SAN201U Akdeniz Uygarlıkları Sanatı Ünite 2

Giriş: İnsanlığı Sanatla Tanıyan Çağ

İnsanlık tarihinin %99’undan fazlasını kapsayan Paleolitik Çağ, sadece taş aletlerin değil, insan ruhunun ve estetik algısının da şekillendiği dönemdir. Her ne kadar alet yapımı milyonlarca yıl öncesine dayansa da, insanoğlunun zihinsel ve entelektüel evrimi ancak günümüzden yaklaşık 40 bin yıl önce sanatın doğuşuna izin vermiştir. Lolonolo eğitim serilerinde de belirtildiği üzere, bu süreçte **Homo sapiens**’in sahneye çıkışı, doğayı sadece tüketen değil, onu tasvir ederek anlamlandıran ilk gerçek sanatçı kuşağını yaratmıştır.

Büyü ve Av: Sanatın Ekonomik Kökenleri

Paleolitik sanat, modern sanatın aksine “sanat için sanat” anlayışıyla değil, hayatta kalma mücadelesinin bir parçası olarak doğmuştur. Sanatın dinsel ve büyüsel (majik) bir yön almasının temelinde **ekonomik faktörler** yatar. İnsanlar, avlayacakları bizon, at veya mamut gibi **iri av hayvanlarını** resmederek onlara manevi olarak sahip olacaklarına ve bu yolla avın bereketli geçeceğine inanırlardı. Mağaraların en derin ve karanlık noktalarında gerçekleştirilen bu ritüeller, sanatın ilk tapınaklarını oluşturmuştur.

Teknikler ve Üsluplar: Franko-Kantabrik Ekolü

Batı Akdeniz dünyasında, özellikle Güney Fransa ve Kuzey İspanya bölgelerinde yoğunlaşan bu ilk sanat hareketi **Franko-Kantabrik Sanat** olarak adlandırılır. Bu ekolde gerçekçilik ön plandadır. Sanatçılar, boyalı resim (pentür), kazıma (gravür) ve heykelcilik gibi temel tekniklerin yaratıcısı olmuşlardır. Özellikle **kırmızı aşı boyası**, yaşamsal güç olan kanı temsil ettiği için figürlere hayat vermek amacıyla sıklıkla kullanılmıştır. Willendorf veya Brassempouy gibi merkezlerde bulunan ve **Venüs** olarak adlandırılan kadın heykelcikleri ise üremeye ilişkin bir bereket kültünün en somut örnekleridir.

Sınıflandırma ve Yaşlandırma

Paleolitik sanat eserleri; mağara duvarlarına yapılan **duvar sanatı**, kaya sığınaklarındaki **kaya sanatı** ve küçük objelerden oluşan **taşınabilir sanat** olmak üzere üç grupta incelenir. Bu gruplar arasında, arkeolojik tabakalardan ele geçen taşınabilir eserler, saptanması ve yaşlandırılması en kolay olan gruptur. Anadolu coğrafyası ise Üst Paleolitik dönemde Avrupa’daki Magdaleniyen gibi kültür evrelerini yaşamadığı için kendine özgü farklı bir gelişim süreci sergilemiştir.

Sonuç

Paleolitik sanat, insanın doğa karşısındaki korkusunu, hayranlığını ve yaratma gücünü taşa, kemiğe ve mağara duvarına kazıdığı ilk mirastır. Bu mirasın izlerini takip etmek, Akdeniz uygarlığının temelindeki o kadim ve derin düşünce yapısını anlamamızı sağlar.

1. İnsanlık tarihinde ilk sanat eserleri hangi çağda ortaya çıkmıştır?

A) Alt Paleolitik
B) Orta Paleolitik
C) Mezolitik
D) Neolitik
E) Üst Paleolitik

Cevap : E) Üst Paleolitik

Açıklama : İnsanlık tarihinin %99’undan fazlasını kapsayan Paleolitik Çağ’da, sanatın ilk ve gerçek izleri günümüzden yaklaşık 40 bin yıl önce, Üst Paleolitik dönemden itibaren başlamıştır.

2. Hangi insan türü sanat üretebilecek kadar gelişkin bir beyin ve düşün yapısına sahip olmuştur?

A) Homo erectus
B) Homo habilis
C) Homo sapiens
D) Homo neanderthalensis
E) Homo africanus

Cevap : C) Homo sapiens

Açıklama : Üst Paleolitik insanları olan Homo sapiens’ler, taş ve kemik alet teknolojilerinin yanı sıra entelektüel yaşamda devrim yaparak ilk sanat eserlerini vücuda getirmişlerdir.

3. Sanatın dinsel-büyüsel bir yön almasında rol oynayan en önemli etmen nedir?

A) Ekonomik faktör
B) Sosyal faktör
C) Yerleşik yaşama geçme
D) Ateşin keşfi
E) Doğal olaylar

Cevap : A) Ekonomik faktör

Açıklama : Paleolitik insanın yaşamı büyük ölçüde avcılığa bağlıydı. Avın bereketli geçmesi ve tehlikelerden korunma isteği (ekonomik sorunlar), sanatın majik (büyüsel) ve ritüel bir anlam kazanmasına neden olmuştur.

4. Paleolitik sanatta oyma, sıyırma ve kazıma ile yapılan eserlerde uygulanan teknik hangisidir?

A) Boyalı resim
B) Alçak kabartma
C) Yüksek kabartma
D) Gravür
E) Heykel

Cevap : D) Gravür

Açıklama : Kazıma resim (gravür); sıyırma, dövme ve derin çizgilerle oluşturulan tasvirdir. Bu teknik taş, kemik, fildişi gibi taşınabilir nesnelerin yanı sıra mağara duvarlarına da uygulanmıştır.

5. Mağara dolgularından ele geçen sanat eserleri hangi sanat grubu içinde yer alırlar?

A) Duvar sanatı
B) Taşınabilir sanat
C) Heykel sanatı
D) Boyalı resim sanatı
E) Kaya sanatı

Cevap : B) Taşınabilir sanat

Açıklama : Mağara dolgularının tabakalarından ele geçen, genellikle 10 cm’yi geçmeyen ve kolaylıkla taşınabilen nesneler üzerine yapılan tasvirlere “taşınabilir sanat” (mobiliye sanat) denir.

6. Paleolitik sanatta en sık işlenen hayvanlar hangileridir?

A) İri av hayvanları
B) Küçük av hayvanları
C) Sürüngenler
D) Kuşlar
E) Böcekler

Cevap : A) İri av hayvanları

Açıklama : Paleolitik insanın beslenmesinde ve hayatta kalmasında en büyük rolü iri av hayvanları (at, bizon, mamut vb.) oynadığı için sanatçı, ekonomik bir dürtüyle bu hayvanları resmetmeyi seçmiştir.

7. Brassempouy kadın başı heykelciği hangi ülkede bulunmuştur?

A) İtalya
B) İspanya
C) Yunanistan
D) Avusturya
E) Fransa

Cevap : E) Fransa

Açıklama : Fildişinden yapılmış, kapüşonlu figürin olarak da bilinen ünlü Brassempouy kadın başı heykelciği Fransa’da bulunmuştur.

8. Yapımı sırasında en fazla malzeme kullanılan eser tipi hangisidir?

A) Kazıma resim
B) Boyalı resim
C) Heykelcik
D) Alçak kabartma
E) Yüksek kabartma

Cevap : B) Boyalı resim

Açıklama : Boyalı resim (pentür) yapımında mineral veya bitki özlerinden elde edilen boyalar, bağlayıcı maddeler (yağ, kan, yumurta akı vb.), püskürgeçler ve fırçalar gibi çok çeşitli malzemeler bir arada kullanılmıştır.

9. Saptanması ve yaşlandırılması en kolay olan tasvir sanatı hangisidir?

A) Duvar sanatı
B) Kaya sanatı
C) Taşınabilir sanat
D) Çok renkli resim
E) Tek renkli resim

Cevap : C) Taşınabilir sanat

Açıklama : Taşınabilir sanat eserleri stratigrafik (tabakalı) bir konum içinde bulunduklarından, ele geçtikleri toprak tabakasının yaşı ile doğrudan ilişkilendirilerek daha kolay ve kesin şekilde yaşlandırılabilirler.

10. Anadolu’da Franko-Kantabrik ekole bağlanabilecek sanat eserlerinin bulunmayışı hangi nedene bağlanabilir?

A) Anadolu’nun coğrafi konumuna
B) Anadolu Üst Paleolitik Dönemin farklı oluşuna
C) Araştırmaların az sayıda oluşuna
D) Kazıların az sayıda oluşuna
E) Anadolu pleistoseninde iklimin farklılığına

Cevap : B) Anadolu Üst Paleolitik Dönemin farklı oluşuna

Açıklama : Batı Avrupa’da sanatın zirve yaptığı Solütreyen ve Magdaleniyen kültürleri Anadolu coğrafyasında yaşanmamış, Anadolu bu dönemde farklı bir gelişim süreci izlemiştir.