Ata Aöf Türk Dili 1 2024-2025 Final Soruları

Giriş: Dilin İnsan Hayatındaki Yeri ve Türeyiş Teorileri

Dil, insanlığın en temel iletişim aracıdır ve toplumların kültürel birikimini nesilden nesile aktaran en güçlü araçtır. Dilin nasıl ortaya çıktığı yüzyıllardır tartışılmaktadır. İlahiyatçı görüşe göre dil ilahi bir hediyedir; taklit teorisine göre ses taklitleriyle başlamıştır; sosyal sözleşme teorisi ise dilin toplumsal ihtiyaçtan doğduğunu savunur. Türk dili çalışmaları bu teorileri karşılaştırmalı olarak ele alır ve dilin hem doğuştan yetenek hem de kültürel gelişim sonucu olduğunu vurgular.

Türkçenin Ses ve Yapı Özellikleri

Türkçe, Ural-Altay dil ailesine mensup agglutinatif (eklemeli) bir dildir. Ses yapısı oldukça düzenli ve matematikseldir. Söz başında sınırlı sayıda ünsüz bulunur; bazı sesler (c, p, n gibi) yalnızca belirli koşullarda görülür. Ünlü uyumu ve ünlü düşmesi gibi kurallar Türkçenin ses estetiğini ve ekonomikliğini sağlar. Renk ve akrabalık adlarının zenginliği ise Türk milletinin doğayı gözlemleme yeteneğini ve geniş aile yapısını yansıtır. Bu zenginlik, dilin köklü tarihî deneyimini gösterir.

Cümle Yapısı ve Türleri

Türkçede cümleler yüklem merkezlidir. Basit cümle tek yüklem içerirken, birleşik cümleler fiilimsilerle kurulur. Sıralı cümleler virgülle, bağlı cümleler bağlaçlarla birleştirilir. Şartlı birleşik cümleler “-se/-sa” ekiyle şart-sonuç ilişkisi kurar. Cümle ögeleri (özne, nesne, zarf tümleci, dolaylı tümleç) “kim, ne, kimi, nereye, nasıl” sorularıyla belirlenir. Zarf tümleci özellikle zaman, yer, miktar gibi unsurları tamamlar. Yüklemin yerine göre kurallı ve devrik cümle ayrımı yapılır; vurgu genellikle cümle sonunda yer alır.

Anlam ve Kullanım İncelikleri

Türkçede kelimeler gerçek ve mecaz anlamda kullanılabilir. Organ isimleri sıkça mecaz anlam kazanır (el silah, burun gemi önü). Ünlem ve kalıp ifadeler duyguyu şiddetli şekilde aktarır. İlişki sözler (baş üstüne, sadede gelelim) günlük iletişimde önemli işlev görür. Kesinlik bildiren zarflar (mutlaka, ne olursa olsun) kararlılık vurgusu yapar.

Türk Dilinin Tarihî Seyri ve Alfabeler

Türk dili Eski Türkçe (Göktürk), Orta Türkçe (Karahanlı, Harezm, Kıpçak), Yeni Türkçe ve Modern Türkçe dönemlerine ayrılır. Orta Türkçe XI.-XVI. yüzyılları kapsar. Türkler tarih boyunca Soğd, Uygur, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanmıştır. Yazım kuralları (ünlü düşmesi, birleşik kelime yazımı) dilin standartlaşmasını sağlar.

Sonuç: Türkçenin Kültürel Zenginliği

Türkçe, hem yapısal düzeni hem de zengin kelime hazinesiyle dünya dilleri arasında özel bir yere sahiptir. Edebiyatın ana malzemesi olan dil, aynı zamanda kültürün taşıyıcısıdır. Türkçeyi doğru ve güzel kullanmak, millî kimliğin korunması açısından vazgeçilmezdir. Ata AÖF Türk Dili I dersi, bu zengin mirası sistematik olarak öğrenme fırsatı sunar.

1. İlahiyatçı Dil Türeyiş Teorisi hakkında aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?

A) Dil, kişinin kendi çabası ile üremiş ve gelişmiştir.
B) İnsanda var olan dil taklitle ortaya çıkmıştır.
C) İnsanda doğuştan var olan dil yeteneği zamanla taklit, jest ve mimiklerle ortaya çıkmıştır.
D) Dil, sosyal etkileşimden doğmuştur.
E) Dil, Hz. Âdem’e ve onun şahsında insanlara doğuştan verilmiş ilahî bir yetenektir.

Cevap : E) Dil, Hz. Âdem’e ve onun şahsında insanlara doğuştan verilmiş ilahî bir yetenektir.

Açıklama : İlahiyatçı (teolojik) dil türeyiş teorisi, dilin Allah tarafından insanlara doğrudan ve doğuştan verildiğini savunur. Bu görüşe göre dil, insan icadı veya evrimsel bir süreç değil, ilahi bir hediyedir. Kur’an-ı Kerim’de Hz. Âdem’e eşyanın isimlerinin öğretilmesi (Bakara Suresi 31-33) bu teorinin temel dayanağıdır. Diğer teoriler (taklit, sosyal sözleşme, doğuştan yetenek + gelişim) farklı yaklaşımları temsil eder.

2. Aşağıdakilerden hangisi şartlı birleşik cümledir?

A) Beni ne kadar erken ararsan sana o kadar yardımcı olabilirim.
B) Dostu ağırlamak, düşmanı ağırlamaktan çok zordur.
C) Konuşmayı erken öğrendim ama susmayı öğrenmem için yaşlanmam gerekti.
D) Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.
E) Bu kadar işi tek başına yapmak zor olabilir.

Cevap : A) Beni ne kadar erken ararsan sana o kadar yardımcı olabilirim.

Açıklama : Şartlı birleşik cümle, bir yargının gerçekleşmesinin başka bir yargıya bağlı olduğunu ifade eder ve genellikle “-se, -sa” şart ekiyle kurulur. Bu yapıda yan cümle şart, temel cümle sonuç bildirir. A şıkkında “ne kadar… o kadar” yapısı şart-sonuç ilişkisini güçlendirir. Diğer şıklarda iç içe birleşik, sıralı veya bağlı cümle yapıları vardır.

3. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısına göre diğerlerinden farklıdır?

A) Atlar insanların en iyi dostlarındandır.
B) Havalar yavaş yavaş soğudu.
C) Hayat, kuralları basit bir oyundur.
D) Kuralları insanlar koyar ve oyun bu kurallarla oynanır.
E) Bazen en güzel tepki susmaktır.

Cevap : D) Kuralları insanlar koyar ve oyun bu kurallarla oynanır.

Açıklama : D şıkkı “ve” bağlacıyla kurulmuş sıralı cümledir (iki bağımsız yargı). Diğer cümlelerin tümü tek yüklemli basit cümledir. Türkçede cümlelerin yapısı yüklem sayısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı olarak sınıflandırılır.

4.
I. Türkçe sözcüklerde söz başında bulunabilen ünsüz sayısı sınırlıdır. B, ç, d, g, k, s, t, v, y, c ünsüzü, söz başında başka ünsüzlerden değişmiş olarak birkaç sözcükte bulunur: cibinlik, şçıpın vb.
II. n ünsüzü Türkçe kökenli sözcükler içinde yalnız ne ve türevlerinde bulunur: ne, neden, niçin, nasıl vb.
III. p ünsüzü de söz başında, birkaç Türkçe sözcükte b’den değişmiş olarak bulunur: piş
Türkçe ile ilgili olarak yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) I, II ve III
D) I ve III
E) Yalnız II

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : Türkçenin ses yapısı oldukça kurallıdır. Söz başında sınırlı ünsüz bulunur ve bazı ünsüzler (c, p gibi) yalnızca alıntı veya değişim yoluyla görülür. “n” sesi Türkçe kökenli kelimelerde söz başında yalnızca soru zamirlerinde yer alır. Bu özellikler Türkçenin köken ve ses dizimi kurallarını yansıtır.

5. Birbiriyle anlam bağlantısı olan en az iki yüklem ve bağlaçlarla kurulan cümle yapısına ne denir?

A) Basit
B) Girişik birleşik
C) Sıralı
D) Bağlı
E) Birleşik

Cevap : D) Bağlı

Açıklama : Bağlı cümleler, “ve, veya, ama, çünkü, ile” gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan bağımsız yargılardan oluşur. Sıralı cümlede bağlaç kullanılmaz, yalnızca virgül veya noktalı virgülle ayrılır. Birleşik cümlede ise yan cümle temel cümleye fiilimsilerle bağlanır.

6. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi gerçek anlamda kullanılmıştır?

A) Koltukların yüzü eskiyince koltuklar depoya indirildi.
B) İri gövdesinin ardında yumuşacık bir kalbi vardı.
C) Düğünde üç el silah sıkılınca herkes kaçışmaya başladı.
D) Geminin burun kısmında ciddi bir hasar oluşmuştu.
E) Hamur makinesinin kolu kırılınca o gün ekmek çıkmadı.

Cevap : B) İri gövdesinin ardında yumuşacık bir kalbi vardı.

Açıklama : Gerçek anlam, kelimenin temel ve somut anlamıdır. B şıkkında “kalp” organ olarak gerçek anlamda kullanılmıştır. Diğer şıklarda mecaz anlam (yüz = döşeme, el = ateş, burun = ön kısım, kol = parça) vardır.

7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde şiddet vurgusu vardır?

A) Zafer ırak mı? dedim; Aha diyordu
B) Bir öğretmen gördüm çocukların başında
C) Sessizlik içinde çağlama gurbet
D) Ne söylemez akan suların dili
E) Fersiz gözlerimi dağlama gurbet

Cevap : A) Zafer ırak mı? dedim; Aha diyordu

Açıklama : “Aha” ünlemi ani, sert ve vurgulu bir ifade taşır; zaferin yakınlığını şiddetli bir şekilde vurgular. Diğer dizelerde daha yumuşak, lirik veya hüzünlü ifadeler vardır.

8. Aşağıda altı çizili olarak verilen sözcüklerden hangisi diğerlerinden farklı bir ek almıştır?

A) Ne yüzünü görmek ne de sesini duymak isterim.
B) Her aklıma geldiğinde dalar giderim uzaklara.
C) Hiç beklemediğimiz bir zamanda girdi hayatımıza.
D) Ellerim ellerinden uzak kaldı yıllarca.
E) Senin orta şekerli kahve içtiğini bilirim.

Cevap : D) Ellerim ellerinden uzak kaldı yıllarca.

Açıklama : D şıkkında “ellerinden” ayrılma hali eki (-den) almıştır. Diğer şıklarda bulunma (-de), yönelme (-e) veya belirtme hali eki kullanılmıştır.

9. Türkçede renk ve akrabalık kavramlarının geniş bir yelpazede olması aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

A) Birçok lehçe ve ağza sahip olmasını
B) Ses kuralları ve ses diziminin matematiksel olduğunu
C) Sahip olduğu kelime sayısının fazlalığını
D) Kalıplaşmış sözlerin çok olduğunu
E) Türkçenin köklü bir geçmişe ve deneyime sahip olduğunu

Cevap : E) Türkçenin köklü bir geçmişe ve deneyime sahip olduğunu

Açıklama : Renk ve akrabalık isimlerinin zenginliği, Türkçenin uzun tarihî süreçte zengin bir kültürel birikim ve gözlem yeteneği geliştirdiğini gösterir. Bu çeşitlilik dilin köklü geçmişini ve yaşam deneyimini yansıtır.

10. Ne olursa olsun bu işi bitireceğim. Bu cümleye altı çizili sözün kattığı anlam aşağıdakilerin hangisinde vardır?

A) Bunların hiçbirini ben söylemedim.
B) Düğüne mutlaka geleceğim.
C) Bütün hakikatler gün yüzüne çıktı.
D) Hiç vakit kaybetmeden yola koyulduk.
E) Eşyaların tamamı selden zarar gördü.

Cevap : B) Düğüne mutlaka geleceğim.

Açıklama : “Ne olursa olsun” ifadesi kesinlik ve kararlılık anlamı katar. Bu anlamı “mutlaka” zarfı da taşır. Diğer şıklarda olumsuzluk, bütünlük veya zaman vurgusu vardır.

11. Aşağıdaki ilişki sözlerden hangisi diğerlerinden farklıdır?

A) Baş üstüne
B) Bana müsaade
C) Gereğini arz ederim.
D) Bize de buyurun.
E) Sadede gelelim.

Cevap : A) Baş üstüne

Açıklama : “Baş üstüne” kabul ve itaat bildiren bir kalıptır. Diğerleri ise izin isteme, resmi bildirim veya konuya geçme gibi farklı işlevlere sahiptir.

12. “Nasıl, ne zaman, ne kadar?” soruları yükleme yöneltildiğinde alınan cevap cümlenin hangi ögesini karşılar?

A) Belirtili nesne
B) Zarf tümleci
C) Dolaylı tümleç
D) Belirtisiz nesne
E) Özne

Cevap : B) Zarf tümleci

Açıklama : Zarf tümleci, yüklemin nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin gibi niteliklerini tamamlar. Bu sorulara verilen cevaplar zarf tümlecidir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabelerden biri değildir?

A) İbrani Alfabesi
B) Soğd Alfabesi
C) Uygur Alfabesi
D) Çin Alfabesi
E) Japon Alfabesi

Cevap : E) Japon Alfabesi

Açıklama : Türkler Göktürk, Uygur, Soğd, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanmıştır. Japon alfabesiyle tarihî bir bağ yoktur.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısı yönüyle diğerlerinden farklıdır?

A) Her sanat yapıtında, sanatçının yaşamından ve düşünce dünyasından izler bulunur.
B) Yazılarımı genellikle geceleri kaleme alırım.
C) Gerçek bir sanatçı için yaşam koşulları bir önemi yoktur.
D) Yazarlıkta özgünlüğü ve doğallığı yakalamak, yazar için kolay bir iş değildir.
E) Birçok şair, başlangıçta sevdiği yazar ve şairleri taklit etmiştir.

Cevap : D) Yazarlıkta özgünlüğü ve doğallığı yakalamak, yazar için kolay bir iş değildir.

Açıklama : D şıkkı öznesiz (nominalsiz) birleşik cümledir; özne mastar grubudur. Diğerleri fiil cümlesidir.

15. Edebiyatın ana malzemesi ………… ; dolayısıyla dil gibi edebiyat da ………… hem unsuru hem de taşıyıcısıdır.
Cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) dildir-kültürün
B) kültürdür-toplumun
C) sanattır-sanatın
D) kültürdür-dilin
E) duygudur-estetiğin

Cevap : A) dildir-kültürün

Açıklama : Edebiyatın temel malzemesi dildir. Dil aynı zamanda kültürün hem oluşum unsuru hem de aktarıcısıdır.

16. Aşağıdakilerden hangisi “bir istek bildiren” ilişki söz/kalıp sözdür?

A) Senden iyi olmasın.
B) İyi saatte olsunlar.
C) Alacağın olsun.
D) Tarih tekerrürden ibarettir.
E) Sadede gelelim.

Cevap : E) Sadede gelelim.

Açıklama : “Sadede gelelim” konuşmayı ana konuya yöneltme isteğini bildirir. Diğerleri beddua, atasözü veya deyimdir.

17. Türk dilinin tarihsel dönemlerinden Orta Türkçe Dönemi hangi yüzyılları kapsar?

A) VI.-X. yüzyıllar
B) XVII.-XVIII. yüzyıllar
C) XI.-XVI. yüzyıllar
D) XIV.-XIX. yüzyıllar
E) IX.-XI. yüzyıllar

Cevap : C) XI.-XVI. yüzyıllar

Açıklama : Türk dili tarihsel olarak Eski Türkçe (VI.-X.), Orta Türkçe (XI.-XVI.), Yeni Türkçe (XVI.-XX.) ve Modern Türkçe olarak sınıflandırılır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesiyle ilgili bir yazım yanlışı yapılmıştır?

A) Adamın burnu çok kanamış.
B) Çocuğun boynu tutulmuştu.
C) Çocuğun ağızı yara içinde kalmış.
D) Göğsündeki sızı günden güne artıyordu.
E) Çocuk boyalarla alnını boyamıştı.

Cevap : C) Çocuğun ağızı yara içinde kalmış.

Açıklama : “Ağız” kelimesinde ünlü düşmesi olmaz; doğru yazımı “ağzı”dır. Diğer şıklarda düşme kuralları doğru uygulanmıştır (burnu, boynu, alnı).

19. I. Kurallı II. Birleşik III. Basit IV. Devrik
Türk Dili dersinde cümle çeşitleri ünitesine çalışan Nazlı, yüklemi yerine göre incelemek istemektedir. Nazlı yukarıdakilerden hangisini ya da hangilerini kullanırsa yüklemi yerine göre doğru incelemiş olur?

A) I, II, III ve IV
B) Yalnız I
C) I ve IV
D) I ve II
E) I, III ve IV

Cevap : C) I ve IV

Açıklama : Yüklemin cümledeki yerine göre cümleler kurallı (yüklem sonda) ve devrik (yüklem başta veya ortada) olarak ayrılır. Basit/birleşik ayrımı yüklem sayısına göredir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde vurgu, zaman kavramı üzerindedir?

A) Dün Ahmet okula otobüsle gitmiş
B) Otobüsle okula dün Ahmet gitmiş.
C) Okula Ahmet otobüsle dün gitmiş.
D) Ahmet okula dün otobüsle gitmiş.
E) Ahmet dün otobüsle okula gitmiş.

Cevap : C) Okula Ahmet otobüsle dün gitmiş.

Açıklama : Türkçede vurgu genellikle cümlenin sonunda yer alır. “Dün” kelimesi cümle sonunda olduğunda zaman kavramı vurgulanır.