Türkiyenin Toplumsal Yapısı 2025-2026 Vize Soruları (Marka İletişimi)

Giriş

Türkiye’nin toplumsal yapısını anlamak; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan modernleşme serüvenini, aile yapısını, kültürel değişimi ve siyasal dönüşümleri incelemeyi gerektirir. Bu derste, sosyolojik kavramlar, tarihi kırılma noktaları ve toplumsal kurumlar ele alınmaktadır.

Temel Sosyolojik Kavramlar

• Maddi Olmayan Kültür: Toplumun zihniyet, inanç, hukuk, gelenek ve ahlak gibi soyut unsurlarıdır. Maddi kültür ise binalar ve teknoloji gibi somut varlıklardır.
• Sosyolojik Teoriler:
  • Yapısal-İşlevselcilik: Toplumu organların uyum içinde çalıştığı bir “beden” (organizma) gibi görür. Çatışmayı değil, dengeyi ve dayanışmayı esas alır.
  • Çatışmacı Teori: Toplumu sürekli bir çıkar çatışması ve mücadele alanı olarak görür (Marx).
• Toplumsal Statü: Bireyin toplumdaki konumudur. Statüler doğuştan (verilmiş) veya sonradan (kazanılmış) olabilir. Tarihsel dönemlere göre statülerin önemi değişir (Durağan değildir).

Osmanlı Toplumsal Yapısı ve Değişim

• Kurucu Unsurlar: Aşıkpaşazade’ye göre Osmanlı’nın temellerini Ahiler, Abdallar, Gaziler ve Bacıyan-ı Rum oluşturur. “Devşirme” bir toplumsal sınıf değil, idari/askeri bir sistemdir.
• Bozulma ve İskân: Klasik düzenin bozulması XVI. yüzyılın ikinci yarısında (nüfus artışı, enflasyon) başlamıştır. Devlet, göçebeleri (konar-göçerleri) kontrol altına almak için yerleşik hayata geçirmeyi (iskân) hedeflemiştir; onları göçebeliğe teşvik etmemiştir.
• Ticaret ve Kamuoyu: Ticaret büyük oranda gayrimenkul azınlıkların elindeydi. Modern medya öncesinde kamuoyu (efkâr-ı umumiye); medrese, tekke ve kahvehanelerde oluşurdu.
• Fikir Akımları: Beşir Fuad, Osmanlı’da materyalizm ve pozitivizmin öncüsüdür. Jön Türkler ise II. Abdülhamit yönetimine muhalefet etmiştir.

Cumhuriyet Dönemi ve Modernleşme

• İzmir İktisat Kongresi (1923): Milli burjuvazi yaratmayı ve özel girişimi teşvik etmeyi amaçlamıştır. Devletçilik daha sonra gelmiştir.
• Kültür Devrimi: Dil reformunu yürütmek için 1932’de Türk Dil Kurumu kurulmuştur. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyetin ilanı ile “Cumhurbaşkanlığı” makamı oluşturulmuştur.
• Siyasal Hayat: 1946 seçimleri şaibeli “Açık Oy – Gizli Tasnif” ilkesiyle yapılmıştır. 2017 Referandumu ile “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”ne geçilmiştir. 27 Nisan e-muhtırası (2007), Cumhurbaşkanlığı seçim süreciyle ilgilidir.

Aile ve Evlilik Kurumu

• Evlilik Türleri:
  • Exogamy (Dıştan Evlilik): Grup dışından evlenmedir.
  • Polygyny (Polijini): Bir erkeğin çok kadınla evliliğidir. (Polygamy genel çok eşliliktir).
• Boşanma: Şiddetli geçimsizlik ve anlaşmalı boşanma “genel” sebeplerdir. Zina, hayata kast gibi nedenler ise “özel” boşanma sebepleridir.

1. Zihniyet, gelenek, değer yargıları, inanç, yasalar ve ahlak gibi kültürün maddi olmayan unsurlarına ne denilir?

A) Somut kültür
B) Maddi olmayan kültür
C) Karşı kültür
D) Kültür değişmesi
E) Maddi kültür

Cevap : B) Maddi olmayan kültür

Açıklama : Kültür, sosyolojik olarak maddi ve maddi olmayan (manevi) olmak üzere ikiye ayrılır. Maddi kültür; binalar, araçlar ve teknolojik ürünler gibi fiziksel varlıkları kapsarken; maddi olmayan kültür, toplumun duyuş, düşünüş ve davranış kalıplarını oluşturan inanç, gelenek, hukuk ve ahlak kurallarını ifade eder. Somut kültür (A) ve maddi kültür (E) aynı kavramı temsil eder ve sorudaki soyut kavramlarla çelişir. Karşı kültür (C) ise hakim kültüre reddiye sunan grupların yaşam biçimidir.

2. 1923’te toplanan İzmir İktisat Kongresi’nde alınan karar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çiftçileri desteklemek için Aşar Vergisi’nin getirilmesi
B) Özel girişimciliği teşvik etmenin ve piyasa ekonomisinin işleyişine imkan sağlamanın tercih edilmesi
C) İktisadi bağımsızlığın ardından siyasi bağımsızlığın hedef olarak belirlenmesi
D) Uygulanacak politikaların özel mülkiyet ve özel girişimcilik yerine kamu girişimciliğine dayalı olması
E) Tarımın özel sektör eliyle geliştirilmesi

Cevap : B) Özel girişimciliği teşvik etmenin ve piyasa ekonomisinin işleyişine imkan sağlamanın tercih edilmesi

Açıklama : Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik yol haritasını belirleyen İzmir İktisat Kongresi, “Milli İktisat” ilkesini benimsemiştir. Kongrenin temel felsefesi, devletin doğrudan müdahalesi yerine yerli burjuvaziyi yaratarak özel girişimi desteklemek ve serbest piyasa koşullarında kalkınmayı sağlamaktır. Aşar vergisi (A) bu kongrede getirilmemiş, aksine 1925’te kaldırılmıştır. Kamu girişimciliği (D) ise ancak 1930’lu yıllarda “Devletçilik” ilkesiyle ağırlık kazanmıştır.

3. Ahmed Rıza, Mizancı Mehmet Murat, Prens Sabahattin gibi aydınlar, “ülkenin kötü idaresi ve hukuka uygun olmayan düzenlemeleri gerekçe göstererek hangi sultanın idaresine muhalefet etmişlerdir?

A) Sultan Abdülmecit
B) Sultan Vahdettin
C) Mustafa Reşit Paşa
D) Sultan II. Abdülhamit
E) Sultan III. Selim

Cevap : D) Sultan II. Abdülhamit

Açıklama : Soruda adı geçen isimler Jön Türk hareketinin ve İttihat ve Terakki’nin düşünsel önderleridir. Bu kadro, özellikle “İstibdat Dönemi” olarak adlandırdıkları II. Abdülhamit’in 33 yıllık mutlakiyetçi yönetimine, Kanun-i Esasi’nin askıya alınmasına ve sansür uygulamalarına karşı Meşrutiyet’i yeniden ilan ettirmek amacıyla muhalefet yürütmüşlerdir. Mustafa Reşit Paşa (C) bir sultan değil, Tanzimat’ın mimarı olan bir devlet adamıdır.

4. Osmanlı toplumunda bozulma ve buna bağlı olarak değişim aşağıdaki hangi dönemde başlamıştır?

A) XV. yüzyılın ikinci yarısı
B) XVI. yüzyılın ikinci yarısı
C) XIX. yüzyılın ilk yarısı
D) XVII. yüzyılın ilk yarısı
E) XVI. yüzyılın ilk yarısı

Cevap : B) XVI. yüzyılın ikinci yarısı

Açıklama : Klasik Osmanlı düzenindeki ilk sarsıntılar, Kanuni Sultan Süleyman döneminin sonlarından itibaren, yani XVI. yüzyılın ikinci yarısında (1550-1600 arası) görülmeye başlanmıştır. Bu dönemde nüfus artışı, enflasyon (fiyat devrimi), tımar sistemindeki aksamalar ve Celali isyanları, toplumsal yapının geleneksel dengesini bozmuştur. Değişim süreci XVII. yüzyılda (D) hızlanmış, XIX. yüzyılda (C) ise modernleşme reformlarına dönüşmüştür.

5. Aşağıdakilerden hangisi Türk Medeni Kanunu içerisinde sayılan boşanmanın genel sebeplerinden birisi değildir?

A) Şiddetli geçimsizlik
B) Eşlerin boşanma yönünde anlaşmaları (anlaşmalı boşanma)
C) Evlilik birliğinin temelinden sarsılması
D) Zina
E) Ortak hayatın yeniden kurulamaması (fiili ayrılık)

Cevap : D) Zina

Açıklama : Türk Medeni Kanunu’nda boşanma sebepleri “özel” ve “genel” olmak üzere ikiye ayrılır. Zina (D), hayata kast, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme gibi nedenler **Özel Boşanma Sebepleri**dir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (C), şiddetli geçimsizlik (A), anlaşmalı boşanma (B) ve fiili ayrılık (E) ise davanın içeriğinden ziyade evliliğin sürdürülebilirliğini sorgulayan **Genel Sebepler**dir. Dolayısıyla zina, özel bir sebep olduğu için cevap odur.

6. Aşağıdaki evlilik biçimlerinden hangisi, eşlerin yakın çevreden olup olmadığına göre yapılan sınıflandırma örneklerinden birini anlatmaktadır?

A) Monogamy
B) Polyandry
C) Polygany
D) Polygamy
E) Exogamy

Cevap : E) Exogamy

Açıklama : Evlilik biçimleri farklı kriterlere göre sınıflandırılır. Eş sayısı kriterine göre monogami (tek eşlilik) ve poligami (çok eşlilik) kavramları kullanılır (A, D). Poligami ise kendi içinde poligini (C-erkeğin çok karılığı) ve poliandri (B-kadının çok kocalılığı) olarak ayrılır. Eşin seçildiği grup kriterine göre ise grup içinden evlenmeye **Endogami**, grup dışından (yabancı çevre) evlenmeye ise **Exogami** denir.

7. Aşağıdaki evlilik biçimlerinden hangisi, bir erkeğin birden çok kadın ile evlenmesini ifade etmektedir?

A) Exogamy
B) Endogamy
C) Monogamy
D) Polygany
E) Polyandry

Cevap : D) Polygany

Açıklama : Çok eşli evlilik türü olan Poligami ikiye ayrılır: Bir erkeğin aynı anda birden fazla kadınla evli olmasına **Poligini (Polygany)**, bir kadının birden fazla erkekle evli olmasına ise **Poliandri (Polyandry)** denir. Exogamy (A) ve Endogamy (B) eşin seçildiği sosyal çevreyi belirlerken; Monogamy (C) tek eşle yapılan evliliktir.

8. Dil reformunu sürdürme misyonu özellikle aşağıdaki kurumlardan hangisine bırakılmıştır?

A) Türk Ocakları
B) Türk Tarih Kurumu
C) TRT
D) TÜBİTAK
E) Türk Dil Kurumu

Cevap : E) Türk Dil Kurumu

Açıklama : Cumhuriyet dönemi kültür devriminin en önemli ayaklarından biri olan dil reformunu (Öztürkçecilik akımı, terimlerin Türkçeleştirilmesi vb.) yürütmek, geliştirmek ve bilimsel temellere oturtmak amacıyla 1932 yılında bizzat Atatürk’ün talimatıyla **Türk Dil Kurumu (TDK)** kurulmuştur. Türk Tarih Kurumu (B) ise tarih tezlerini araştırmakla görevlidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi 1994 krizi öncesinde yaşanan gelişmelerden değildir?

A) Artan cari açık ve devalüasyon beklentisi
B) Para arzında artış ile faiz oranlarının düşürülmesi
C) Kamu borçlanma gereğinde artış
D) Finansal piyasalarının gerekli düzenleme ve denetim sağlanmadan serbestleştirilmesi
E) Döviz kurunun yükselmesi

Cevap : B) Para arzında artış ile faiz oranlarının düşürülmesi

Açıklama :

10. 16 Nisan 2017 tarihinde yapılan anayasa referandumundaki en önemli değişiklik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Milletvekili sayısının 650’ye çıkarılması
B) Anayasa Mahkemesi’nin kaldırılması
C) Hükümet sisteminin değişmesi
D) Yasama-yürütme ve yargı gücünün Cumhurbaşkanı’nda toplanması
E) Seçme yaşının 18’e düşürülmesi

Cevap : C) Hükümet sisteminin değişmesi

Açıklama : 2017 Anayasa Referandumu ile Türkiye’nin 94 yıllık parlamenter yönetim sistemi sona ermiş ve yerine **”Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”** adı verilen başkanlık tipi bir modele geçilmiştir. Bu değişiklik sadece bir makam değişimi değil, başbakanlığın kaldırılması ve yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanı’na devredilmesiyle hükümet etme biçiminin kökten değişmesidir.

11. 27 Nisan e-muhtırası hangi olaydan sonra gerçekleşmiştir?

A) Ak Parti’ye kapatılma davası açılması sonrası
B) Ak Parti’nin iktidara gelmesinden sonra
C) 2007 seçimlerinden sonra
D) Abdullah Gül’ün Cumhurbaşkanlığı adaylığı ve seçim süreci sonrası
E) AB müzakerelerinin sonlandırılması sonrası

Cevap : D) Abdullah Gül’ün Cumhurbaşkanlığı adaylığı ve seçim süreci sonrası

Açıklama : Türk siyasi tarihine “e-muhtıra” olarak geçen 27 Nisan 2007 bildirisi, Genelkurmay Başkanlığı’nın web sitesinde yayınlanmıştır. Bu bildirinin ana tetikleyicisi, 10. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in görev süresinin dolması üzerine AK Parti’nin Abdullah Gül’ü aday göstermesi ve yaşanan “laiklik” tartışmalarıdır. Ordu, bu bildiriyle seçim sürecine müdahale sinyali vermiştir.

12. 29 Ekim Cumhuriyetin İlanı, aşağıdaki işlemlerden hangisine karşılık gelmektedir?

A) Cumhurbaşkanlığı’nın kurulması
B) Saltanatın kaldırılması
C) TBMM’nin açılması
D) Mecelle’nin kaldırılması
E) Hilafetin kaldırılması

Cevap : A) Cumhurbaşkanlığı’nın kurulması

Açıklama : Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923), devletin rejiminin adını koymanın ötesinde, yeni devletin “devlet başkanlığı” sorununu çözmüştür. Cumhuriyet ilan edilerek bu rejimin en üst makamı olan **Cumhurbaşkanlığı** ihdas edilmiş ve Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Saltanat (B) 1922’de, Hilafet (E) ise 1924’te kaldırılmıştır.

13. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı toplumsal yapısının temellerini oluşturan gruplardan biri değildir?

A) Ahiler
B) Abdallar
C) Gaziler
D) Fakihler
E) Devşirmeler

Cevap : E) Devşirmeler

Açıklama : Tarihçi Aşıkpaşazade ve sosyolojik literatüre göre Osmanlı’nın kuruluşundaki toplumsal temel dinamikler; Ahiyan-ı Rum (Ahiler), Abdalan-ı Rum (Abdallar), Gaziyan-ı Rum (Gaziler) ve Bacıyan-ı Rum (Kadınlar) ile ulemayı temsil eden Fakihlerdir. **Devşirme** (E) ise toplumun organik bir sınıfı değil, gayrimenkul çocukların devlet hizmetine alınmasıyla oluşturulan askeri ve idari bir “yöntem” ve “sistem”dir.

14. 1946 seçimleri aşağıdaki hangi seçim ilkesine göre yapılmıştır?

A) Açık oy Gizli tasnif, yargı denetimi yok
B) Gizli oy-Açık tasnif, yargı denetimi
C) İki dereceli seçim – Nisbi seçim sistemi
D) Nisbi seçim sistemi – %10 Barajı
E) İki dereceli seçim sistemi – %5 Barajı

Cevap : A) Açık oy Gizli tasnif, yargı denetimi yok

Açıklama : Türkiye’nin çok partili hayata geçişteki ilk seçimi olan 1946 seçimleri, demokratik standartlar açısından tartışmalıdır. Seçimler “Açık oy – Gizli tasnif” usulüyle yapılmıştır; yani vatandaşın kime oy verdiği görülürken, oyların sayımı kapalı kapılar ardında yapılmıştır. Modern demokratik ilke olan “Gizli oy – Açık tasnif” (B) ise ancak 1950 seçimleriyle hayata geçirilmiştir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Klasik Osmanlı toplumunda “efkâr-ı umumiye” veya günümüzdeki adıyla kamuoyunu temsil eden kurumlardandır?

A) Gazeteler
B) Askeri mektepler
C) Medrese, tekke ve zaviyeler
D) Cemiyet-i tedrisiye-i İslamiye
E) Yabancı konsolosluklar

Cevap : C) Medrese, tekke ve zaviyeler

Açıklama : Klasik dönem Osmanlı’da modern medya araçları (gazeteler) henüz yoktur. Toplumsal düşüncenin şekillendiği, halkın bir araya geldiği ve ortak bir fikir (kamuoyu) oluşturduğu alanlar dini ve eğitimsel odaklı olan **Medreseler, Tekkeler ve Zaviyelerdir**. Bu kurumlar sadece eğitim vermez, aynı zamanda toplumsal nabzın tutulduğu merkezlerdir. Gazeteler (A) ancak XIX. yüzyılda devreye girmiştir.

16. Yapısal-İşlevselcilik Teorisi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Toplumsal yapıda bütün parçalar birbirleriyle mücadele halindedir ve bu parçalar yapının muhafazası için birbiriyle çatışmaları gerekir.
B) Bu teori, yapı ve işlev kavramlarını merkeze alır ve toplumdaki her yapının/kurumun bir işlevi bulunduğunu ileri sürer.
C) Bu teori toplumda bütünün her parçasının birbirinin devamını sağladığı organik analojiye-benzetmeye dayanır.
D) Bedende yer alan her uzvun birbirini tamamlaması ve bir bütün olarak bedenin çalışmasını sağlaması gibi, toplumun da organik bir bütün olarak görülmesidir.
E) Bu teori bir sistemde yer alan tüm öğelerin işlev açısından karşılıklı etkileşim içinde yer aldığını ve öğelerin birbirine bağımlı olduğunu iddia eder.

Cevap : A) Toplumsal yapıda bütün parçalar birbirleriyle mücadele halindedir ve bu parçalar yapının muhafazası için birbiriyle çatışmaları gerekir.

Açıklama : Yapısal-işlevselcilik (Parsons, Durkheim), toplumu denge ve uzlaşı içinde işleyen “organik bir bütün” olarak görür (C, D, E). Toplumdaki kurumlar çatışma için değil, sistemin devamlılığı için birbiriyle dayanışma içindedir. Mücadele ve çatışmayı merkeze alan görüş (A), işlevselciliğin tam zıttı olan **”Çatışmacı Teori”**dir (Marx, Dahrendorf). İşlevselcilik için çatışma bir “bozukluk” (disfonksiyon) iken, çatışmacı teori için değişimin motorudur.

17. Toplumsal statü hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Toplumsal statü bir grupta, organizasyonda veya toplumda bireyin yerini belirleyen durumu gösterir.
B) Eğitim, meslek, gelir seviyesi, aile ve din toplumda statü farklılıklarını oluşturan unsurlardan bazılarıdır.
C) Statüler, toplumsal kurumlar ve alt sistemleri arasında karşılıklı bağımlılığın esasını teşkil eder.
D) Statüler, doğuştan kazanılabileceği gibi sonradan elde edilebilir.
E) Toplumsal statüler, toplum içerisinde dönemlere göre farklılık göstermez.

Cevap : E) Toplumsal statüler, toplum içerisinde dönemlere göre farklılık göstermez.

Açıklama : Toplumsal statü son derece dinamik bir kavramdır. Toplumun değer yargıları değiştikçe statülerin önemi ve hiyerarşisi de değişir (E yanlıştır). Örneğin, geleneksel toplumda “din adamı” veya “toprak sahibi” en yüksek statüye sahipken, modern sanayi toplumunda “CEO” veya “yazılım mühendisi” daha ön plana çıkar. Statüler verilmiş (doğuştan-ırk, cinsiyet) veya kazanılmış (eğitimle-doktorluk) olabilir (D).

18. Mekteb-i Harbiye mezunlarından Beşir Fuad, Osmanlı Devleti’nde hangi görüşün temsilcisidir?

A) Materyalizm
B) İslamcılık
C) Rasyonalizm
D) Milliyetçilik
E) Hümanizma

Cevap : A) Materyalizm

Açıklama : Beşir Fuad, Osmanlı fikir dünyasında “ilk Türk materyalisti” ve pozitivisti olarak kabul edilir. Metafizik ve ruhani açıklamalara karşı çıkmış, bilimi ve maddeyi temel alan bir dünya görüşünü savunmuştur. Dönemin romantik edebiyat anlayışına karşı “realizm” ve “natüralizm” akımlarını getirmiş, yaşamına son verirken dahi bilimsel gözlem yapmaya çalışması materyalist kimliğinin bir yansımasıdır.

19. Kapitülasyonların kaldırılmasından önce Türk topraklarındaki ticaret aşağıdaki zümrelerden hangisinin kontrolündeydi?

A) Türkler
B) Zanaatkârlar
C) Gayrimüslim azınlıklar ve Batı Avrupalılar
D) Ruslar ve Polonyalılar
E) Araplar ve Farslar

Cevap : C) Gayrimüslim azınlıklar ve Batı Avrupalılar

Açıklama : Osmanlı’nın son dönemlerinde “Millet Sistemi” ve kapitülasyonlar nedeniyle ticaret ve sanayi büyük oranda yerli Gayrimüslim azınlıklar (Rum, Ermeni, Musevi) ile Avrupalı tüccarların (Levantenler) elinde toplanmıştı. Müslüman Türk nüfus ise daha çok askerlik, tarım ve bürokrasiyle ilgileniyordu. Bu durum, Cumhuriyet’in ilk yıllarında “Milli Burjuvazi” yaratma çabalarının en temel gerekçesi olmuştur.

20. Osmanlı Devleti’nde iskan ve yerleşime dair aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Esnafın göç ettirilmesinde dükkânı olmayanlar ve işleri kötü olanlar seçilirdi.
B) Osmanlıda iskân-yerleştirme, göç edenlerin istedikleri yerlere yerleşmesi şeklinde olmayıp en verimli çalışabilecekleri yerlere ve işlere yönlendirme şeklinde yapılmıştır
C) Osmanlı’da yarı yerleşik unsurların iskân edilmesi için değil konar-göçer şekilde yaşamalarını teşvik için politikalar üretilmekte ve uygulanmaktaydı.
D) Balkanların İslamlaşması için Anadolu’dan müslüman nüfusu bu bölgeye iskân ettirmişlerdir.
E) Esnafın iskanı konusunda şehirlerin fethinden sonra istekli olanların orduyla birlikte giderek oraya yerleşmesi şeklindeydi.

Cevap : C) Osmanlı’da yarı yerleşik unsurların iskân edilmesi için değil konar-göçer şekilde yaşamalarını teşvik için politikalar üretilmekte ve uygulanmaktaydı.

Açıklama : Osmanlı Devleti, konar-göçer (göçebe) yaşamı teşvik etmez; aksine bu unsurları yerleşik hayata geçirmek (iskân etmek) için büyük çaba harcardı (C söylenemez). Çünkü göçebe nüfusun vergi kontrolü zordur ve güvenlik sorunlarına (Celali isyanları vb.) yol açabilir. Devletin temel amacı, boş arazileri tarıma açmak ve nüfusu kontrol edilebilir bir “yerleşik” düzen içine sokmaktır.