Psikolojiye Giriş -1 2025-2026 Final Soruları

1. Duyum, Algı ve Fiziksel Dünyanın Anlamlandırılması

Psikolojinin en temel konularından biri olan çevreyi anlama süreci iki aşamadan oluşur. Duyum, fiziksel enerjinin duyu organları tarafından alınıp sinirsel sinyallere dönüştürülmesi gibi biyolojik bir süreci ifade ederken; algı, bu verilerin beyin tarafından işlenip anlamlı bir deneyime dönüştürüldüğü psikolojik süreçtir. Algı yönetiminde Gestalt İlkeleri kritik rol oynar. Örneğin, Benzerlik İlkesi gereği, bir maçta aynı renk forma giyen oyuncuları zihnimiz otomatik olarak bir grup veya bütün olarak algılar.

Ayrıca uyarıcılara verilen tepkiler zamanla değişebilir. Bir uyarıcıya karşı hassasiyetin artmasına duyarlılaşma (sensitizasyon) denirken; sürekli maruz kalınan sese (örneğin tren sesi) alışmaya habituasyon (alışma) denir. Paul Ekman’ın araştırmaları ise mutluluk, üzüntü ve tiksinme gibi temel duyguların evrensel olduğunu, ancak merhamet gibi duyguların daha karmaşık yapıda olduğunu göstermiştir.

2. Bilinç ve Benlik Üzerine Felsefi Yaklaşımlar

Zihin-beden ilişkisi üzerine farklı teoriler geliştirilmiştir. Materyalizm, bilincin tamamen beyindeki sinirsel süreçlerin bir ürünü olduğunu savunurken; Dualizm (İkicilik), zihin ve bedenin birbirinden bağımsız iki ayrı varlık olduğunu ileri sürer. Panpsişizm ise bilincin evrendeki her varlıkta (maddenin en küçük parçalarında bile) bulunduğunu savunan daha geniş bir perspektiftir. Benlik konusunda ise David Hume, sabit bir “ben” olmadığını, bireyin sadece sürekli değişen duyusal algıların bir toplamı (algılar demeti) olduğunu savunarak geleneksel benlik anlayışını sarsmıştır.

3. Bilişsel Gelişim ve Sosyal Öğrenme

Gelişim psikolojisinde Jean Piaget ve Lev Vygotsky iki dev isimdir. Piaget, çocukların mantıksal düşünme evrelerini tanımlamıştır. İşlem Öncesi Evre’de (2-7 yaş) çocuklar, bir kaptaki suyun şekli değiştiğinde miktarının da değiştiğini sanarak henüz korunum ilkesini kazanamadıklarını gösterirler.

Vygotsky ise sosyal etkileşimin önemine vurgu yapar. Yakınsal Gelişim Alanı (ZPD) kavramına göre, bir çocuk bir görevi tamamen tek başına yapamasa bile bir yetişkin rehberliğinde başarabilir. Öğrenme kuramlarında ise Albert Bandura, bireylerin sadece kendi deneyimleriyle değil, başkalarını gözlemleyerek (model alma) öğrendiğini savunmuştur.

4. Öğrenme ve Motivasyon Kuramları

Davranışçılıkta pekiştirme ve ceza kavramları sıkça karıştırılır. Olumsuz pekiştirme, istenmeyen bir durumun (örneğin gürültü) kaldırılmasıyla iyi bir davranışın sıklığını artırırken; olumlu ceza, ortama istenmeyen bir uyarıcı ekleyerek davranışı azaltmayı hedefler. Clark Hull’un Dürtü Azaltma Teorisi’ne göre ise organizma, biyolojik dengesini (homeostazis) korumak için açlık gibi dürtülerini azaltmaya yönelik hareket eder.

İş yaşamında ise Endüstri ve Örgüt Psikolojisi devreye girer. Herzberg’in İki Faktör Teorisi’ne göre maaş ve çalışma koşulları “hijyen faktörleri”dir ve eksiklikleri tatminsizlik yaratır; ancak gerçek motivasyon sorumluluk ve başarı gibi içsel faktörlerle sağlanır.

5. Kişilik ve Bellek Yapısı

Kişilik gelişiminde mizaç doğuştan gelen biyolojik eğilimleri, karakter ise sonradan öğrenilen ahlaki değerleri temsil eder. Freud’un teorisinde süperego, toplumun etik kurallarını ve vicdanı temsil eden yapıdır.

Bellek sistemleri bilgiyi farklı şekillerde saklar. Anlamsal bellek, genel dünya bilgilerini (başkentler gibi) tutarken; Baddeley’nin çalışma belleği modelinde merkezi yürütücü, bilginin nasıl işleneceğini koordine eden en üst birimdir.

1. Aşağıdaki ifadelerden hangisi duyum ve algı arasındaki temel farkı doğru bir şekilde tanımlar?

A) Duyum, fiziksel uyarıcıların bilinçsiz bir şekilde algılanmasıdır; algı ise bu uyarıcıların bilinçli olarak farkına varılmasıdır.
B) Duyum, fiziksel uyarıcıların beyin tarafından işlenmesi sürecidir; algı ise bu uyarıcıların duyusal organlar tarafından alınmasıdır.
C) Algı, fiziksel uyarıcıların duyusal organlar tarafından alınmasıdır; duyum ise bu uyarıcıların zihinsel olarak anlamlandırılmasıdır.
D) Algı, duyusal sistemlerin çevresel uyaranları doğru bir şekilde ölçmesidir; duyum ise bu uyaranların zihinsel olarak organize edilmesidir.
E) Duyum, fiziksel uyarıcıların duyusal organlar tarafından alınması sürecidir; algı ise bu uyarıcıların beyin tarafından işlenip anlamlandırılmasıdır.

Cevap : E) Duyum, fiziksel uyarıcıların duyusal organlar tarafından alınması sürecidir; algı ise bu uyarıcıların beyin tarafından işlenip anlamlandırılmasıdır.
Açıklama : Duyum, dış dünyadan gelen fiziksel enerjinin duyu organları tarafından sinirsel sinyallere dönüştürülüp beyne iletilmesi gibi biyolojik bir süreçtir. Algı ise beynin bu ham verileri organize edip yorumlayarak anlamlı bir deneyime dönüştürdüğü psikolojik bir süreçtir.

2. I. Bilinç, sadece sinirsel süreçlerin bir yan ürünüdür.
II. Bilinç, beynin dışında var olan bir ruhun bir ürünüdür.
III. Bilinç, insan ruhunun bir fonksiyonudur.
Yukarıdaki düşüncelerden hangisi ya da hangileri materyalist yaklaşımı destekler?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : A) Yalnız I
Açıklama : Materyalizm, evrendeki her şeyin maddeden ibaret olduğunu savunur. Psikolojide materyalist bakış, zihinsel süreçlerin ve bilincin tamamen beyindeki fiziksel ve biyolojik (sinirsel) olayların bir sonucu olduğunu kabul eder. II ve III numaralı öncüllerde geçen “ruh” kavramı dualist (ikici) bir yaklaşımdır.

3. Kişilik kavramını tanımlarken kullanılan mizaç, karakter ve kimlik arasındaki farklardan hangisi doğrudur?

A) Kimlik bireyin kendisini tanımlama şekli olup karakterin kalıcı, mizaç ise değişken olduğunu belirtir.
B) Mizaç bireyin toplumsal normlarla uyumunu, karakter ise doğuştan gelen biyolojik eğilimleri ifade eder.
C) Mizaç bireyin biyolojik temelli duygusal tepkilerini, karakter ise öğrenilen toplumsal değerler doğrultusunda şekillenen davranışlarını ifade eder.
D) Karakter bireyin doğuştan gelen biyolojik eğilimlerini, mizaç ise toplumsal roller doğrultusunda şekillenen davranış kalıplarını ifade eder.
E) Kimlik bireyin genetik yapısına dayalı özelliklerini ifade ederken mizaç ve karakter bireyin çevresel etkileşimleriyle şekillenir.

Cevap : C) Mizaç bireyin biyolojik temelli duygusal tepkilerini, karakter ise öğrenilen toplumsal değerler doğrultusunda şekillenen davranışlarını ifade eder.
Açıklama : Mizaç (temperament), bebeğin doğuştan getirdiği duygusal tepki hızı ve yoğunluğu gibi genetik özelliklerdir. Karakter ise bu biyolojik temelin üzerine eğitim, aile ve çevre etkisiyle inşa edilen etik ve sosyal değerlerin bütünüdür.

4. Bilinç ile ilgili felsefi yaklaşımlardan hangisi bilincin beynin ötesinde, bağımsız bir varlık olduğunu savunur?

A) Materyalizm
B) Hümanizm
C) Panpsişizm
D) Fenomenoloji
E) Dualizm

Cevap : E) Dualizm
Açıklama : Dualizm (ikicilik), Descartes ile özdeşleşen ve zihin (bilinç) ile bedeni iki ayrı töz olarak kabul eden yaklaşımdır. Buna göre fiziksel beden ölse bile bilinç/ruh ondan bağımsız olarak varlığını sürdürebilen bir yapıdır.

5. Biyolojik çeşitlilik ve evrimsel adaptasyonlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) İspinoz kuşlarının farklı adalardaki gagalarının çeşitlenmesi, doğal seçilimin bir sonucudur.
B) Evrim, sadece fiziksel özelliklerde değişimlere yol açar; davranışsal özellikler evrimsel süreçten etkilenmez.
C) Doğal seçilim, türlerin adaptasyon sürecinde en zayıf olan bireylerin hayatta kalmasını sağlar.
D) Darwin’in teorisine göre çevresel faktörler genetik çeşitliliğin oluşmasında doğrudan rol oynar.
E) Evrim sürecinde bireyler, kendilerini çevresel baskılardan korumak için bilinçli olarak değişim gösterirler.

Cevap : A) İspinoz kuşlarının farklı adalardaki gagalarının çeşitlenmesi, doğal seçilimin bir sonucudur.
Açıklama : Darwin’in gözlemlediği ispinoz kuşları örneği, besin kaynaklarına göre gagası daha uygun olan kuşların hayatta kalıp üremesiyle neslin değiştiğini, yani doğal seçilimi kanıtlayan temel bir evrimsel örnektir.

6. Aşağıdakilerden hangisi uzun süreli bellekteki “anlamsal bellek” türüne örnektir?

A) Paris’in Fransa’nın başkenti olduğunu bilmek
B) Telefon numaralarının kısa süreli bellekte tutulması
C) Çocukken yaşanan bir doğum günü partisinin hatırlanması
D) Bisiklet sürme becerisinin otomatik olarak yerine getirilmesi
E) Bir toplantıda konuşulanları anında hatırlamak

Cevap : A) Paris’in Fransa’nın başkenti olduğunu bilmek
Açıklama : Anlamsal bellek (semantic memory), genel dünya bilgilerimizi, kavramları ve kuralları içeren bellek türüdür. Doğum günü gibi kişisel anılar “anısal” belleğe, bisiklet sürmek ise “işlemsel” belleğe aittir.

7. Vygotsky’nin Yakınsal Gelişim Alanı (ZPD) kavramına göre bir çocuğun daha ileri düzeyde bir görevi başarabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

A) Görevi yaparken bir yetişkinin veya daha yetkin bir akranın rehberliğine ihtiyaç duyması
B) Görevi tekrar tekrar deneyerek öğrenmesi
C) Görevi tamamen tek başına yapabilecek bilgi ve beceriye sahip olması
D) Görevi ödül almak amacıyla yapması
E) Görevi başarmak için tamamen bağımsız şekilde ilerlemesi

Cevap : A) Görevi yaparken bir yetişkinin veya daha yetkin bir akranın rehberliğine ihtiyaç duyması
Açıklama : Vygotsky’ye göre Yakınsal Gelişim Alanı, çocuğun tek başına yapabildikleri ile bir rehber eşliğinde yapabilecekleri arasındaki farktır. Öğrenme, sosyal bir etkileşim içerisinde daha yetkin birinin desteğiyle (iskele kurma) gerçekleşir.

8. Gestalt algı teorisine göre, bir basketbol maçında aynı renkte forma giyen oyuncuların bir takım olarak algılanması aşağıdaki ilkelerden hangisine örnektir?

A) Devamlılık ilkesi
B) Şekil-zemin ilişkisi
C) Yakınlık ilkesi
D) Kapanış ilkesi
E) Benzerlik ilkesi

Cevap : E) Benzerlik ilkesi
Açıklama : Benzerlik ilkesi, görsel alandaki nesnelerin renk, şekil veya doku bakımından birbirine benzemeleri durumunda zihnimizin onları bir grup veya bütün olarak algılama eğilimidir.

9. Piaget’in bilişsel gelişim teorisinde, “İşlem Öncesi Evre”deki çocukların henüz mantıksal düşünme becerileri gelişmemiştir ve egosantrik bir yapıya sahiptirler.
Aşağıdaki örneklerden hangisi bu durumun bir göstergesidir?

A) Çocuğun bir nesnenin gözden kaybolduğu anda olmadığını düşünmesi
B) Çocuğun bir yolculuk sırasında saatlere bakarak zaman geçişini anlaması
C) Çocuğun iki nesneyi birbirine benzediği için aynı olarak kabul etmesi
D) Çocuğun bardaktaki aynı miktarda suyun farklı bir bardağa aktarıldığında miktarın değiştiğini düşünmesi
E) Çocuğun suya dokunduğunda ellerinin ıslandığını fark etmesi

Cevap : D) Çocuğun bardaktaki aynı miktarda suyun farklı bir bardağa aktarıldığında miktarın değiştiğini düşünmesi
Açıklama : Bu durum “korunum ilkesi”nin henüz kazanılamadığını gösterir. İşlem öncesi dönemdeki (2-7 yaş) çocuklar nesnenin görünümü değiştiğinde miktarının da değiştiğini sanırlar ve sadece tek bir boyuta odaklanırlar.

10. Aşağıdaki önermelerden hangisi olumsuz pekiştirme ile olumlu ceza arasındaki farkı en iyi açıklar?

A) Olumsuz pekiştirme ödüllerle ilişkilendirilirken, olumlu ceza tamamen ceza odaklıdır.
B) Olumsuz pekiştirme öğrenmeyi hızlandırırken, olumlu ceza yavaşlatır.
C) Olumsuz pekiştirme davranışları zayıflatırken, olumlu ceza davranışları güçlendirir.
D) Olumsuz pekiştirme istenmeyen davranışları teşvik ederken, olumlu ceza onları engeller.
E) Olumsuz pekiştirme, bir davranışın ardından istenmeyen bir uyarıcının kaldırılmasını içerirken, olumlu ceza istenmeyen bir davranışın ardından olumsuz bir uyarıcı eklenmesini içerir.

Cevap : E) Olumsuz pekiştirme, bir davranışın ardından istenmeyen bir uyarıcının kaldırılmasını içerirken, olumlu ceza istenmeyen bir davranışın ardından olumsuz bir uyarıcı eklenmesini içerir.
Açıklama : Pekiştirme her zaman davranışın sıklığını artırırken, ceza her zaman azaltır. Olumsuz pekiştirmede (örn: baş ağrısının ilaçla geçmesi) kötü bir şey çıkarılarak iyi bir davranış artırılır; olumlu cezada ise (örn: azarlama) kötü bir şey eklenerek istenmeyen davranış azaltılır.

11. Aşağıdaki teorilerden hangisi bilincin evrendeki her varlıkta bir şekilde var olduğunu ve evrensel bir olgu olarak kabul edilmesi gerektiğini savunur?

A) Davranışçılık
B) Panpsişizm
C) Fenomenoloji
D) Dualizm
E) Materyalizm

Cevap : B) Panpsişizm
Açıklama : Panpsişizm, zihnin veya bilincin sadece insanlara özgü olmadığını, maddenin en küçük parçalarından başlayarak tüm evrende yaygın olan temel bir özellik olduğunu savunan felsefi görüştür.

12. Bandura’nın sosyal biliş teorisine göre öğrenme sürecinde gözlemci öğrenmenin rolü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bireyin yalnızca kendi deneyimleri yoluyla öğrenmesini sağlar.
B) Bireyin doğuştan getirdiği yeteneklere dayalı olarak öğrenmesini açıklar.
C) Bireyin yalnızca ödül ve ceza sistemine bağlı olarak öğrenmesini sağlar.
D) Bireyin çevresindeki bireylerin davranışlarını taklit ederek öğrenmesini sağlar.
E) Bireyin bilinç dışı dürtüleri aracılığıyla bilgi kazanmasını sağlar.

Cevap : D) Bireyin çevresindeki bireylerin davranışlarını taklit ederek öğrenmesini sağlar.
Açıklama : Bandura’ya göre öğrenme için bizzat deneme-yanılma gerekmez; başkalarının (modellerin) davranışlarını ve o davranışların sonuçlarını gözlemleyerek de öğrenme gerçekleşir. Buna “dolaylı öğrenme” veya “model alma” denir.

13. Bireyin Freud’un Psikoanalitik Kişilik Teorisi’ne göre “süperego” yapısının belirgin özellikleri hangi örnek durumla ifade edilebilir?

A) Karşılaştığı her yeni bilgiye açık olup meraklı bir tavır sergiler.
B) Ahlaki ve etik değerlere uyma konusunda hassas olup toplum kurallarına göre davranır.
C) Zorlu bir durumda, dürtülerini hemen tatmin etme isteğiyle hareket eder.
D) Diğer insanlarla iş birliği içinde çalışmaya ve onların ihtiyaçlarına duyarlı olmaya çalışır.
E) Hayal kırıklığı yaşadığında duygularını şiddetle ifade eder ve çevresiyle çatışır.

Cevap : B) Ahlaki ve etik değerlere uyma konusunda hassas olup toplum kurallarına göre davranır.
Açıklama : Süperego, kişiliğin ahlaki yanıdır; ebeveynlerden ve toplumdan öğrenilen değerleri temsil eder. Haz ilkesiyle çalışan “id”in tersine mükemmeliyetçiliği hedefler ve vicdan mekanizmasını işletir.

14. Hume’un benlik kavramı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Benlik, duyusal algılar ve deneyimler ile ortaya çıkan bir süreçtir.
B) Benlik, sadece duyusal deneyimlerden bağımsız olarak var olan sabit bir yapıdır.
C) Benlik, sürekli değişen deneyim akışının bir ürünüdür.
D) Benlik, ardışık duyusal algıların toplamıdır ve sürekli bir varlık değildir.
E) Hume’a göre nedensellik gibi kavramlar, zihin tarafından oluşturulan alışkanlıklardır.

Cevap : B) Benlik, sadece duyusal deneyimlerden bağımsız olarak var olan sabit bir yapıdır.
Açıklama : David Hume, sabit bir “benlik” (ruh) fikrine karşı çıkar. Ona göre bizler sadece bir “algılar demeti”yizdir; içimize baktığımızda bulduğumuz şey sadece değişen duygular ve duyumlardır, bunların arkasında duran sabit bir çekirdek yoktur.

15. I. Hull’un teorisine göre, davranışların temelinde dürtülerin artırılması gerekliliği yatar.
II. Bu teori, organizmaların dürtülerini azaltmak amacıyla davranışlarda bulunduğunu öne sürer.
III. Teori, öğrenme süreçlerini ve pekiştirme mekanizmalarını açıklamada kullanılır.
IV. Hull, içsel gerginliğin azaltılmasıyla davranışların tekrar etme olasılığının düştüğünü savunur.
Yukarıdakilerden hangileri Clark Hull’un Dürtü Azaltma Teorisi ile ilgili doğru bilgileri içermektedir?

A) I, III ve IV
B) II ve III
C) II, III ve IV
D) I ve II
E) II ve IV

Cevap : B) II ve III
Açıklama : Hull’a göre organizma biyolojik bir denge (homeostazis) arayışındadır. Açlık gibi bir dürtü ortaya çıktığında organizma bunu “azaltmak” için harekete geçer (II). Bu dürtü azalması pekiştirici bir etki yaparak öğrenmeyi sağlar (III). I yanlıştır çünkü dürtünün artması değil azalması hedeflenir. IV yanlıştır çünkü gerginlik azaldıkça o davranışın tekrar etme olasılığı artar.

16. Bellek konusunda aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Çalışma belleği yalnızca geçmiş anıların hatırlanmasını sağlar.
B) Görsel-mekansal tasarım, sözlü bilgilerin tekrar edilmesini sağlar.
C) Unutma eğrisi, öğrenme sürecinin ne kadar sürede tamamlanacağını gösterir.
D) Merkezi yürütücü, bilgilerin kısa süreli bellekte nasıl işleneceğini düzenler.
E) Fonolojik döngü, motor becerilerin öğrenilmesinde etkilidir.

Cevap : D) Merkezi yürütücü, bilgilerin kısa süreli bellekte nasıl işleneceğini düzenler.
Açıklama : Baddeley’nin çalışma belleği modelinde “merkezi yürütücü”, sınırlı bir dikkat sistemidir ve diğer alt birimleri (fonolojik döngü ve görsel-mekansal taslak) koordine ederek dikkati yönlendirir.

17. Herzberg’in iki faktör teorisi, iş tatminini ve iş tatminsizliğini farklı faktörlere dayandırır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Herzberg’in teorisine göre iş tatminsizliği yaratan bir unsur olabilir?

A) Sorumluluk
B) Başarı
C) Maaş
D) Tanınma
E) Kişisel gelişim fırsatları

Cevap : C) Maaş
Açıklama : Herzberg’e göre maaş, çalışma koşulları ve güvenlik gibi unsurlar “hijyen faktörleri”dir. Bunlar eksik olduğunda “tatmin olmama” durumu yaratır; ancak sağlandıklarında kişiyi yüksek düzeyde motive etmezler, sadece normal bir durum yaratırlar.

18. Aşağıdaki psikoloji alt alanlarından hangisi bireylerin iş yerinde motivasyonlarını ve iş tatminlerini incelemekle ilgilenir?

A) Gelişimsel Psikoloji
B) Deneysel Psikoloji
C) Endüstri ve Örgüt Psikolojisi
D) Klinik Psikoloji
E) Nöropsikoloji

Cevap : C) Endüstri ve Örgüt Psikolojisi
Açıklama : Endüstri/Örgüt psikolojisi, psikolojik ilke ve yöntemlerin iş yaşamına uygulanmasıdır. Personel seçimi, iş tatmini, liderlik ve kurumsal verimlilik gibi konularla ilgilenir.

19. Ekman’ın evrensel duygular kuramına göre aşağıdakilerden hangisi temel duygulardan biri olarak kabul edilmez?

A) Üzüntü
B) Şaşkınlık
C) Tiksinme
D) Merhamet
E) Mutluluk

Cevap : D) Merhamet
Açıklama : Paul Ekman tüm kültürlerde ortak olan 6 temel duyguyu tanımlamıştır: Mutluluk, üzüntü, şaşkınlık, korku, öfke ve tiksinme. Merhamet gibi duygular daha karmaşık ve sosyal olarak şekillenen duygular olarak kabul edilir.

20. Aşağıda verilen durumlardan hangisi duyarlılaşma sürecine örnek teşkil eder?

A) Yeni taşındığı evde tren sesine alışan bir bireyin zamanla bu sesi duymamaya başlaması
B) Bir bebeğin her su sesi duyduğunda dikkatini başka yöne çevirmesi
C) Şiddetli bir fırtına sırasında cam kırılma sesini duyduktan sonra benzer seslere karşı daha hassas hale gelinmesi
D) Kalabalık bir caddede çalışan birinin araba kornalarına artık tepkisiz kalması
E) Bir öğrenci ders çalışırken saat tik tak sesine odaklanmamayı öğrenmesi

Cevap : C) Şiddetli bir fırtına sırasında cam kırılma sesini duyduktan sonra benzer seslere karşı daha hassas hale gelinmesi
Açıklama : Alışmanın (habituasyon) tersi olan duyarlılaşma (sensitizasyon), bir uyarıcıya (özellikle güçlü veya tehdit edici olanlara) maruz kaldıktan sonra verilen tepkinin şiddetlenmesi ve uyarılabilirliğin artmasıdır.