Osmanlı Diplomasi Tarihi 2024-2025 Final Soruları

1. Klasik Dönem ve Diplomatik Protokol

Osmanlı diplomasisinin temelleri ve İslamiyet öncesi geleneklerin etkileri bu bölümde incelenir.

• Eski Türk Gelenekleri: İslamiyet öncesi dönemde (özellikle Hunlarda), yabancı elçiler hakanın huzuruna çıkarken yüzlerini örterek kabul edilirdi.
• Babıali Protokolü: Klasik dönemde yabancı elçilerle yapılan görüşmelere ve kabullere Reisülküttap katılırdı.
• Elçi Seçimi: İran, Türkistan ve Fas gibi Müslüman ülkelere gönderilecek elçiler, ortak dini dili kullanabilmeleri için İlmiye sınıfından seçilirdi.
• 1536 Ahidnamesi: Kanuni Sultan Süleyman, Avrupa’daki güç dengesini (Şarlken’e karşı) değiştirmek için Fransa’ya ahidname (kapitülasyon) vermiştir.

2. Modernleşme ve Teşkilat Yapısı (19. Yüzyıl)

Osmanlı hariciyesinin kurumsallaşması ve gayrimüslimlerin rolü öne çıkmaktadır.

• Tercüme Odası: 1821 Rum İsyanı sonrasında, Fenerli Rumlara duyulan güvenin azalmasıyla kurulmuştur.
• Kalem Nizamnamesi (1797): III. Selim döneminde personel yapısını düzenlemek için çıkarılmıştır.
• Teşrifat Değişimi: II. Mahmut döneminde elçi kabullerinde askeri geçit töreni uygulaması başlatılmıştır. Merkezden ayrı teşrifatçısı olan kurum Bahriye’dir.
• Gayrimüslim Diplomatlar:
  • Aleksandr Karateodori: Hariciye Nazırlığı yapmış önemli bir Rum diplomattır.
  • Gabriel Noradunkyan: Ermeni milletine mensuptur ve Osmanlı uluslararası antlaşmalarını derleyen “Recueil D’Actes Internationaux de L’Empire Ottoman” eserini yazmıştır.
• 1914 Düzenlemesi: Hariciye Nezareti’nde “Müdürlük” ve “Umum Müdürlük” arasında işlevsel bağ kurulmuştur.

3. Uluslararası Krizler ve Antlaşmalar

Diplomasi tarihinin seyrini değiştiren olaylar ve sonuçları:

• Güç Dengesi (Balance of Power): 1648 Westphalia Antlaşması ile Avrupa diplomasisine giren temel kavramdır.
• Mülteciler Meselesi: 1848 İhtilalleri sonrasında Macar ve Polonyalıların Osmanlı’ya sığınmasıyla ortaya çıkmıştır.
• Süveyş Kanalı: Sultan Abdülaziz döneminde (1869) açılmıştır.
• Makedonya Sorunu: II. Abdülhamit döneminde Selanik, Manastır ve Kosova (Elviye-i Selase) bölgesindeki karışıklıklara verilen isimdir.
• Tophane Antlaşması (1886): Doğu Rumeli’nin Bulgaristan ile birleşmesi krizini çözmek için II. Abdülhamit döneminde imzalanmıştır.
• 1841 Londra Boğazlar Antlaşması: Boğazların statüsü uluslararası hale gelmiş ve büyük devletlerin himayesine/garantisine girmiştir.
• ABD İlişkileri: 1862 yılında Amerika ile Ticaret Antlaşması yapılmıştır.

4. Cumhuriyet’e Geçiş

• Lozan Süreci (1923): Antlaşmanın imzalanmasından sonra, Osmanlı diplomatik temsilciliklerinin yönetimi iki hafta içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)’ne bağlanmıştır.
• Önemli Eser: 1811 İran sefaretini anlatan ve Bozoklu Osman Şakir Efendi tarafından resimlenen eser, Yasincizade Seyyit Abdülvehhap Efendi’nin elçiliği sırasında hazırlanmıştır.

1. II. Abdülhamit döneminde Balkan krizinin çözümü amacıyla 5 Nisan 1886’da hangi antlaşma imzalanmıştır?

A) Tophane
B) Berlin
C) Balta Limanı
D) Hünkar İskelesi
E) Ayastefanos

Cevap : A) Tophane

Açıklama : Tophane Antlaşması, 1886 yılında Doğu Rumeli’nin Bulgaristan Prensliği ile birleşmesiyle ortaya çıkan krizi çözmek amacıyla imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, Doğu Rumeli’nin yönetimini Bulgar prensine bırakmayı kabul etmiştir.

2. İslamiyet öncesi dönemde yabancı elçiler Hun hakanının huzuruna nasıl çıkabilirlerdi?

A) Yüzlerini örterek
B) Sarık giyerek
C) Rüşvet vererek
D) Silah kullanarak
E) Saçlarını keserek

Cevap : A) Yüzlerini örterek

Açıklama : İslamiyet öncesi Türk devletlerinde, özellikle Hunlar döneminde, elçilerin kabulünde belirli protokol kuralları uygulanırdı. Bazı kaynaklara göre yabancı elçilerin hakanın huzuruna çıkarken yüzlerini örtmeleri bir gelenek veya zorunluluk olarak uygulanmıştır.

3. Osmanlı diplomasi tarihi için önemli kaynaklardan biri, Osmanlı vatandaşı olup 1912-1913 yıllarında Hariciye nazırı görevinde bulunan Gabriel Noradunkyan Efendi tarafindan Fransızca kaleme alınan “Recueil D’Actes Internationaux de L’Empire Ottoman” adlı eserdir.
Gabriel Noradunkyan Efendi, Osmanlı’daki hangi millete mensuptur?

A) Süryani
B) Sırp
C) Ermeni
D) Bulgar
E) Yahudi

Cevap : C) Ermeni

Açıklama : Gabriel Noradunkyan Efendi, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde Hariciye Nazırlığı yapmış önemli bir Ermeni devlet adamıdır. Kendisi aynı zamanda Osmanlı diplomasisi için temel kaynak sayılan Fransızca “Recueil D’Actes Internationaux de L’Empire Ottoman” eserinin yazarıdır.

4. Osmanlı’da Sultan II. Mahmut dönemi modern diplomasi adımlarından biri olan Babıâli Tercüme Odası’nın kurulması … sonrasında gerçekleşmiştir.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) 1826 Yeniçeri İsyanı
B) 1831 Kavalalı İsyanı
C) 1866 Girit İsyanı
D) 1821 Rum İsyanı
E) 1804 Sırp İsyanı

Cevap : D) 1821 Rum İsyanı

Açıklama : 1821 Rum İsyanı öncesinde tercümanlık hizmetleri ağırlıklı olarak Fenerli Rumlar tarafından yürütülüyordu. İsyan sonrası duyulan güven kaybı ve güvenlik endişeleri, Müslüman Türklerin yabancı dil öğrenerek bu görevi üstlenmesi amacıyla Babıali Tercüme Odası’nın kurulmasına yol açmıştır.

5. Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na girmesi öncesinde Hariciye Nezareti’nin teşkilatına dair hazırlanan Şubat 1914 tarihli nizamnameye göre, Hariciye Nezareti’nin hangi birimleri arasında işlevsel bağ kurulmuştur?

A) Sefir ve Kişizade
B) Büyükelçilik ve Ortaelçilik
C) Müdürlük ve Umum Müdürlük
D) Mühimme ve Amedi
E) Diplomat ve Kordiplomat

Cevap : C) Müdürlük ve Umum Müdürlük

Açıklama : 1914 tarihli Hariciye Nezareti nizamnamesi, teşkilatın daha verimli çalışması için idari birimleri yeniden düzenlemiştir. Bu düzenleme ile müdürlükler ve umum müdürlükler arasında koordinasyonu sağlayacak işlevsel ve hiyerarşik bağlar güçlendirilmiştir.

6. Türkiye Lozan Antlaşması’nı 1923’te imzalayınca Osmanlı dönemindeki diplomatik temsilciliklerinin….. bağlanması süreci iki hafta içinde tamamlanmıştır.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Tedkik-i Tensikat Komisyonuna
B) Hariciye Nezareti Siyasi Müdürlüğüne
C) Hukuk-1 Muhtelita Müdiriyetine
D) Dahiliye Vekaletine
E) Türkiye Büyük Millet Meclisine

Cevap : E) Türkiye Büyük Millet Meclisine

Açıklama : Lozan Antlaşması’nın imzalanması ile birlikte yeni Türkiye Devleti uluslararası alanda tescil edilmiştir. Bu süreçte Osmanlı’dan kalan dış temsilciliklerin ve diplomatik varlıkların yönetimi, yeni rejimin temsilcisi olan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) hükümetine devredilmiştir.

7. Sultan Abdülaziz döneminde hangi ülke ile ilişkiler geliştirilerek 1862 tarihli Ticaret Antlaşması yapılmıştır?

A) Almanya
B) Arjantin
C) Amerika
D) Rusya
E) Japonya

Cevap : C) Amerika

Açıklama : 1862 yılında Amerika Birleşik Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında ticaret ve dostluk ilişkilerini güçlendiren kapsamlı bir Ticaret Antlaşması imzalanmıştır. Bu dönemde Osmanlı yönetimi, Batılı ülkelerle ticari hacmi artırmaya yönelik benzer antlaşmalar yapmıştır.

8. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin de dâhil olduğu uluslararası krizlerden biri olan “Mülteciler Meselesi” Avrupa’daki hangi gelişme sonrası ortaya çıkmıştır?

A) 1853 Kırım Harbi
B) 1789 Franszı İhtilali
C) 1830 İhtilalleri
D) 1815 Viyana Kongresi
E) 1848 İhtilalleri

Cevap : E) 1848 İhtilalleri

Açıklama : 1848 İhtilalleri sonrasında Macar ve Polonyalı milliyetçilerin Avusturya ve Rusya’ya karşı başarısız olup Osmanlı topraklarına sığınması büyük bir “Mülteciler Meselesi”ne yol açmıştır. Osmanlı Devleti, sığınmacıları iade etmeyerek bu durumu uluslararası bir onur meselesi haline getirmiştir.

9. Kanuni Sultan Süleyman 1536’da hangi ülkeye “ahidname” verip destekleyerek Avrupa’daki dengelere müdahale etmiştir?

A) Venedik
B) Avusturya
C) Prusya
D) Ceneviz
E) Fransa

Cevap : E) Fransa

Açıklama : Kanuni Sultan Süleyman, Şarlken’in Avrupa’daki gücünü kırmak ve Hristiyan birliğini parçalamak amacıyla 1536’da Fransa’ya geniş ticari ve hukuki imtiyazlar içeren bir “ahidname” (kapitülasyon) vermiştir.

10. 1811’de İran’a gönderilen ve maiyetindeki Bozoklu Osman Şakir Efendi’nin “Musavver İran Sefaretnâmesi”ni kaleme aldığı Osmanlı elçisi hangisidir?

A) Abdurrahim Muhip Efendi
B) Mehmet Halet Efendi
C) Yusuf Agâh Efendi
D) Moralı Esseyyit Ali Efendi
E) Yasincizade Seyyit Abdülvehhap Efendi

Cevap : E) Yasincizade Seyyit Abdülvehhap Efendi

Açıklama : 1811’de İran şahının huzuruna gönderilen Yasincizade Seyyit Abdülvehhap Efendi’nin elçilik heyetinde bulunan Bozoklu Osman Şakir Efendi, bu seyahati çizimlerle destekleyerek “Musavver İran Sefaretnamesi” adıyla meşhur eseri oluşturmuştur.

11. Osmanlı klasik döneminde Babıâli’de yabancı elçilikler ile olan görüşmelere hangi görevli katılırdı?

A) Reisülküttap
B) Şeyhülislam
C) Çavuşbaşı
D) Teşrifatçı
E) Nakibüleşraf

Cevap : A) Reisülküttap

Açıklama : Klasik dönemde dış işlerinden sorumlu olan Reisülküttap, yabancı elçilerin kabullerinde ve Babıali’deki diplomatik görüşmelerde padişah ve sadrazam adına süreci yöneten temel görevliydi.

12. Aşağıdaki hangi gayrimüslim diplomat Osmanlı hariciyesinde görev yapmıştır?

A) İstefenaki Vogorides
B) Bedros Kuyumciyan
C) Aleksandr Karateodori
D) Avram Galanti
E) Edouard Blacque

Cevap : C) Aleksandr Karateodori

Açıklama : Aleksandr Karateodori Paşa, Osmanlı Devleti’nin en üst düzey gayrimüslim bürokratlarından biri olup, özellikle Berlin Kongresi’nde Osmanlı heyetine başkanlık etmiş ve Hariciye Nazırlığı görevinde bulunmuştur.

13. Osmanlı ve Avrupalı diplomatların uzun süre gündeminde kalan ve Akdeniz’i Kızıldeniz’e bağlayan Süveyş Kanalı hangi padişah döneminde açılmıştır?

A) II. Abdülhamit
B) Abdülaziz
C) Mehmet Reşat
D) Vahidettin
E) V. Murat

Cevap : B) Abdülaziz

Açıklama : Akdeniz ve Kızıldeniz’i birbirine bağlayan stratejik Süveyş Kanalı, Sultan Abdülaziz döneminde 1869 yılında büyük bir törenle hizmete açılmıştır. Kanalın açılması dünya ticaret yollarını kökten değiştirmiştir.

14. Aşağıdakilerden hangisi 1648 Westphalia Antlaşması sonrası Avrupa’da uluslararası ilişkileri ve diplomasiyi etkileyen kavramlardan biri olmuştur?

A) Ganimet paylaşımı
B) Ahde vefa
C) Kilise vesayeti
D) Güç dengesi
E) Feodal düzen

Cevap : D) Güç dengesi

Açıklama : 1648 Westphalia Barışı, modern uluslararası sistemin temeli sayılır. Bu antlaşma ile dini otoritenin yerini seküler devletler almış ve Avrupa siyasetinde devletlerin birbirini dengelediği “Güç Dengesi” (Balance of Power) kavramı diplomasinin merkezine yerleşmiştir.

15. III. Selim’in diplomasi reformları kapsamında 1797’de personel yapısını düzenlemek amacıyla hangi nizamname çıkarılmıştır?

A) Kalem
B) Pasaport
C) Şehbender
D) Tayinat
E) Misafiret

Cevap : A) Kalem

Açıklama : III. Selim döneminde devlet kurumlarını modernize etme çabaları kapsamında 1797’de çıkarılan “Kalem Nizamnamesi”, bürokraside çalışan personelin özlük haklarını ve çalışma düzenini standardize etmeyi amaçlamıştır.

16. II. Abdülhamit döneminde “Elviye-i Selase” olarak adlandırılan Selanik-Manastır-Kosova vilayetlerindeki olaylar nedeniyle hangi uluslararası sorun ortaya çıkımıştır?

A) Mülteciler
B) Makedonya
C) Rumeli
D) Doğu
E) Balkan

Cevap : B) Makedonya

Açıklama : Selanik, Manastır ve Kosova illerinden oluşan bölgede milliyetçi ayaklanmalar ve çete faaliyetleri sonucu ortaya çıkan karmaşa, diplomatik literatürde “Makedonya Sorunu” olarak adlandırılmış ve büyük devletlerin müdahalesine açık bir alan oluşturmuştur.

17. Sultan II. Mahmut dönemi teşrifatında önemli değişimlerden biri elçi kabullerinde …… uygulamasının başlatılmasıdır.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) yer öptürülmesi
B) askeri geçit töreni
C) itimatname teslimi
D) marş söylenmesi
E) silah aranması yapılması

Cevap : B) askeri geçit töreni

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı’nım son dönemlerinde merkez teşkilatından ayrı olarak teşrifat görevlisi bulunduran kurumlardan biridir?

A) Maliye
B) Bahriye
C) İlmiye
D) Tophane
E) Darphane

Cevap : B) Bahriye

Açıklama :

19. Türk Boğazlarının uluslararası statüsüne dair imzalanan 1841 Londra Boğazlar Antlaşması’na göre Boğazlar hakkında hangi tarihi karar kabul edilmiştir?

A) Boğazlar’da mutlak Osmanlı hakimiyetinin kabulü
B) Boğazlar’ın bütün gemilere kapatılması
C) Boğazlar’da avcılığın yasaklanması
D) Boğazlar’ın büyük devletler himayesine girmesi
E) Boğazlar’da mutlak Rus hakimiyetinin onaylanıması

Cevap : D) Boğazlar’ın büyük devletler himayesine girmesi

Açıklama :

20. Osmanlı klasik devrinde İran, Türkistan hanlıkları, Hindistan ve Fas gibi Müslüman ülkelere hangi sınıfa mensup elçiler gönderilmekteydi?

A) Dahiliye
B) Askeriye
C) Kalemiye
D) İlmiye
E) Maliye

Cevap : D) İlmiye

Açıklama : Osmanlı Devleti, diğer Müslüman ülkelere gönderdiği elçileri genellikle dini ve hukuki bilgi birikimi yüksek olan İlmiye sınıfından seçerdi. Bu durum, ortak dini bağların ve fıkhi meselelerin diplomasi kanallarında daha rahat konuşulmasını sağlardı.