Türk Dış Politikası 2024-2025 Final Soruları (Güz)

Giriş

Türk dış politikası; Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze, Soğuk Savaş dinamikleri, Kıbrıs sorunu, AB süreci ve Orta Doğu krizleri gibi eksenlerde şekillenmiştir. Bu ders notu, final sınavı sorularından hareketle önemli dönemleri ve gelişmeleri özetlemektedir.

1. Dönemlere Göre Dış Politika

• Milli Mücadele Sonrası (Atatürk Dönemi): Temel ilke Statükoculuktur (Mevcut sınırları koruma, Yurtta Sulh Cihanda Sulh).
• İnönü Dönemi (1938-1950): Aktif tarafsızlık, Sovyet toprak talepleri ve San Francisco Konferansı anahtar kavramlardır. Ancak 6-7 Eylül Olayları (1955) Demokrat Parti dönemine aittir.
• 1960-1973 Dönemi: Türkiye’nin ABD’ye tam bağımlılıktan sıyrılıp çok yönlü ilişkilere yöneldiği “Göreli Özerklik” dönemidir.
• Özal Dönemi (1983-1993): Ekonomi odaklı, bürokrasiyi aşan, hızlı karar alan bir yapıdadır. Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) bu döneme ait değildir.
• AK Parti Dönemi: 2011 sonrası Orta Doğu olayları (Arap Baharı) nedeniyle iki döneme ayrılır. Teorik mimarı Ahmet Davutoğlu’dur.
  • İlk Dönem Olayları: 1 Mart Tezkeresi, Mavi Marmara, AB Müzakereleri.
  • Sonraki Krizler: Osman Kavala, S-400, Rahip Brunson.

2. Kıbrıs ve Yunanistan İlişkileri

• Kıbrıs Barış Harekâtı (1974): Sonrasında Türkiye BM’de “Federe devlet kurulmalı” tezini savunmuştur.
• Acheson Planı (1964): Kıbrıs’ın Yunanistan’a bırakılması (Enosis) karşılığında Türkiye’ye Karpaz’da üs ve Meis adasının verilmesini öngören plandır.
• 1990’lar: Kardak krizi ve Öcalan sorunu nedeniyle en gergin ilişkiler Yunanistan ile yaşanmıştır.

3. Uluslararası Krizler ve İttifaklar

• Suriye Krizi: Türk dış politikasında merkezi rol oynamasının temel nedeni güneyden gelen yoğun sığınmacı nüfustur.
• NATO Üyeliği: Türkiye 18 Şubat 1952 tarihinde NATO’ya üye olmuştur.
• Osmanlı ve Almanya: I. Dünya Savaşı öncesi Osmanlı’nın Almanya’ya yakınlaşmasının ana sebebi, İngiltere ve Fransa’nın ittifak tekliflerini reddetmesidir.
• ABD Politikası (1993-2002): SSCB’nin çöküşü sonrası çok yönlü politika izlemiştir.

4. Temel Kavramlar

• Detente: Soğuk Savaş’ta bloklar arası gerginliğin azalması ve yumuşama dönemidir.
• Dış Politika: Devletlerin uluslararası aktörlerle geliştirdiği, çıkarlarını maksimize etmeyi amaçlayan resmi ilişkiler bütünüdür.

1. Suriye krizinin Türk dış politikasında merkezi bir rol işgal etmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türkiye’nin küresel anlamda güçlü olmasının bölgesindeki sorunları çözmedeki başarısına oranla gerçekleşmesi
B) Güneyden gelen çok yoğun sığınmacı nüfus
C) Suriye rejiminin krizin çözümünde Türkiye’nin aktif rol alması için davet etmesi
D) Türkiye’nin sınırlarında terör olaylarının artması
E) Türkiye’nin Suriye üzerinde kurduğu hegemonyayı kaybetmek istememesi

Cevap : B) Güneyden gelen çok yoğun sığınmacı nüfus

Açıklama :

2. Aşağıdaki olaylardan hangisi Ak Parti dönemi Türk dış politikasının iki bölümde ele alınmasına neden olmuştur?

A) Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçiş
B) 2011 sonrası Orta Doğu’da yaşanan hadiseler
C) Fırat Kalkanı Harekâtı’nın gerçekleşmesi
D) S-400 Füze Krizi’nin patlak vermesi
E) Uçak Krizi’nin yaşanması

Cevap : B) 2011 sonrası Orta Doğu’da yaşanan hadiseler

Açıklama : AK Parti dış politikası genellikle “Arap Baharı” öncesi (2002-2011) ve sonrası olarak iki ana döneme ayrılır. 2011 sonrası gelişmeler (Suriye iç savaşı vb.) politikanın değişmesine neden olmuştur.

3. Karpaz Yarımadası’ndaki bir bölgenin ve Meis adasının Türkiye’ye bırakılması şartıyla Kıbrıs’ın geri kalan kısmının Yunanistan’a bırakılmasını öngören plan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Harding Planı
B) Acheson Planı
C) Radcliffe Planı
D) Vance Planı
E) Macmillan Planı

Cevap : B) Acheson Planı

Açıklama : 1964 yılında ABD’li diplomat Dean Acheson tarafından sunulan plan, adanın Yunanistan ile birleşmesi (Enosis) karşılığında Türkiye’ye Karpaz’da bir üs verilmesini ve Meis’in Türkiye’ye bırakılmasını öngörüyordu.

4. Aşağıdakilerden hangisi 1993-2002 yılları arasında ABD’nin izlemiş olduğu dış politikayı tanımlamamaktadır?

A) Türkiye ile ilişkiler NATO’nun yeni misyonu ve önce çerçevesi çizilen ilişkiler kapsamında yürütülmüştür.
B) SSCB’nin çöküşü ile birlikte ABD uluslararası çok yönlü bir politika izlemek için çaba göstermiştir.
C) Adriyatik’ten Çin Seddine Türk Dünyası söylemi ile Türkiye’nin Orta Asya ve bölgesinde etkin olmasını istemiştir.
D) Eski Varşova Paktı ülkelerinden Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan ve Arnavutluk gibi ülkelerin NATO’dan çıkarılmasını temin etmiştir.
E) SSCB’nin çöküşü sonrasında nasıl bir sistem öngördüğüne dair fikri olmamıştır.

Cevap : B) SSCB’nin çöküşü ile birlikte ABD uluslararası çok yönlü bir politika izlemek için çaba göstermiştir.

Açıklama :

5. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin KBH (Kıbrıs Barış Harekâtı) sonrası BM Konseyi’nde öne sürdüğü tezlerden biri değildir?

A) Türk Silahlı Kuvvetleri’nin adadan ayrılmasına ilişkin tarih belirtilmemelidir.
B) Türkleri kapsayacak federe bir devlet kurulmalıdır.
C) Türk polis teşkilatı kurulmalıdır.
D) Türkler uzun yıllardır Kıbrıs’tadır, dolayısıyla adadaki asıl unsur sadece Türklerdir.
E) 20km’lik tampon bölge oluşturulmalıdır.

Cevap : D) Türkler uzun yıllardır Kıbrıs’tadır, dolayısıyla adadaki asıl unsur sadece Türklerdir.

Açıklama :

6. Aşağıdaki olaylardan hangisi kronolojik olarak diğerlerinden daha önce gerçekleşmiştir?

A) 1 Mart Tezkeresi
B) ABD ile yaşanan PKK-PYD Krizi
C) S-400 Füze Olayı
D) Rahip Brunson Krizi
E) Halkbank Krizi

Cevap : A) 1 Mart Tezkeresi

Açıklama : 1 Mart Tezkeresi 2003 yılında gerçekleşmiştir. Diğer krizler (PYD, S-400, Brunson, Halkbank) 2010 sonrası ve özellikle 2016 sonrası dönemde yoğunlaşmıştır.

7. Soğuk Savaşın aşamalarından biri olan “detente” ne anlama gelmektedir?

A) Bitiş
B) Başlangıç
C) Yumuşama
D) Tırmanma
E) Caydırıcılık

Cevap : C) Yumuşama

Açıklama : Detente, Fransızca kökenli bir kelime olup uluslararası ilişkilerde bloklar arası gerginliğin azalması ve “yumuşama” dönemini ifade eder.

8. Aşağıdakilerden hangisi Özal dönemi dış politikası özellikleri arasında yer almaz?

A) Ekonomi önemli bir gündem maddesi haline gelmiştir.
B) Karar alma süreçlerinde bürokrasiyi ve kurumsal yapıyı aşmaya çalışmıştır.
C) Yardım alan ülke yerine ticaret yapan ülke konumunda olma çabası göstermiştir.
D) Çok danıştığı için çok yavaş karar alır ve yavaş uygular.
E) Amerikan yanlısı bir dış politika izlemiştir.

Cevap : D) Çok danıştığı için çok yavaş karar alır ve yavaş uygular.

Açıklama : Turgut Özal, pragmatik, hızlı karar alan ve bürokrasiyi aşarak icraat yapan bir lider profili çizmiştir. “Yavaş karar alma” özelliği Özal dönemiyle bağdaşmaz.

9. Türkiye hangi tarihte NATO üyesi olmuştur?

A) 20 Ocak 1947
B) 15 Temmuz 1949
C) 18 Şubat 1952
D) 30 Ağustos 1950
E) 17 Mart 1955

Cevap : C) 18 Şubat 1952

Açıklama : Türkiye, Kore Savaşı’na asker göndermesinin de etkisiyle 1952 yılında (Yunanistan ile birlikte) NATO’ya resmen üye olmuştur.

10. Türk dış politikasının 1960-1973 yılları arasında izlemiş olduğu politika nasıl tanımlanmaktadır?

A) Göreli özerklik
B) Özerk
C) Bağımlı
D) Proaktif dış politika
E) ABD yanlısı

Cevap : A) Göreli özerklik

Açıklama : Baskın Oran gibi dış politika uzmanları, 1960-1980 arasını (özellikle 60-73 dönemini), Türkiye’nin ABD’ye tam bağımlılıktan sıyrılıp çok yönlü ilişkilere yöneldiği “Göreli Özerklik” dönemi olarak tanımlar.

11. Aşağıdakilerden hangisi ilk dönem Ak Parti dış politika olaylarından biri değildir?

A) 1 Mart Tezkeresi Krizi
B) Mavi Marmara Gemisi Katliamı
C) Osman Kavala Krizi
D) Rusya ile Üst Düzeyli İşbirliği Konseyi (ÜDİK) mekanizmasının kurulması
E) AB ile tam üyelik müzakerelerin başlatılması

Cevap : C) Osman Kavala Krizi

Açıklama : 1 Mart (2003), Mavi Marmara (2010), Rusya ÜDİK (2010) ve AB müzakereleri (2005) AK Parti’nin ilk dönemlerinde veya 2011 öncesinde gerçekleşmiştir. Osman Kavala krizi ise çok daha sonraki yıllarda (2017 sonrası) gündeme gelmiştir.

12. Aşağıdakilerden hangisi 2002-2011 yılları arasında Türkiye’nin Orta Doğu ülkeleri ile ilişkilerinde altın yıllar yaşadığının en zayıf göstergelerinden biridir?

A) Orta Bakanlar kurulu toplanması
B) Üst düzey stratejik iş birliği toplantıları düzenlemesi
C) Çokça ticaret antlaşmalarının yapılması
D) Vizelerin kaldırılması
E) Türk mallarının Orta Doğu ülkelerine ihraç edilmesi

Cevap : E) Türk mallarının Orta Doğu ülkelerine ihraç edilmesi

Açıklama :

13. Milli mücadele sonrası Türkiye dış politikası aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?

A) Yayılmacılık
B) Osmanlıcılık
C) İslamcılık
D) Revizyonist
E) Statükoculuk

Cevap : E) Statükoculuk

Açıklama : Atatürk dönemi ve sonrası Türk dış politikası, mevcut sınırları korumayı ve barışı esas alan “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” ilkesi çerçevesinde statükocu (mevcut durumu koruyan) bir yapıdadır.

14. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin Almanya ile yakınlaşma sebeplerinin başında yer alır?

A) İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı ile ittifak kurmada isteksiz davranması
B) İngiltere’nin Rusya ile yakınlaşması
C) Almanların yeni toprak ihtiyaçları
D) II. Wilhelm’in Weltpolitik siyaseti
E) Fransa’nın Osmanlıya karşı savaş hazırlığı içerisinde olması

Cevap : A) İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı ile ittifak kurmada isteksiz davranması

Açıklama : Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı öncesinde yalnızlıktan kurtulmak için önce İngiltere ve Fransa’ya başvurmuş, reddedilince (yalnızlık politikası ve Rusya tehdidi nedeniyle) Almanya ile ittifaka mecbur kalmıştır.

15. Türkiye 1990’lı yıllarda Balkanlar’da en sorunlu günleri aşağıdaki hangi ülke ile yaşamıştır?

A) Sırbistan
B) Bulgaristan
C) Yunanistan
D) Bosna Hersek
E) Macaristan

Cevap : C) Yunanistan

Açıklama : 1990’larda Türkiye ile Yunanistan arasında Kardak Krizi (1996), PKK lideri Öcalan’ın Yunanistan tarafından saklanması ve Ege/Kıbrıs sorunları nedeniyle savaşın eşiğine gelinen ciddi gerginlikler yaşanmıştır.

16. Aşağıdaki isimlerden hangisi Ak Parti hükümetlerinin dış politikasının teorik ve uygulamasında en etkili olmuştur?

A) Ahmet Davutoğlu
B) Yaşar Yakış
C) Mevlüt Çavuşoğlu
D) Abdullah Gül
E) Ali Babacan

Cevap : A) Ahmet Davutoğlu

Açıklama : “Stratejik Derinlik” kitabının yazarı olan Ahmet Davutoğlu, önce başdanışman sonra Dışişleri Bakanı ve Başbakan olarak AK Parti dış politikasının teorik çerçevesini (Komşularla Sıfır Sorun vb.) çizen en etkili isimdir.

17. Bir amaç ve taahhüt taşıyarak çıkarlarını en üst düzeye çıkarmak isteyen devletlerin yabancı devletler ve uluslararası aktörler ile geliştirmiş olduğu siyaset veya resmi ilişkilere ne denir?

A) Politik bakış
B) İç politika
C) Küresel siyaset
D) Dış politika
E) Devlet siyaseti

Cevap : D) Dış politika

Açıklama : Tanım, bir devletin uluslararası sistemdeki diğer aktörlerle olan ilişkilerini ve hedeflerini kapsayan “Dış Politika” kavramını ifade eder.

18. Aşağıdakilerden hangisi Özal dönemi dış politika uygulamalarından değildir?

A) Bulgaristan’daki Türk azınlıkların göç dalgası
B) AB’ye tam üyelik başvurusunun yapılması
C) Kıbrıs’ın bağımsızlığını ilan etmesi
D) Körfez Savaşı
E) Kıbrıs Barış Harekâtı’nın gerçekleştirilmesi

Cevap : E) Kıbrıs Barış Harekâtı’nın gerçekleştirilmesi

Açıklama : Kıbrıs Barış Harekâtı 1974 yılında, Bülent Ecevit başbakanlığındaki koalisyon hükümeti döneminde yapılmıştır. Turgut Özal dönemi (1983-1993) ile ilgili değildir.

19. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin izlediği denge politikası hakkında söylenemez?

A) Türk dış politikasına Osmanlı devletinden gelen bir mirastır.
B) Osmanlının, rakiplerinin aralarındaki çatışmalarından yararlanarak hayatta kalma mücadelesidir.
C) Günümüz Türkiyesinde de sıklıkla başvurulmaktadır.
D) Kırım Savaşı’ndan sonra devletin temel dış politika ilkesi haline gelmiştir.
E) İlk kez Mısır’ın işgalinde İngiltere’ye karşı Fransa ve Rusya’nın desteği alınmıştır.

Cevap : E) İlk kez Mısır’ın işgalinde İngiltere’ye karşı Fransa ve Rusya’nın desteği alınmıştır.

Açıklama :

20. Aşağıdaki kavramlardan hangisi İnönü dönemi dış politikası için kullanılabilecek anahtar kavramlardan biri olamaz?

A) Sovyet toprak talebi
B) San Fransisco Konferansı
C) Müttefik ülkeler
D) 6-7 Eylül Olayları
E) Aktif tarafsızlık

Cevap : D) 6-7 Eylül Olayları

Açıklama : İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı dönemi 1938-1950 arasındadır. 6-7 Eylül Olayları ise 1955 yılında, Demokrat Parti (Adnan Menderes) döneminde gerçekleşmiştir.