İlkçağ Felsefesi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

İlkçağ felsefesi, evrenin ve insanın varoluşunu mitolojik anlatılardan (Mythos) akla dayalı açıklamalara (Logos) taşıyan süreçtir. Bu ders notu, mitolojik arka plan, presokratik filozoflar (Herakleitos, Parmenides, Pythagoras) ve arkhe sorunu üzerine odaklanmaktadır.

1. Mitoloji ve Dönüşüm

• Narkissos Miti: Narkissos’un dönüşümü, doğadaki sevgi bağına inanmasıyla değil, başkalarını reddedip kibre kapılmasıyla başlar.
• Dionysos: Yunan mitolojisinde acı çeken, ölen ve tekrar dirilen tanrıdır. İnsanın coşkulu, heyecanlı yanını temsil eder; “yöntemli düşünme yetisi” ise Apolloncu yana aittir.
• Hesiodos’un Kosmogonisi: Evrenin oluşumunda Khaos’tan sonra gelen ikinci öğe Gaia (Toprak/Yeryüzü)’dır.
• Kurban Ritüeli: Örtük manası, insanın tanrılardan çıkar elde etme kaygısıdır. Zeus-Prometheus miti ise tanrıların asla aldatılamayacağını kanıtlar.
• Dönüşüm Hikayeleri: Lykaon, Arakhne ve Narkissos başkalaşım (metamorfoz) geçirirken, Odysseus bir kahramandır ve biyolojik dönüşüm yaşamaz.

2. Felsefenin Doğuşu ve Pisagor (Pythagoras)

• Felsefe Terimi: Pythagoras, “Bilge” (Sophos) sıfatının sadece tanrılara yakışacağını düşündüğü için kendisine “Bilgelik Dostu” (Philosophos) demiştir.
• Pythagoras’ın Düsturları: “İnsanlar çocuk doğurmak zorundadır” (ibadet edecek halef bırakmak için). Ancak “Konuşurken el kol hareketi yapma” ona ait bir düstur değildir.
• Yedi Bilgeler: Öğretilerinde ön plana çıkan temel kavram Adalettir. Anaksimenes bir doğa filozofudur, Yedi Bilgeler listesinde yer almaz.

3. Doğa Filozofları ve Varlık Sorunu

• Temel Soru: İlkçağ filozoflarının yanıt aradığı asıl soru “Evrenin başlangıç ilkesi (Arkhe) nedir?” sorusudur. Arkhe, her şeyin dayandığı temel varlıktır.
• Herakleitos: Eserindeki anlaşılması güç üslup nedeniyle “Karanlık” olarak anılır. Kalabalığın (halkın) aklın sesini (Logos) duyamadığını savunur.
• Ksenophanes: Tanrıların insanlara benzetilmesine (Antropomorfizm) karşı çıkmış, tanrıları insanlardan ve Polis’ten (kent) ayrı bir yerde konumlandırmıştır.

4. Parmenides ve Elea Okulu

Parmenides (M.Ö. 5. yy başı), mantıksal tutarlılığı merkeze almıştır. Felsefesinin temel kabulleri şunlardır:

• “Varlık vardır, yokluk yoktur.”
• “Düşünmek ile var olmak aynı şeydir.”
• Şiirinde iki yol anlatılır: Hakikate götüren yol ve Sanıya (Doxa) götüren yol.

1. Narkissos’un dönüşümünü başlatan etken aşağıdakilerden hangisi değildir?

A) Kendini sevmesi
B) Kibri
C) Sudaki yansının kendi yansısı olduğunu anlayamaması
D) Doğadaki sevgi bağına inanması
E) Kendi hayaline âşık olması

Cevap : D) Doğadaki sevgi bağına inanması

Açıklama : Mitolojide Narkissos’un trajik dönüşümü, başkalarının sevgisini reddedip kibre kapılması ve bir ceza olarak sudaki kendi yansısına aşık olup erimesiyle gerçekleşir. Doğadaki sevgi bağına inanmak bu mitolojik yıkımın bir parçası değil, aksine Narkissos’un eksik olduğu bir duygudur.

2. Felsefe (philosophia) kelimesini ilk kez Pythagoras “bilgelik sevgisi (philia tes sophias)” anlamında kullanmıştır ve …..
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ilk kez Pythagoras kendisine “bilgelik dostu (philosophos)” demek yerine “bilge” demiştir.
B) kendisine bilge demek yerine ilk kez “bilgelik dostu (philosophos)” demiştir.
C) öğrencilerine kendi söylediği her söz için “ipse dixit (bizzat o dedi)” dedirtmiştir.
D) ilk kez kendisinin geometri ve aritmetik üzerine bir deha olduğunu belirtmiştir.
E) bir dik üçgende hipotenüsün karesinin dik kenar karelerinin toplamına eşit olduğunu söylemiştir.

Cevap : B) kendisine bilge demek yerine ilk kez “bilgelik dostu (philosophos)” demiştir.

Açıklama : Pythagoras, “bilge” (sophos) sıfatının sadece tanrılara yakışacağını, insanların ise ancak bilgeliği seven ve onu arayan dostlar olabileceğini savunarak “philosophos” terimini tercih etmiştir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Pythagoras’ın nedeni açıklanmış düsturlarından biridir?

A) Yolun dışında yürüme.
B) Yurdundan ayrılırken dönüp sınıra bakma.
C) Hemen sağ elini uzatma.
D) İnsanlar çocuk doğurmak zorundadır.
E) Yükü indirene değil kaldırana yardım et.

Cevap : D) İnsanlar çocuk doğurmak zorundadır.

Açıklama : Pythagoras’ın düsturları (akusmata) genellikle semboliktir. Ancak çocuk doğurma düsturu, “tanrılara ibadet edecek halefler bırakmak” şeklinde rasyonel bir gerekçeyle açıklanmıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Herakleitos’un karşı olduğu kalabalığın özelliklerine uymaz?

A) Kalabalığın inanç şekillerinin birer gösteriden ibaret olması
B) Kalabalığın her şeye rağmen aklın sesini duyabilmesi
C) Kalabalığın duyularla algıladıklarıyla yetinmesi
D) Kalabalığın ne tanrı anlayışının ne de inanç biçimlerinin doğruluk içermesi
E) Kalabalığın kör ve cahil olması

Cevap : B) Kalabalığın her şeye rağmen aklın sesini duyabilmesi

Açıklama : Herakleitos, kalabalığı (hoi polloi) logosu (evrensel akıl) anlamayan, duysalar bile sağır gibi davranan bir kitle olarak betimler. Dolayısıyla onların aklın sesini duyabildiğini savunmaz.

5. Ksenophanes’in kendi dönemi için hayli cesur olarak tanımlanan görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tanrının ölümlülerle birlikte polis (kent devleti) dışında bir başka mekânda yaşadıklarına dair görüşü
B) İnsanlarla tanrıların bir arada yaşadığı bir dünya hayal etmesi
C) Polisi (kent devleti) sadece ölümlülerin yaşadığı bir yer olarak görmesi ve zihninde tanrılara apayrı bir yer ayırması
D) Tanrısal insanlardan oluşan bir toplum hayal etmesi
E) İnsanlarla tanrıların uyumlu olabileceği bir dünya hayal etmesi

Cevap : C) Polisi (kent devleti) sadece ölümlülerin yaşadığı bir yer olarak görmesi ve zihninde tanrılara apayrı bir yer ayırması

Açıklama : Ksenophanes, tanrıların insani özelliklere sahip olduğu (antropomorfizm) inancına karşı çıkmış ve tanrı anlayışını tamamen soyutlayarak şehir devletinden (polis) ayırmıştır.

6. Parmenides’in şiirinin birinci ve ikinci bölümlerinde anlattığı yollar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hakikate götüren yol – Sanıya götüren yol
B) Ölüme götüren yol – Yaşama götüren yol
C) İyiliğe götüren yol – Kötülüğe götüren yol
D) Kuzeye götüren yol – Güneye götüren yol
E) Sevgiye götüren yol – Nefrete götüren yol

Cevap : A) Hakikate götüren yol – Sanıya götüren yol

Açıklama : Parmenides’in “Doğa Üzerine” adlı şiirinde bir tanrıça ona iki yolu gösterir: Hakikat yolu (Aletheia) ve ölümlülerin yanıltıcı duyularına dayanan Sanı yolu (Doxa).

7. Aşağıdakilerden hangisi Hesiodos’taki Zeus ile Prometheus mitosunun ana konusu değildir?

A) Bu mitosta tanrıların asla aldatılamayacağı kanıtlanır.
B) Bu mitos insanın trajik aklını keşfedişini gösteren bir mitostur.
C) Bu mitosta insanın aklıyla tanrıyı bile aldatabileceği vurgulanır.
D) Bu mitos insan ile tanrının birebir savaşımına tanıklık eder.
E) Tanrının insan tarafından ilk kez aldatıldığını gösteren bir mitostur.

Cevap : A) Bu mitosta tanrıların asla aldatılamayacağı kanıtlanır.

Açıklama :

8. Aşağıdakilerden hangisi arkhenin temel özelliklerinden biridir?

A) Olympos tanrılarının yaratımıdır.
B) Canlı değildir.
C) Temel varlıktır.
D) Bazı varlıkları doğurur, bazılarını doğuramaz.
E) Soyut yapıdadır.

Cevap : C) Temel varlıktır.

Açıklama : Arkhe, evrendeki her şeyin kendisinden türediği, değişime rağmen kalıcı olan ana madde veya başlangıç ilkesidir. Bu yüzden her şeyin dayandığı “temel varlık”tır.

9. Yedi Bilgelerin sözleri aşağıdaki kavramlardan hangisini ön plana çıkarır?

A) Evlilik
B) İnsan ve tanrı sevgisi
C) Doğa
D) Harmonia
E) Adalet

Cevap : E) Adalet

Açıklama : Yedi Bilgeler (Solon, Thales vb.), toplumsal düzeni, ölçülülüğü ve yasaları önemseyen figürlerdir. Öğretilerinin merkezinde toplumu dengeleyen “Adalet” kavramı yer alır.

10. Aşağıdakilerden hangisi insanın Dionysos yanının tanımına uymaz?

A) Yöntemli düşünme yetisi
B) Duygu
C) Ufkun ötesini görebilme
D) Yaratıcı ruh
E) Heyecan

Cevap : A) Yöntemli düşünme yetisi

Açıklama : Dionysosçu taraf coşku, duygu ve yaratıcılığı temsil eder. “Yöntemli düşünme yetisi” ise onun zıttı olan Apolloncu (akılcı, düzenli) tarafa ait bir özelliktir.

11. Aşağıdaki karakterlerden hangisi mitolojideki dönüşüm hikâyelerine örnek olarak gösterilemez?

A) Odysseus
B) Lykaon
C) Arakhne
D) Narkissos
E) Aktaion

Cevap : A) Odysseus

Açıklama : Lykaon kurda, Arakhne örümceğe, Narkissos çiçeğe dönüşürken; Odysseus seyahat eden bir kahramandır, kendisi biyolojik bir başkalaşım (metamorfoz) geçirmemiştir.

12. I. Bir şey aynı anda hem var olabilir hem de var olmayabilir.
II. Varlık vardır, yokluk yoktur.
III. Var olma ile düşünme aynı şeydir.
IV. Düşünme ile sanma aynı şeydir.
V. Bazı şeyler yokluktan doğabilir.
Yukarıdaki ifadelerden hangileri Parmenides’in felsefesinin temelini oluşturan kabuller arasındadır?

A) II, IV ve V
B) I ve III
C) III ve V
D) III, IV ve V
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama : Parmenides felsefesi “Varlık vardır, yokluk yoktur” önermesine dayanır. Ayrıca varlığı kavramanın tek yolu düşünce olduğu için “düşünmek ve olmak aynı şeydir” der.

13. Mitolojideki kurban ritüelinin örtük manası aşağıdakilerden hangisidir?

A) Evrenin büyük güçlerinin öfkesini yatıştırma fikri
B) Tanrısal güçlerin insanlarla olan ilişkilerini düzenleme
C) Tanrıların gazabından korunma düşüncesi
D) Tanrılara duyulan saygı ve minnet hissi
E) İnsanın tanrılardan çıkar elde etme kaygısı

Cevap : E) İnsanın tanrılardan çıkar elde etme kaygısı

Açıklama :

14. Parmenides’in düşüncesinin etkin olduğu zaman yaklaşık olarak hangi döneme denk gelmektedir?

A) İÖ 3. yüzyıl
B) İÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı
C) İÖ 5. yüzyılın ilk yarısı
D) İÖ 1. yüzyılın sonu
E) İÖ 7. yüzyılın ilk yarısı

Cevap : C) İÖ 5. yüzyılın ilk yarısı

Açıklama : Parmenides, İÖ 5. yüzyılın başlarında aktif olan Elea Okulu’nun en önemli düşünürüdür.

15. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi Yunan’ın yedi bilgesinden biri değildir?

A) Lindoslu Kleobulos
B) Miletoslu Thales
C) Anaksimenes
D) Atinalı Solon
E) Korinthoslu Periandros

Cevap : C) Anaksimenes

Açıklama : Anaksimenes Miletos okuluna bağlı bir doğa filozofudur fakat geleneksel “Yedi Bilge” listesinde yer almaz.

16. Aşağıdakilerden hangisi Pythagoras’ın düsturlarından değildir?

A) Tahıl kilesinin üstüne oturma.
B) Konuşurken el kol hareketi yapma ki seni deli sanmasınlar.
C) Yüreğini kemirme.
D) Yüzüğünde tanrı imgesi olmasın.
E) Sivri bıçağı kendinden uzak tut.

Cevap : B) Konuşurken el kol hareketi yapma ki seni deli sanmasınlar.

Açıklama : Pythagoras’ın düsturları gizemli ve sembolik yasaklardır (kilesinin üstüne oturmama, yüreğini kemirmeme vb.). B şıkkındaki ifade bu özgün listeye ait değildir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Yunan mitolojisinde acı çeken, ölen ve tekrar dirilen tanrıdır?

A) Apollon
B) Dionysos
C) Athena
D) Hephaistos
E) Zeus

Cevap : B) Dionysos

Açıklama : Dionysos, parçalanarak ölen ve ardından yeniden doğan bir tanrı olarak “ölüp dirilen tanrı” mitolojik motifinin en önemli örneğidir.

18. Hesiodos’un kosmogonisinde Khaos’tan sonraki ikinci öge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pontos
B) Ouronos
C) Eros
D) Kronos
E) Gaia

Cevap : E) Gaia

Açıklama : Hesiodos’un “Theogonia” eserine göre başlangıçta Khaos vardı, hemen ardından yeryüzü/toprak olan Gaia var olmuştur.

19. Herakleitos’un “karanlık” sıfatıyla anılmasının asıl sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yalnızca şahsiyetiyle, dinsel, toplumsal ve siyasal düşünceleriyle ilgili birtakım görüşlere varılabilmesi, ama son günleri, hastalığı ve ölümüyle ilgili aktarılanların kesinlikten yoksun oluşu
B) Yaşamı ve öğretisi hakkındaki bilgilerin, Diogenes Laertios’un İS 3. yüzyıl başlarında yazdığı eserinde Stoacı biyografi yazarlarına dayanılarak aktarılması
C) Ksenophanes ile Pythagoras’tan geç, Parmenides’ten daha erken bir dönemde yaşamış olması
D) Kendisine ait olduğu sanılan “Doğa Üzerine” adlı eserinde kullanılan anlaşılması güç üslup
E) Vücudunun ödem yapıp şişmesi ve ölümünün bu hastalığa bağlanması

Cevap : D) Kendisine ait olduğu sanılan “Doğa Üzerine” adlı eserinde kullanılan anlaşılması güç üslup

Açıklama : Herakleitos, düşüncelerini bilmecemsi ve aforizmalardan oluşan, yoruma açık, zor bir dille anlattığı için antik çağda “karanlık” lakabını almıştır.

20. İlkçağ felsefecilerinin temel sorusu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mitoloji nedir?
B) Khaos ve kosmos nedir?
C) Erdemli yaşamak nedir?
D) Evrenin başlangıç ilkesi nedir?
E) Tanrı nedir?

Cevap : D) Evrenin başlangıç ilkesi nedir?

Açıklama : İlk doğa filozofları (Presokratikler), her şeyin kendisinden çıktığı ana maddeyi veya başlangıç ilkesini (Arkhe) aramışlardır.