aşağıdakilerden hangisi ikame mal çiftine bir örnektir?

A) Araba – Benzin
B) Bilgisayar – Masa
C) Çay – Şeker
D) Reçel – Peynir
E) Tavuk – Koyun

Cevap : E) Tavuk – Koyun

Açıklama : **İkame mallar (Substitutes)**, birinin yerine diğerinin kullanılabileceği mallardır. Tavuk ve Koyun eti, tüketicinin protein ihtiyacını karşılamak için birbirinin yerine geçebilir. Diğer şıklar tamamlayıcı (complementary) mallardır.

18. Aşağıdakilerden hangisi sabit maliyetler arasında yer almamaktadır?

A) İdari personel aylıkları
B) Kira ödemeleri
C) Faiz ödemeleri
D) Hammadde giderleri
E) Sigorta primleri

Cevap : D) Hammadde giderleri

Açıklama : **Hammadde giderleri**, üretim miktarı arttıkça artan ve üretim sıfır olduğunda sıfır olan **değişken maliyetler** arasında yer alır. Diğerleri (kira, idari personel aylıkları, faiz, sigorta) üretim miktarından bağımsız olan **sabit maliyetlerdir**.

19. Bir malın talebi ve arzı eşanlı olarak artarsa aşağıdakilerden hangisi oluşur?

A) Denge miktarı sabit kalır denge fiyatı yükselir.
B) Denge miktarı azalır.
C) Denge miktarı sabit kalır denge fiyatı düşer.
D) Denge miktarı artar.
E) Denge fiyatı düşer.

Cevap : D) Denge miktarı artar.

Açıklama : Hem talep hem de arz eşanlı olarak artarsa (her ikisi de sağa kayar), yeni denge noktasında **denge miktarı kesinlikle artar**. Denge fiyatının ne olacağı ise, talep ve arz artışlarının büyüklüklerine bağlı olarak belirsizdir (artabilir, azalabilir veya sabit kalabilir).

20. Aynı toplam ürün miktarını sağlamaya imkân verecek girdi bileşimlerinin geometrik yerlerini birleştiren ya da belirli bir miktar mal üretebilmek için alternatif girdi bileşenlerini gösteren eğriye verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kayıtsızlık eğrisi
B) Eş-ürün eğrisi
C) Eş-fayda eğrisi
D) Parksızlık eğrisi
E) Bütçe eğrisi

Cevap : B) Eş-ürün eğrisi

Açıklama : Aynı toplam ürün (çıktı) miktarını sağlayacak farklı girdi bileşimlerini gösteren eğriye **Eş-ürün eğrisi (Isoquant)** denir. Kayıtsızlık eğrisi ise aynı fayda seviyesini gösterir.