Üstün Zekalı ve Yetenekli Çocuklar ve Eğitimleri 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Üstün zekalı ve yetenekli çocukların eğitimi, doğru tanılama yöntemlerinden uygun öğretim stratejilerine kadar geniş bir uzmanlık gerektirir. Bu özet, 2025 Bütünleme sınavı soruları temel alınarak; zekâ kuramları, beyin gelişimi, eğitim modelleri ve öğrenme güçlükleri konularını kapsamaktadır.

1. Zekâ ve Yetenek Kuramları

• Renzulli’nin Üç Halka Kuramı: Üstün yeteneklilik; Genel Yetenek, Yaratıcılık ve Motivasyon (Görev Sorumluluğu) bileşenlerinin kesişimidir.
• Sternberg ve Renzulli Ortaklığı: Renzulli’nin üç halka kuramı ile Sternberg’in üçlü saç ayağı kuramının ortak bileşeni Yaratıcılıktır.
• Dabrowski’nin Kuramı: Üstün zekalı çocukların yoğun duygusal gelişimlerini ve aşırı duyarlılıklarını (overexcitabilities) açıklayan teoridir.

2. Beyin Yapısı ve Bilişsel Gelişim

• Yanlış Bilinenler: Kafa büyüklüğü ile zekâ arasında bilimsel bir ilişki yoktur.
• Bilişsel Özellikler: Üstün yetenekli çocuklar planlama, strateji kurma ve üst biliş (metacognition) konularında ileridir. Ancak “ben merkezcilik” (egosantrizm) bu çocukların ayırt edici bir özelliği değildir; aksine empati yetenekleri erken gelişir.
• Çevresel Etki: Başarılı bireylerin (politikacı, sanatçı vb.) biyografileri incelendiğinde, ebeveynlerinin de başarılı olduğu görülür. Bu durum, kariyer seçiminde kalıtım kadar çevresel koşulların da etkili olduğunu gösterir.

3. Eğitim Modelleri ve Stratejileri

• Hızlandırma (Acceleration): Bilginin daha yoğun, karmaşık ve ileri düzeyde sunulmasıdır.
• Farklılaştırma (Differentiation): İçerik, süreç ve ürünün; öğrencinin ilgisine ve hazır bulunuşluğuna göre uyarlanmasıdır.
• BİLSEM: Üstün yetenekli çocukların eğitimi için MEB tarafından ilk Bilim ve Sanat Merkezi 1993 yılında kurulmuştur.
• Otonom Öğrenenler Modeli: George Betts’in modelindeki “Oryantasyon” boyutu, öğrencinin kendini ve yeteneklerini anlamasını hedefler.

4. Yaratıcılık ve Dil Gelişimi

• Yaratıcılık: Sadece bazı bireylerde bulunan ender bir yetenek değil, geliştirilebilir bir süreçtir. Ölçümünde; kişilik, süreç, ürün ve çevre etkilidir ancak iletişim becerileri doğrudan bir ölçüt değildir.
• Biyolojik Dil Kuramı: Bebeklerin doğuştan dil öğrenmeye programlandığını ve biyolojik bir donanımla dünyaya geldiklerini savunur.

5. İki Kere Farklılık ve Öğrenme Güçlüğü

• Tanım: Hem üstün zekalı hem de öğrenme güçlüğü olan çocuklardır. Yüksek IQ, öğrenme güçlüğünü maskeleyebilir.
• Belirtiler: Okuma-yazma sorunları veya dikkat dağınıklığı görülebilir. Ancak “göz kontağı kuramama” öğrenme güçlüğünün değil, genellikle otizmin belirtisidir.

6. Eğitim Felsefesi ve Kabul Şartları

• Potansiyel: Eğitim “potansiyeli açığa çıkarmak” ise, insan “Tabula Rasa” (boş levha) olarak doğmaz; işlenecek bir cevherle doğar.
• Güzel Sanatlar Liseleri: Müzik bölümlerine başvuruda, ortaokul müzik dersi not ortalamasının (genellikle 5 üzerinden) en az 4 olması şartı aranır.

1. 20. yüzyıla damgasını vurmuş politikacı, reformcu ve sanatçı gibi seçkin kişilerin biyografilerini inceleyen uzman, incelenen seçkin kişilerin ebeveynlerinin de entelektüel ya da yaratıcı mükemmellik ve tanınırlığa sahip ebeveynler olduklarını görür.
Bu veri aşağıdaki ifadelerden hangisi ile açıklanabilir?

A) Yaratıcı mükemmellikleri ile tanınan bireylerin çocukları daima yaratıcı olur.
B) Merak ve keşfetme duygusu sadece kalıtım ile geçer.
C) Kariyer seçimlerinde çevresel koşullar etkilidir.
D) Reformcuların hepsi reformist ailelerden gelir.
E) Politikacıların babaları da politikacıdır.

Cevap : C) Kariyer seçimlerinde çevresel koşullar etkilidir.

Açıklama : Bu durum, genetik faktörlerin yanı sıra, ailenin sağladığı sosyo-ekonomik ve kültürel ortamın, rol modellik etmesinin ve imkanların (çevresel koşulların) çocuğun başarısı ve kariyer seçimindeki belirleyici etkisini gösterir.

2. Üstün zekâlı ve yetenekli çocukların eğitiminde bilginin daha yoğun, karmaşık ve ileri düzeyde sunulması aşağıdaki öğretimsel müdahalelerden hangisidir?

A) Farklılaştırma
B) Gruplama
C) Hızlandırma
D) Destek Eğitim Odası
E) Zenginleştirme

Cevap : C) Hızlandırma

Açıklama :

3. Yaratıcılığın ölçümünde aşağıdakilerden hangisi ele alınmamaktadır?

A) Kişilik özellikleri
B) Ürün
C) İletişim becerileri
D) Çevre
E) Yaratıcı düşünme süreci

Cevap : C) İletişim becerileri

Açıklama : Yaratıcılık araştırmalarında genellikle 4P kuralı (Person-Kişi, Process-Süreç, Product-Ürün, Press-Çevre/Baskı) esas alınır. İletişim becerileri doğrudan yaratıcılığın temel ölçüm boyutlarından biri olarak kabul edilmez.

4. Öğrenme güçlüğü olan üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Öğrenme güçlüğü, bazen okul yıllarına kadar farkedilemeyebilir.
B) Bu çocuklar belirli akademik derslerde başarısız olabilirler.
C) Bu çocuklarda yüksek IQ görülmez.
D) Bu çocuklarda matematik öğrenme güçlüğü görülebilir.
E) Bu çocukların öğrenme güçlüğü, üstün zekâ ve yeteneklerini maskeleyebilir.

Cevap : C) Bu çocuklarda yüksek IQ görülmez.

Açıklama : “İki kere farklı” (Twice Exceptional) olarak adlandırılan bu çocuklar, hem üstün zekâ potansiyeline (yüksek IQ) hem de bir öğrenme güçlüğüne sahiptirler. Yüksek zekâları, öğrenme güçlüklerini telafi ederek maskeleyebilir.

5. Merkezinde öğrencinin yer aldığı ve öğrencinin ilgisi, hazır bulunuşluğu ve öğrenme profiline göre eğitim programının ögeleri olan içerik, süreç ve üründe uyarlama yapılması aşağıdaki öğretim müdahalelerden hangisidir?

A) Gruplama
B) Zenginleştirme
C) Tam gün karma sınıflar
D) Farklılaştırma
E) Hızlandırma

Cevap : D) Farklılaştırma

Açıklama : Farklılaştırma (Differentiation), öğrencilerin bireysel farklılıklarına (ilgi, hazırbulunuşluk, öğrenme stili) göre öğretim sürecinin, içeriğinin ve değerlendirme ürünlerinin uyarlanmasıdır.

6. Aşağıdakilerden hangisi eğitimin temel görevlerinden birisi değildir?

A) Toplumun geçmişten gelen kültür mirasını yeni nesillere aktarmak.
B) Geleceğin dünyasına uygun olarak ülke geleceğini inşa etmek ve şekillendirmek.
C) Toplum bireylerinin toplumla uyumlu şekilde yetiştirilmesini sağlamak.
D) Temel bilim alanlarında araştırma yaparak bilgi üretmek ve bu bilgiyi yeni nesillere aktarmak.
E) Bireylere, ekonomik sistemin istediği insan gücü doğrultusunda mesleki bilgi ve beceriler kazandırmak.

Cevap : D) Temel bilim alanlarında araştırma yaparak bilgi üretmek ve bu bilgiyi yeni nesillere aktarmak.

Açıklama : Temel bilim alanlarında araştırma yaparak saf bilgi üretmek, genel eğitimin (ilk ve ortaöğretim) temel görevinden ziyade, yükseköğretim kurumlarının ve araştırma enstitülerinin öncelikli işlevidir.

7. Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM), Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından üstün yetenekli çocukların eğitilmesi amacı ile hangi yılda kurulmuştur?

A) 1993
B) 2014
C) 1985
D) 2000
E) 2010

Cevap : A) 1993

Açıklama : İlk Bilim ve Sanat Merkezi (BİLSEM), 1993 yılında Ankara’da “Yasemin Karakaya Bilim ve Sanat Merkezi” adıyla kurulmuştur.

8. Beyin ve beynin bölümlerine ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Kafa büyüklüğü ile zekâ arasında ilişki vardır.
B) Sağ beyin bütüncül algı ile ilgilidir.
C) Frontal bölgedeki beyin yapısı ile zekâ arasında ilişki vardır.
D) Akıl yürütmede bazal ganglion, talamus ve serebellum(beyincik) bölgeleri de etkilidir.
E) Sanat alanında üstün yetenekli kişilerin yüksek ihtimalle sağ beyinleri baskındır.

Cevap : A) Kafa büyüklüğü ile zekâ arasında ilişki vardır.

Açıklama : Kafa tasının fiziksel büyüklüğü ile zekâ seviyesi arasında doğrudan ve anlamlı bir ilişki olduğu iddiası (frenoloji), modern bilim tarafından reddedilmiş eski bir inanıştır. Zekâ, beynin büyüklüğünden ziyade nöronal bağlantıların yoğunluğu ve işlevselliği ile ilgilidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi yaratıcılık için söylenemez?

A) Sadece bazı bireylerde bulunan ender bir yetenektir.
B) Yeni bir ürünün ortaya konmasıdır.
C) Problemlere duyarlı olmakla başlar.
D) Bilgiyi işlemek üzere bir dizi düşünme yeteneğini gerektirir.
E) Çevreden destek bularak anlam kazanır.

Cevap : A) Sadece bazı bireylerde bulunan ender bir yetenektir.

Açıklama : Modern yaratıcılık kuramlarına göre yaratıcılık, her bireyde potansiyel olarak bulunan ve geliştirilebilen bir özelliktir; sadece seçilmiş azınlığa ait bir yetenek değildir.

10. Eğitim, “potansiyeli açığa çıkarmak” olarak kabul edilirse, aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılamaz?

A) Aslolan, potansiyel yeteneklerin açığa çıkarılarak ürüne dönüştürülmesidir.
B) İnsan bir “tabula rasa” (boş levha) olarak dünyaya gelir.
C) İnsana yapılacak müdahahelerde varoluşuna saygı duymak esastır.
D) İnsan dünyaya belirli bir potansiyelle gelmektedir.
E) İnsan kendi hayatının nesnesi değil, öznesidir.

Cevap : B) İnsan bir “tabula rasa” (boş levha) olarak dünyaya gelir.

Açıklama : Eğer eğitimin amacı “potansiyeli açığa çıkarmak” ise, bu bireyin doğuştan getirdiği bir potansiyeli (donanımı) olduğunu kabul etmek demektir. “Tabula Rasa” (Boş Levha) görüşü ise zihnin doğuştan bomboş olduğunu ve her şeyin sonradan deneyimle kazanıldığını savunur, bu da “içerideki potansiyeli açığa çıkarma” fikriyle çelişir.

11. Üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar ….. özellikleri ile yaşıtlarından ayrılmaktadırlar.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yer aşağıdakilerden hangisi ile tamamlanamaz?

A) planlama
B) strateji kurma
C) problemleri sınıflama
D) ben merkezci
E) üst biliş

Cevap : D) ben merkezci

Açıklama : Planlama, strateji kurma, sınıflama ve üst biliş (metacognition) üstün zekâlı çocukların bilişsel güçleridir. “Ben merkezcilik” (egosantrizm) ise genellikle bilişsel gelişimin daha alt evrelerinde görülen bir özelliktir ve üstün yetenekli çocuklar genellikle yaşıtlarına göre daha erken empati geliştirip ben merkezcilikten daha erken uzaklaşırlar.

12. Renzulli’nin üç halka kuramı ile Sternberg’in üçlü saç ayağı kuramının ortak yanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Görev sorumluluğu
B) Çevresel destek
C) Analitik zekâ
D) Pratik zekâ
E) Yaratıcılık

Cevap : E) Yaratıcılık

Açıklama : Renzulli’nin kuramında halkalardan biri “Yaratıcılık”tır. Sternberg’in Başarılı Zekâ Kuramında da (Analitik, Yaratıcı, Pratik) “Yaratıcı Zekâ” temel bileşenlerden biridir. Yaratıcılık her iki modelde de ortak ve merkezi bir bileşendir.

13. Üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar, erken yaşlarda gelişimsel farklılıklar göstermeye başlarlar. Bu farklılıklar, onların sosyal ve duygusal gelişimlerinde belirgin özellikler olarak ortaya çıkar. Üstün zekâlı çocukların duygusal gelişimini açıklayan teori kimin tarafından geliştirilmiştir?

A) Renzulli
B) Gagne
C) Gardner
D) Sternberg
E) Dabrowski

Cevap : E) Dabrowski

Açıklama : Kazimierz Dabrowski, “Pozitif Ayrışma Kuramı” (Positive Disintegration) ve “Aşırı Duyarlılıklar” (Overexcitabilities) kavramlarıyla üstün zekâlı bireylerin yoğun duygusal gelişim süreçlerini açıklamıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi konuşmanın öğrenilmesini biyolojik kurama göre açıklamaktadır?

A) Bebekler dili taklit ve tekrar ile öğrenir.
B) Doğuştan getirilen yetenekler ve dil öğrenimine bebek programlanmıştır.
C) Dil genetik bir miras olarak bebeğe aktarılır.
D) Dil çeşitli bilişsel izlenimler ile bebeğe aktarılır.
E) Bebeklerin konuşmaları taklit etmesi ve erişkinlerin bunu desteklemesi ile dil öğrenilir.

Cevap : B) Doğuştan getirilen yetenekler ve dil öğrenimine bebek programlanmıştır.

Açıklama : Noam Chomsky gibi kuramcıların savunduğu biyolojik (doğuştanlık) kurama göre, insanlar dil öğrenimi için özel bir biyolojik donanımla (Dil Edinim Aygıtı) dünyaya gelirler ve beyin dil öğrenmeye programlanmıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi otonom öğrenenler modelindeki oryantasyon boyutunun alt başlıklarından biridir?

A) Kendini anlama
B) Motivasyon
C) Öğrenme becerileri
D) Kişisel anlayış
E) Sosyal beceriler

Cevap : A) Kendini anlama

Açıklama : George Betts’in Otonom Öğrenenler Modeli’nin ilk boyutu olan Oryantasyon, öğrencilerin üstün yetenek kavramını, kendi yeteneklerini ve programın işleyişini anlamalarını (Kendini Anlama/Tanıma) içerir.

16. Öğrenme güçlüğünün tipik belirtileri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi öğrenme güçlüğünde görülmez?

A) Yaşıtlarından kısa dikkat süresi
B) Okuduğunu anlama sorunları yaşama
C) Okunaksız yazma
D) Dil ediniminin geç olması
E) Göz kontağı kuramama

Cevap : E) Göz kontağı kuramama

Açıklama : Göz kontağı kuramama, genellikle Otizm Spektrum Bozukluğu’nun (OSB) belirgin bir özelliğidir. Öğrenme güçlüğünde (Disleksi, Disgrafi vb.) okuma, yazma, dikkat ve dil sorunları görülürken, sosyal etkileşimin temeli olan göz kontağı eksikliği tipik bir tanı kriteri değildir.

17. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâ kuramlarının önemini açıklamaz?

A) Kuramlar üstün zekâlı çocukların eğitiminde yol gösterici olmaktadır.
B) Kuramlar, üstün zekâlı çocukların sosyal ve duygusal gelişimlerine destek olmada yol göstericidir.
C) Kuramlar üstün zekâlılığın tanılanmasında yol gösterici olmaktadır.
D) Üstün zekâ kuramlarını bilmek kültür farklılığı yaratır.
E) Kuramlar üstün zekâlılığın tanımlanmasında yol gösterici olmaktadır.

Cevap : D) Üstün zekâ kuramlarını bilmek kültür farklılığı yaratır.

Açıklama : Kuramların amacı tanımlama, tanılama ve eğitime yön vermektir. “Kültür farklılığı yaratmak” gibi bir amaç veya açıklayıcı önem bu kuramların kapsamında yer almaz.

18. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâlı bir çocuk yetiştirmeyi zorlaştırabilen unsurlardan biri değildir?

A) Kısıtlı finansal kaynaklar
B) Güçlü okul aile iş birliği
C) Üstün zekâlı çocukların uyum güçlüğü yaşadıklarına yönelik inanışlar
D) Alanla ilgili ulaşılabilir kaynakların azlığı
E) Üstün zekâlı çocuklara eğitimin gereksiz olduğuna yönelik inanışlar

Cevap : B) Güçlü okul aile iş birliği

Açıklama : Okul ve aile arasındaki güçlü iş birliği, üstün zekâlı çocuğun eğitimini ve gelişimini zorlaştırmaz, aksine kolaylaştırır ve destekler.

19.
Üstün yeteneklilik Renzulli’nin üç halka kuramına göre tanımlanmıştır.
Yukarıda verilen soru işaretli yere aşağıdakilerden hangisi getirilirse üç halka kuramı tamamlanmış olur?

A) IQ
B) Motivasyon
C) Üretkenlik
D) Liderlik
E) Öz Denetim

Cevap : B) Motivasyon

Açıklama :

20. Aşağıdaki kurumlardan hangisine başvurabilmek için adayın geldiği kurumda tüm sınıflarda aldığı müzik derslerinin ortalamasının en az 4 olması ön şarttır?

A) Bilim Sanat Merkezleri
B) Konservatuarlar
C) Özel Sektöre Ait Eğitim Kurumları
D) Özel Sanat Merkezleri
E) Anadolu Güzel Sanatlar Liseleri

Cevap : E) Anadolu Güzel Sanatlar Liseleri

Açıklama : Anadolu Güzel Sanatlar Liselerine (müzik bölümlerine) başvuru şartları arasında genellikle ortaokul sınıflarındaki müzik dersi not ortalamasının belli bir seviyenin (geçmiş yönetmeliklerde 5 üzerinden en az 4) üzerinde olması şartı aranır.