Osmanlı Denizcilik Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Osmanlı denizcilik tarihi; gemi teknolojisindeki değişimler (kürekten yelkene), tersane teşkilatı, önemli denizciler ve Akdeniz’deki stratejik mücadeleleri kapsar. Final sınavında öne çıkan gemi türleri, tersane hiyerarşisi ve diplomatik gelişmeler aşağıda özetlenmiştir.

1. Gemi Teknolojisi ve Türleri

Osmanlı denizciliği teknolojik olarak üç ana döneme ayrılır: Kürekli (Kadırga), Yelkenli (Kalyon) ve Buharlı gemiler dönemi.

• Karamürsel: Osmanlıların ilk çektirisi olan, nakliyede kullanılan, sivri üçgen yelkenli ve yarım güverteli küçük teknedir.
• Baştarda: Kürekli gemiler sınıfında (çektiri) yer alan, Kaptan-ı Derya ve üst düzey komutanların kullandığı büyük savaş gemisidir.
• Kalyata: Hem kürek hem yelken kullanmasına rağmen çektiri sınıfına girer; büyük yelkenli savaş gemileri (Kalyon, Barça, Burtun) sınıfında yer almaz.
• Navarin Savaşı (1827): Osmanlı donanmasının yelkenli gemilerle (kalyonlarla) yaptığı son büyük savaştır.

2. Tersane Teşkilatı ve Yönetim

• Yönetim: Kaptan-ı Derya’dan sonra tersanenin teknik ve idari açıdan birinci hakimi Tersane Kethüdası’dır.
• Tersaneler: Haliç’te Tersane-i Amire’nin kurulup gelişmesiyle Gelibolu Tersanesi önemini yitirmiştir.
• Kayıtlar ve Personel:
  • Tersane harcamaları Muhasebe Defterlerinde tutulur.
  • Donanmada görev yapan tüfekli asker sınıfı Azaplardır.
  • Tersane zanaatkarları arasında Neccar (marangoz) ve Haddad (demirci) vardır; ancak Bostancı bir saray muhafızı sınıfıdır.
• 1701 Bahriye Kanunnamesi: Mezemorta Hüseyin Paşa tarafından hazırlanan bu kanunla, donanmada en az 40 kalyon bulunması zorunlu hale getirilmiştir.

3. Siyasi Tarih, Seferler ve Diplomasi

• Fetihler: Trabzon, Fatih Sultan Mehmed döneminde (1461) fethedilmiştir. Kıbrıs Seferi (1570), hac yollarının güvenliği ve korsanlık faaliyetleri nedeniyle yapılmıştır (İnebahtı Savaşı bu seferin bir sonucudur, nedeni değil).
• Girit Seferi: 25 yıl sürmüş, Venedik adayı terk etmiştir (Savaş tazminatı şartı yoktur).
• Diplomasi: Osmanlı sularında müstakil ticaret hakkını Venedik’ten sonra sırasıyla Fransa ve İngiltere (1580 Ahidnamesi) almıştır.
• 1503 Ahidnamesi: Venedik; Modon ve Koron’u bırakmış ancak Midilli bu anlaşmaya dahil değildir (Daha önce fethedilmiştir).
• Barbaros Hayreddin Paşa: Osmanlı hizmetine girmeden önce Cezayir hakimi olarak tanınmıştır.

1. Osmanlıların ilk çektirisi olan….. gemisi, daha sonraları nakliyede kullanılan bir buçuk direkli, sivri üçgen yelkenli, yarım güverteli küçük teknelerden ibaretti.
Yukarıda verilen cümlede yer alan boşluğa aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) karamürsel
B) pereme
C) firkate
D) baştarda
E) şayka

Cevap : A) karamürsel

Açıklama : Karamürsel gemisi, Osmanlı denizciliğinin erken dönemlerinde inşa edilen hafif ve hızlı bir çektiri türüdür. Genellikle nakliye işlerinde kullanılan bu küçük tekneler, yarım güverteli ve sivri üçgen yelkenli yapılarıyla bilinir.

2. Aşağıdaki gelişmelerin hangisinin akabinde İngilizler Osmanlı sularında kendi bayrakları ile ticaret yapabilir hâle gelmişlerdir?

A) İnebahtı Savaşı
B) Tunus’un Osmanlılarca fethi
C) Baltalimanı Antlaşması
D) 1580 Ahidnamesi
E) Levant Kumpanyası’nın kurulması

Cevap : D) 1580 Ahidnamesi

Açıklama : İngilizler, 1580 yılında imzalanan Ahidname ile Osmanlı sularında kendi bayrakları altında serbestçe ticaret yapma imtiyazını elde etmişlerdir. Bu gelişme öncesinde İngiliz tüccarlar genellikle Venedik veya Fransız bayrakları altında ticaret yapmak zorundaydı.

3. 1503 Ahidnamesi’ne göre Venedikliler Kefalonya kendilerinde kalmak şartıyla….. şehrini Osmanlılara bırakıyordu.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilemez?

A) Modon
B) İnebahtı
C) Midilli
D) Koron
E) Drça

Cevap : C) Midilli

Açıklama : 1503 Ahidnamesi, Mora ve çevresindeki kale şehirlerini (Modon, Koron, İnebahtı ve Drça/Navarin) kapsıyordu. Midilli ise bu tarihten çok önce, II. Mehmed döneminde bizzat fethedilmiş olup bu antlaşmanın konusu olan bırakılan şehirler arasında değildir.

4. Girit Seferi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sefer sonunda Venedik savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir.
B) Osmanlı gemi teknolojisinde değişime yol açmıştır.
C) Yaklaşık yirmi beş yıl boyunca devam etmiştir.
D) Fransızlar Venediklilere önemli yardımlarda bulunmuşlardır.
E) Sefer sonunda Osmanlılar adada hâkim hâle gelmişlerdir.

Cevap : A) Sefer sonunda Venedik savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir.

Açıklama : Girit Seferi (1645-1669) yaklaşık 25 yıl sürmüş ve Osmanlı zaferiyle sonuçlanmıştır. Ancak sefer sonunda imzalanan antlaşmalarda Venedik’in Osmanlı Devleti’ne ağır bir savaş tazminatı ödemesi değil, adanın terk edilmesi temel şart olmuştur.

5. Aynı zamanda Donanma-yı Hümâyun ricalinden olan ….. Kaptan-ı Derya’dan sonra Tersane’nin birinci hâkimidir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Derya Beyi
B) Babüssaade Ağası
C) Tersane Ağası
D) Tersane Kethüdası
E) Tersane Emini

Cevap : D) Tersane Kethüdası

Açıklama : Tersane Kethüdası, Kaptan-ı Derya’nın ardından tersanenin idari ve teknik yönetiminden sorumlu olan en yüksek kıdemli görevlidir. Tersane disiplini ve gemi inşasının takibinde birinci derecede yetkilidir.

6. Osmanlı İmparatorluğu topraklarında ticaret yapma hakkı en eskiye uzanan devlet Venedik Cumhuriyeti idi. Önceleri bütün ecnebi devletler Venedik bayrağı altında ticaret yapabilme hakkına sahipken XVI. yüzyılda ilk defa ….. müstakil ticaret yapma müsaadesi aldı, onu daha sonra ….. izledi.
Yukarıda yer alan cümledeki boşluklara sırasıyla aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Avusturya – İngiltere
B) Cenova – İspanya
C) Fransa – İspanya
D) Fransa – İngiltere
E) Floransa – Fransa

Cevap : D) Fransa – İngiltere

Açıklama : XVI. yüzyılda Venedik tekelinden sonra Osmanlı’dan müstakil ticaret hakkı (kapitülasyon) alan ilk büyük devlet Fransa, onu takip eden ise İngiltere olmuştur.

7. Karadeniz kıyısında yer alan aşağıdaki şehirlerden hangisi II. Mehmed döneminde feth edilmiştir?

A) Trabzon
B) Vize
C) Kili
D) Samsun
E) Akkirman

Cevap : A) Trabzon

Açıklama : II. Mehmed (Fatih), 1461 yılında Trabzon Rum İmparatorluğu’na son vererek Trabzon’u Osmanlı topraklarına katmıştır. Bu fetih, Karadeniz’in bir Türk gölü haline gelmesi yolundaki en önemli adımlardan biridir.

8. Barbaros Hayreddin Paşa Osmanlı hizmetine girmeden önce I. Selim tarafından aşağıdaki yerlerden hangisinin hâkimi olarak tanınmıştır?

A) Sela
B) Cezayir
C) Trablusgarp
D) Tunus
E) Midilli

Cevap : B) Cezayir

Açıklama :

9. Osmanlı arşivinde yer alan…… tersanede yapılan harcamaları detaylı bir biçimde gösteriyor oluşu dolayısıyla tersanenin yapısı hakkında bilgi verici niteliktedirler.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) Düvel-i Ecnebiye Defterleri
B) Muhasebe Defterleri
C) Ruus Defterleri
D) Şer’iyye Sicilleri
E) Name-i Hümayun Defterleri

Cevap : B) Muhasebe Defterleri

Açıklama : Tersanede gemi inşası, onarım ve malzeme alımları gibi tüm mali harcamalar “Muhasebe Defterleri”nde detaylı olarak tutulurdu. Bu kayıtlar, tersanenin işleyişi ve mali kapasitesi hakkında en güvenilir verileri sunar.

10. Aşağıdakilerden hangisi tersanede ve donanmada hizmet eden tüfekli bir askerî sınıftır?

A) Martoloslar
B) Akıncılar
C) Azaplar
D) Forsalar
E) Timarlı sipahiler

Cevap : C) Azaplar

Açıklama : Donanma azapları, özellikle gemilerde tüfek ve diğer ateşli silahları kullanan muharip sınıflardan biridir. Hafif piyade olarak deniz savaşlarında önemli görevler üstlenmişlerdir.

11. Aşağıdakilerden hangisi yelkenli gemi türleri arasında yer almaz?

A) Karavele
B) Kalyon
C) Barça
D) Burtun
E) Kalyata

Cevap : E) Kalyata

Açıklama : Karavele, kalyon, barça ve burtun yelken gücüyle hareket eden büyük gemi türleridir. Kalyata ise hem kürek hem yelkenle hareket edebilen ancak esas olarak çektiri (kürekli gemi) sınıfına giren daha küçük bir gemidir.

12. Osmanlı deniz tarihinde gemiciliğin gelişimini üç ayrı dönemde incelemek gerekmektedir: Birincisi, İmparatorluğun kuruluşundan XVII. yüzyılın ikinci yarısına kadar devam eden kürekli gemiler dönemi, ikincisi XIX. yüzyılın ortalarına kadar devam eden ….. dönemi, üçüncüsü de İmparatorluğun yıkılışına kadar süren buharlı gemiler dönemidir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

A) direkli gemiler
B) yelkenli gemiler
C) ambarlı gemiler
D) ahşap gemiler
E) firkateler

Cevap : B) yelkenli gemiler

Açıklama : Osmanlı bahriyesi sırasıyla; kürekli gemiler (kadırga dönemi), yelkenli gemiler (kalyon dönemi) ve buharlı gemiler olmak üzere üç temel teknik safhadan geçmiştir.

13. Mezemorta Hüseyin Paşa ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Donanmada kalyonları ön plana çıkarmıştır.
B) Korsan kökenli bir denizcidir.
C) Venedik’le yaptığı mücadelelerde başarılı olmuştur.
D) Cezayir-i Garp beylerbeyliği yapmıştır.
E) 1701 Bahriye Kanunnamesi’nin uygulayıcısıdır.

Cevap : E) 1701 Bahriye Kanunnamesi’nin uygulayıcısıdır.

Açıklama : Mezemorta Hüseyin Paşa kalyonculuğun mimarıdır. Ancak 1701 Bahriye Kanunnamesi’nin hazırlanmasına öncülük etmesine rağmen, aynı yıl vefat ettiği için bu kanunnamenin uzun süreli uygulayıcısı olma şansını bulamamıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi 1701 tarihli Bahriye Kanunnamesi ile yapılan düzenlemelerden biridir?

A) Donanmadaki kalyon sayısı en az kırk olarak belirlenmiştir.
B) Cezayir-i Bahr-i Sefid eyaleti kaldırılmıştır.
C) İmparatorlukta tek bir tersanenin bulunması kararlaştırılmıştır.
D) Derya beylerine peksimet verilmesi uygulaması başlamıştır.
E) Tüm vezirlere kaptan-ı derya olmanın yolu açılmıştır.

Cevap : A) Donanmadaki kalyon sayısı en az kırk olarak belirlenmiştir.

Açıklama : 1701 Kanunnamesi ile Osmanlı donanmasının ana gücü kalyonlara dayandırılmış ve sürekli hazırda tutulması gereken kalyon sayısı kırk olarak tescil edilmiştir.

15. Aşağıdakilerden hangisi tersane sanatkarları (zanaatkarları) arasında yer almaz?

A) Neccar
B) Makaracı
C) Bostancı
D) Haddad
E) Kumbaracı

Cevap : C) Bostancı

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisi 18. yüzyılda Osmanlı bahriyesinde yapılan yenileşme girişimleri kapsamında değerlendirilemez?

A) Yeni tekniklerle gemi inşasına başlanması
B) Bahriye Nezareti’nin kurulması
C) Fransız gemi mimarlarının tersaneye davet edilmesi
D) Tersane’de büyük havuzun inşası
E) Hendesehane’nin açılması

Cevap : B) Bahriye Nezareti’nin kurulması

Açıklama : 18. yüzyılda Hendesehane ve kuru havuz inşası gibi teknik yenilikler yapılmıştır. Ancak Bahriye Nezareti’nin kurulması, Osmanlı bürokrasisindeki modernleşme süreci kapsamında 19. yüzyılda (1867) gerçekleşmiştir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin 1570 yılında Venedik’e savaş ilanının ve Kıbrıs’a sefer düzenlemesinin gerekçeleri arasında gösterilemez?

A) Korsanların Mısır defterdarının gemisine el koymaları
B) Hac yollarının güvenliğinin temin edilmek istenmesi
C) Kara sınır hattında yeni yerleşim sahalarının açılması
D) Kıbrıs’ın bir korsan üssü haline dönüşmesi
E) İnebahtı Savaşı’nın intikamının alınmak istenmesi

Cevap : E) İnebahtı Savaşı’nın intikamının alınmak istenmesi

Açıklama : İnebahtı Savaşı (1571), Kıbrıs’ın fethi sırasında Haçlı donanması ile yapılan bir savaştır. Dolayısıyla 1570’teki savaş ilanının ve Kıbrıs seferinin sebebi olamaz, aksine Kıbrıs seferinin bir sonucudur.

18. Kürekle hareket eden gemilerden hangisi en üst düzey deniz komutanlarının kullandığı savaş gemisidir?

A) Burtun
B) Mavna
C) Palaşkerme
D) Baştarda
E) Kalyata

Cevap : D) Baştarda

Açıklama : Baştarda, kürekli gemiler (çektiriler) arasında en büyük olanıdır ve geleneksel olarak Kaptan-ı Derya ve diğer yüksek rütbeli amirallerin sancak gemisi olarak kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki gelişmelerin hangisinden sonra Gelibolu Tersanesi önemini yitirmeye başlamıştır?

A) Büyük Gelibolu yangını
B) Marmara’nın bir iç deniz haline gelmesi
C) Latinlerin Ege adalarından kovulması
D) Donanmada yelkenli gemilere geçilmesi
E) Haliç’te yeni bir tersanenin açılması

Cevap : E) Haliç’te yeni bir tersanenin açılması

Açıklama : II. Bayezid ve özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde Haliç’te Tersane-i Amire’nin kurulup geliştirilmesiyle birlikte, başkentin güvenli sularındaki üretim merkezi ön plana çıkmış ve Gelibolu Tersanesi ikincil konuma düşmüştür.

20. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlıların yelkenli gemilerle yaptıkları son büyük donanma savaşıdır?

A) İnebahtı Savaşı
B) Çeşme Savaşı
C) Navarin Savaşı
D) Mora Seferi
E) Koyunadaları Muharebeleri

Cevap : C) Navarin Savaşı

Açıklama : 1827 yılındaki Navarin Savaşı, yelkenli ahşap gemilerin (kalyonların) yer aldığı son büyük çaplı deniz muharebesidir. Bu savaştan sonra dünya denizciliğinde ve Osmanlı bahriyesinde buharlı gemilere geçiş süreci hızlanmıştır.