Uluslararası Güvenlik 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Uluslararası güvenlik; askeri tehditlerin ötesine geçerek çevre, sağlık, siber alan ve insan güvenliği gibi konuları kapsayan geniş bir disiplindir. Bu ders notu, final sorularından hareketle; Ortak Malların Trajedisi, nükleer tehditler, siber güvenlik ve küresel sağlık krizleri gibi temel konuları özetlemektedir.

1. Temel Kavramlar ve Çevresel Güvenlik

• Ortak Malların Trajedisi (Garrett Hardin): Bireylerin kendi çıkarlarını düşünerek ortak kullanılan kıt bir kaynağı (mera, atmosfer vb.) tüketmesi ve tüm toplumun zararına yol açması durumudur.
• Sessiz Bahar (Silent Spring): Rachel Carson tarafından yazılan bu kitap, çevreci politikaların ve modern çevre hareketinin doğuşunda kritik rol oynamıştır.
• Nüfus Artışı: Gıda talebini, kirliliği ve kaynak baskısını artırır; ancak tarımsal üretimde çeşitliliğe (biyoçeşitlilik) sebep olmaz, aksine tek tipleşmeye yol açabilir.

2. Terörizm ve Nükleer Tehditler

• En Tehlikeli Nükleer Senaryo: Devletler rasyonel aktörlerdir ve caydırıcılık (MAD) işler; ancak rasyonel olmayan ve kaybedecek şeyi bulunmayan terör gruplarının nükleer silahlara ulaşması en büyük tehdittir.
• Devlet Yapısı: Şiddet merkezli örgütler; meşruiyet krizi yaşayan, şeffaf olmayan ve kapsayıcı olmayan devletlerde güçlenir. Çok partili demokratik sistemler bu örgütlerin zemin bulmasını zorlaştırır.
• Deniz Terörizmi: Terör örgütlerinin siyasi hedeflerle deniz altı hatlarına veya gemilere saldırmasıdır (Örn: Endonezya merkezli İslam Cemaati’nin dalış eğitimi alması).

3. İnsan Güvenliği, Sağlık ve Siber Alan

• Japonya’nın Yaklaşımı: İnsan güvenliğini “korkudan ve muhtaçlıktan kurtulma” olarak görür. Batı merkezli ve askeri müdahaleyi içeren Koruma Sorumluluğu (R2P) Japonya’nın yaklaşımıyla doğrudan bağlantılı değildir.
• Salgınlar ve Eşitsizlik: COVID-19 gibi salgınlar toplumun her kesimini etkilese de, yoksul ve zengin kesimi eşit düzeyde etkilememiştir; dezavantajlı gruplar daha büyük zarar görmüştür.
• Siber Güvenlik: Stratejik açıdan birincil teknik tehdit kötü amaçlı kodlardır (malware). Elektrik kesintisi fiziksel bir sorundur, doğrudan bir siber saldırı “yöntemi” değildir.
• Uzay Tehditleri: Radyasyon ve oksijensizlik insan sağlığını doğrudan tehdit ederken, asteroitler biyolojik değil, fiziksel çarpışma tehdididir.

4. Strateji, İstihbarat ve Uluslararası Hukuk

• Münhasır Ekonomik Bölge (MEB): Kıyı devletine ekonomik haklar verir (balıkçılık, enerji). Ancak tam egemenlik sahası olmadığı için kalıcı askeri üs kurma yetkisi tartışmalıdır ve birincil haklardan değildir.
• İstihbarat Hedefleri: Tehditler, kaçakçılık ve stratejik kurumlar izlenir; ancak uluslararası öğrenciler kategorik bir istihbarat hedefi değildir.
• Özel Askeri Şirketler (PMSC): Devletler, şirketler ve STK’lar hizmet alabilir ancak özgürlüğü kısıtlı mahkumlar bu şirketlerden hizmet alamaz.
• Komplo Teorileri: Kanıtlanmamış, kurgusal anlatılardır. Tarihi anlatıların gösterdiği tecrübe edilmiş gerçeklikler değildirler.

1. Devlete ait bir merada, çobanlar hayvanlarını otlatmaktadır. Bir çoban, hayvanlarını daha fazla otlatmaya başladığında, diğer çobanlar da bunu takip etmiştir. Bir noktadan sonra merada hayvanların besleneceği kadar ot kalmamıştır.
Bu olay aşağıdaki terimlerden hangisinin bir örneği olabilir?

A) Nüfus kontrolü
B) Sürdürülebilir kalkınma
C) Ekonomik büyümenin sınırları
D) Ortak malların trajedisi
E) Evrensel ortak varlıklar

Cevap : D) Ortak malların trajedisi

Açıklama : Garrett Hardin tarafından ortaya atılan “Ortak Malların Trajedisi” (Tragedy of the Commons), bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalışırken, ortak kullanılan kıt bir kaynağı (mera, atmosfer, su vb.) tüketerek tüm toplumun zararına yol açmasını ifade eder.

2. Aşağıdakilerden hangisi şiddet merkezli örgütlerin yaşam alanı bulduğu devletlerin bazı özelliklerinden değildir?

A) Paylaşımcı devlet olmaması
B) Yarışmacı ve şeffaf yönetim eksikliğinin olması
C) Kapsayıcı devlet olmaması
D) Çok partili sistemin olması
E) Meşruiyet krizi olması

Cevap : D) Çok partili sistemin olması

Açıklama : Şiddet merkezli örgütler (terör örgütleri vb.) genellikle otoritenin zayıf olduğu, meşruiyet krizinin yaşandığı, şeffaflığın olmadığı ve kapsayıcı olmayan (dışlayıcı) devlet yapılarında güçlenir. “Çok partili demokratik sistem” ise bu tür yapıların tam tersi olan, siyasi temsiliyetin bulunduğu bir özelliği ifade eder ve şiddet örgütlerinin zemin bulmasını zorlaştırır.

3. Japonya’nın insan güvenliği yaklaşımı aşağıdakilerden hangisi ile bağlantılı değildir?

A) Kalkınmanın teşvik edilmesi
B) Koruma sorumluluğu
C) Yoksulluktan kurtulma
D) Yoksulluğun azaltılması
E) Doğal afetlerde yardım sağlama

Cevap : B) Koruma sorumluluğu

Açıklama : Japonya’nın “insan güvenliği” yaklaşımı daha çok kalkınma yardımları, yoksullukla mücadele ve “korkudan/muhtaçlıktan kurtulma” (freedom from want/fear) üzerine kuruludur. “Koruma Sorumluluğu” (R2P – Responsibility to Protect) ise genellikle Batı (Kanada/ABD) merkezli güvenlik anlayışıyla ilişkilendirilen ve gerektiğinde askeri müdahaleyi de içeren bir kavramdır; Japonya’nın pasifist anayasası ve yaklaşımıyla doğrudan örtüşmez.

4. Aşağıdakilerden hangisi nükleer silahlara dair en tehlikeli aşamayı ifade etmektedir?

A) Nükleer silahlara sahip ülkelerin BMGK üyesi de olması
B) Nükleer başlıklı füzelerin sayısının artması
C) Nükleer silahların yıkıcılığının fazla olması
D) Daha fazla egemen devletin nükleer silaha sahip olmak istemesi
E) Terör gruplarının nükleer silahlara ulaşması

Cevap : E) Terör gruplarının nükleer silahlara ulaşması

Açıklama : Devletler rasyonel aktörler olarak kabul edilir ve “karşılıklı kesin yıkım” (MAD) doktrini nedeniyle nükleer silahları kullanmaktan çekinebilirler (caydırıcılık). Ancak terör örgütleri devlet dışı, rasyonel olmayan ve kaybedecek toprakları/halkları olmayan aktörler oldukları için nükleer silaha ulaşmaları, bu silahların kullanılma ihtimalini en üst seviyeye çıkaran en tehlikeli senaryodur.

5. COVID-19 salgın hastalığının toplumlar üzerinde bıraktığı etkiler/sonuçlar bakımından aşağıdakilerden hangisi en az doğrudur?

A) Hastaneler yetersiz kalmıştır.
B) Fakirleşme kronikleşmiştir.
C) Nüfusun her kesimi eşit düzeyde etkilenmiştir.
D) Dünya çapında işsizliği artırmıştır.
E) Büyük kentler en çok etkilenen mekanlar olmuştur.

Cevap : C) Nüfusun her kesimi eşit düzeyde etkilenmiştir.

Açıklama :

6. Aşağıdakilerden hangisi siber stratejik güvenliğe göre birincil tehdittir?

A) Ulusal sınırlar
B) Norm eksikliği
C) İnsan davranışı
D) Ağa bağlı terminaller
E) Kötü amaçlı kod

Cevap : E) Kötü amaçlı kod

Açıklama : Siber güvenlikte sistemlere zarar veren, veri çalan veya sistemleri devre dışı bırakan temel unsur yazılımsal saldırı araçlarıdır. Stratejik açıdan sistemin bütünlüğünü bozan birincil teknik tehdit “kötü amaçlı kod” (malware, virüs, trojan vb.) olarak tanımlanır.

7. Aşağıdakilerden hangisi felaket senaryoları ve komplo teorilerinin özelliklerinden biri değildir?

A) Çoğu ya tamamen düşsel veya yarı gerçekliği olan hikayeler ve ahlaki masallardır.
B) Zor ve kompleks olayları daha anlaşılır ve tanımlanabilir hale getirme ihtiyacı ve arzusundan ortaya çıkarlar.
C) Hiçbir şey göründüğü gibi değildir ön kabulüne dayanırlar.
D) Tarihi anlatıların gösterdiği tecrübe edilmiş gerçekliklerdir.
E) Bilgisi ve kaynağı doğrulanmamış bilgilerden oluşurlar.

Cevap : D) Tarihi anlatıların gösterdiği tecrübe edilmiş gerçekliklerdir.

Açıklama : Komplo teorileri genellikle kanıtlanmamış, spekülatif ve gizli güçlere atıf yapan kurgulardır. “Tarihi anlatıların gösterdiği tecrübe edilmiş gerçeklikler” ifadesi, somut ve kanıtlanmış tarihsel olayları tanımlar; bu da komplo teorilerinin “kurgusal/şüpheci” doğasına terstir.

8. Küresel nüfus artışı aşağıdakilerden hangisine sebep olmaz?

A) Gıda talebine
B) Tarımsal üretim çeşitliliğine
C) Kaynaklar üzerinde baskıya
D) Tarım arazisi talebine
E) Kirliliğe

Cevap : B) Tarımsal üretim çeşitliliğine

Açıklama : Nüfus artışı; gıda talebini, kaynak baskısını, arazi ihtiyacını ve çevre kirliliğini artırır (A, C, D, E şıkları). Ancak nüfus artışı doğrudan tarımsal üretimde “çeşitliliğe” sebep olmaz; aksine artan talebi karşılamak için genellikle tek tip (monokültür) ve endüstriyel tarıma yönelim artar, bu da biyolojik çeşitliliği azaltabilir.

9. Aşağıdaki kitaplardan hangisi çevreci politikaların ortaya çıkışında önemli rol oynamıştır?

A) Vadideki Zambak
B) Gülün Adı
C) Sessiz Bahar
D) İnsan Ne ile Yaşar?
E) Sıcak Kış

Cevap : C) Sessiz Bahar

Açıklama : Rachel Carson tarafından 1962 yılında yazılan “Sessiz Bahar” (Silent Spring), tarım ilaçlarının (DDT gibi) çevreye ve canlı yaşamına verdiği zararları anlatarak modern çevre hareketinin başlamasında en etkili olan eserdir.

10. Aşağıdakilerden hangisi hava saldırısının beklenen psikolojik etkilerinden biri değildir?

A) Hükümetin teslim olmasını sağlamak
B) Kara ordularının sivilleri korumak üzere yeniden konumlandırılması
C) Direnişe devam etmek
D) Hükümete karşı halk ayaklanmaları
E) Askerî darbeler

Cevap : C) Direnişe devam etmek

Açıklama :

11. Aşağıdakilerden hangisi münhasır ekonomik bölgede gerçekleştirilebilecek faaliyetlerden birisi değildir?

A) Denizaltı gaz yataklarının araştırılması
B) Su enerjisi üretimi
C) Balıkçılık
D) Rüzgar enerjisi üretimi
E) Askeri üs kurma

Cevap : E) Askeri üs kurma

Açıklama : Münhasır Ekonomik Bölge (MEB), kıyı devletine deniz yatağı ve su kütlesindeki ekonomik kaynakları (balıkçılık, enerji, maden) arama ve işletme hakkı verir. Ancak bu bölge tam egemenlik sahası (karasuları gibi) değildir; bu nedenle başka devletlerin seyrüsefer hakkı saklıdır ve kıyı devleti burada kalıcı “askeri üs” kurarak tam egemenlik iddiasında bulunamaz (uluslararası hukukta tartışmalı olsa da ekonomik haklar ile askeri egemenlik ayrılır).

12. Güney Afrika ve Brezilya’daki ilaç şirketlerinin jenerik HIV ilaçlarının daha ucuz versiyonlarını pazarlamasını engellemeye çalışan ABD’li ilaç şirketleri gelen küresel tepki üzerine bundan vazgeçmiştir.
Bu olay aşağıdakilerden hangisinin sağlıktaki önemini göstermektedir?

A) Hükümetler
B) Küresel Sivil Toplum
C) Dünya Sağlık Örgütü
D) Siyasi Partiler
E) Uluslararası Mahkemeler

Cevap : B) Küresel Sivil Toplum

Açıklama : Soruda belirtilen “gelen küresel tepki” ifadesi, sivil toplum örgütlerinin, aktivistlerin ve kamuoyunun oluşturduğu baskıyı ifade eder. Bu durum, sağlık politikalarında devlet dışı aktörlerin ve küresel sivil toplumun (NGO’lar vb.) belirleyici gücünü gösterir.

13. Aşağıdakilerden hangisi bir terörle mücadele yöntemi değildir?

A) Yoksulluk, işsizlik ve eğitimsizlikle mücadele
B) Polislik faaliyetleri
C) Askerî eylemler
D) Teröristlerin ve destekçilerinin motivasyonlarını siyasi olarak ele alma
E) İstihbarat toplama

Cevap : A) Yoksulluk, işsizlik ve eğitimsizlikle mücadele

Açıklama :

14. Aşağıdakilerden hangisi uzayın insan sağlığına yönelik tehditlerinden birisi değildir?

A) Su yokluğu
B) Radyasyon
C) Asteroitler
D) Güneş patlamaları
E) Oksijensizlik

Cevap : C) Asteroitler

Açıklama : Radyasyon, oksijensizlik, su yokluğu gibi faktörler uzayda insan fizyolojisini doğrudan tehdit eden sağlık sorunlarıdır. Asteroitler ise insan sağlığına yönelik biyolojik bir tehdit değil, uzay aracı veya Dünya için fiziksel/kinetik bir çarpışma tehdididir.

15. Endonezya merkezli İslam Cemaati isimli terör örgütünün üyelerinin Filipinler’de turistlere yönelik yürütülen tüplü dalış kurslarına katıldıkları ve bu sayede kıyılardaki gaz ve petrol hatlarına karşı su altı saldırıları gerçekleştirme girişiminde bulundukları bilinmektedir.
Bu saldırı biçimi aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilebilir?

A) Deniz saldırısı
B) Deniz haydutluğu
C) Siber güvenlik
D) Deniz terörizmi
E) Korsanlık

Cevap : D) Deniz terörizmi

Açıklama : Bir terör örgütünün siyasi hedefler doğrultusunda deniz ortamını (su altı, gemiler, limanlar, enerji hatları) kullanarak saldırı planlaması “Deniz Terörizmi” kavramı ile tanımlanır. Korsanlık veya haydutluk genellikle maddi kazanç (fidye/hırsızlık) odaklıdır.

16. Aşağıdakilerden hangisi yaygın siber saldırı biçimleri arasında yer almaz?

A) Zararlı yazılımlar (malware, virüs vb.)
B) Elektrik akımındaki düzensizlik
C) Dağıtık hizmet aksatma saldırıları (DDoS)
D) Truva atı
E) Phishing

Cevap : B) Elektrik akımındaki düzensizlik

Açıklama : Malware, DDoS, Truva atı ve Phishing (Oltalama), doğrudan dijital ağlar ve yazılımlar üzerinden yapılan siber saldırı türleridir. Elektrik akımındaki düzensizlik ise fiziksel altyapıyla ilgili bir sorundur; siber saldırı sonucu oluşabilir ancak kendisi bir “siber saldırı yöntemi/yazılımı” değildir.

17. Açlık ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bütün aç insanlar gıda kıtlığı çekmektedir.
B) Açlık, genel olarak yetersiz enerji verici gıda tüketimi nedenli rahatsız edici veya ıstıraplı bir hissetme durumudur.
C) Açlığın olduğu her yerde gıda güvensizliği de vardır.
D) Açlıkla muhatap insanların tamamı gıda güvenliğinden yoksundur ancak her gıda güvensizliği durumu açlık durumuna işaret etmez.
E) Karnı doyan her insan doğru diyeti alıyor demektir.

Cevap : E) Karnı doyan her insan doğru diyeti alıyor demektir.

Açıklama :

18. 2011 yılında Haiti’de yaşanan bir deprem sonrası, güvenlik aktörlerinden oluşan BM birliklerinin Haitilileri yetersiz altyapı sistemleri bulunan konutlara yerleştirmesi sonucu Haitililer arasında kolera salgını yayılmıştır.
Bu olay aşağıdakilerden hangisinin önemini göstermektedir?

A) Epistemik cemaatler
B) Kültürel küreselleşme
C) Böcek öldürücü ilaçlar
D) Hükümet
E) Şehirleşme

Cevap : A) Epistemik cemaatler

Açıklama :

19. Normal şartlar altında istihbarat servisleri aşağıdaki unsurlardan hangisi hakkında bilgi toplamaz?

A) Uluslararası öğrenciler
B) Güvenlik tehditleri
C) Kaçakçılık faaliyetleri
D) Stratejik kurumlar
E) Bölgesel gelişmeler

Cevap : A) Uluslararası öğrenciler

Açıklama : İstihbarat servislerinin öncelikli görevi ulusal güvenliğe yönelik tehditleri (terör, casusluk, kaçakçılık), stratejik hedefleri ve bölgesel gelişmeleri izlemektir. “Uluslararası öğrenciler” bir kategori olarak doğrudan bir istihbarat hedefi değildir; ancak içlerinden şüpheli bireyler çıkarsa takip edilirler. Kurumsal olarak diğer şıklar (tehditler, kaçakçılık vb.) istihbaratın ana faaliyet alanlarıdır.

20. Özel askerî ve güvenlik şirketlerinden aşağıdakilerden hangisi hizmet almaz?

A) Mahkumlar
B) Özel işletmeler
C) Uluslararası örgütler
D) Hükümetler
E) Özel kişiler

Cevap : A) Mahkumlar

Açıklama : Özel Askeri Şirketler (PMSC); devletler, uluslararası örgütler (BM vb.), çok uluslu şirketler ve zengin özel kişiler tarafından güvenlik hizmeti (koruma, eğitim, lojistik) almak için kiralanabilir. Ancak “mahkumlar”, özgürlükleri kısıtlanmış ve devletin denetimi altında olan kişiler oldukları için bu tür bir hizmet alamazlar.