Ata Aöf İktisada Giriş 2024-2025 Final Soruları

1. İktisadi Düşüncenin Temelleri ve Klasik Model

Modern iktisat bilimi, 1776 yılında Adam Smith tarafından kaleme alınan “Milletlerin Zenginliği” (The Wealth of Nations) eseriyle sistemli bir kimlik kazanmıştır. Klasik modelin temel varsayımlarına göre, ekonomide kısa dönemde üretim düzeyini belirleyen ana değişken iş gücü miktarıdır; çünkü sermaye ve teknoloji kısa vadede sabit kabul edilir. Bu ekolde para “bir örtü” (nötr para) olarak görülür; yani para arzı reel üretimi değil, sadece fiyatlar genel seviyesini etkiler. Fiyat istikrarı ise ekonomik karar alıcıların planlarını bozmayacak kadar düşük enflasyon oranlarını (gelişmiş ülkelerde genellikle %1-3 aralığını) ifade eder.

2. Mikroekonomik Analiz: Talep, Arz ve Fayda

Bireysel ve firma bazlı kararları inceleyen mikroiktisatta, fırsat maliyeti kavramı hayati önem taşır; seçilen bir mal için vazgeçilen diğer seçenekler bu maliyeti oluşturur. Tüketici davranışları analizinde ise Marjinal İkame Oranı (MRS) öne çıkar. Bu oran, tüketicinin aynı fayda düzeyinde kalabilmek için bir maldan bir birim fazla tüketirken diğer maldan vazgeçmeye razı olduğu miktardır. Talep tarafında, bir malın ikame malının fiyatı düşerse, tüketiciler rakip mala yöneleceği için ana malın talep eğrisi sola paralel kayar.

[Image of Indifference Curves and Marginal Rate of Substitution]

3. Üretim Faktörleri ve Piyasa Yapıları

Üretim sürecine katılan her faktörün bir karşılığı vardır: Toprak karşılığında Rant, emek karşılığında ücret, sermaye karşılığında faiz ve girişimci karşılığında kâr elde edilir. İdeal bir piyasa modeli olan Tam Rekabet Piyasası; homojen ürünler, çok sayıda alıcı ve satıcı, piyasaya giriş-çıkış serbestliği ve tam bilgi (şeffaflık) özelliklerine sahiptir. Bu piyasada devlet müdahalesi veya kamusal denetim bulunmaz, fiyatlar “gizli el” mekanizmasıyla belirlenir. Üretim teorisinde matematiksel bir kural olarak; Marjinal Ürün (MP) ile Ortalama Ürünün (AP) birbirine eşit olduğu noktada, ortalama ürün maksimum seviyesine ulaşır.

4. Dış Ticaret Teorileri ve Politikaları

Ülkeler arasındaki ticareti açıklayan hipotezlerden biri olan Tercihlerde Benzerlik Hipotezi, benzer gelir düzeyine sahip ülkelerin zevk ve tercihlerinin de benzer olduğunu ve bu ülkelerin birbirleriyle daha çok ticaret yapacağını savunur. Devletler yerli üreticiyi korumak için gümrük tarifeleri veya ithalat kotaları (fiziksel miktar sınırlaması) uygulayabilir. Gümrük tarifeleri ithal malları pahalılaştırarak talebi yerli mallara kaydırır ve dış ticaret açıklarının azalmasına yardımcı olur.

5. Makroekonomi: Toplam Talep, Büyüme ve Maliye Politikası

Bir ekonomide hane halkı, firma ve devletin tüm nihai mal ve hizmetlere olan talebi Toplam Talep (AD) olarak tanımlanır. Toplam arz sabitken, toplam talebin sola kayması ekonomide daralmaya ve çıktının (hasılanın) azalmasına yol açar. Ekonomik büyüme, reel GSYH’deki sayısal artışı ifade ederken; teknolojik değişme aynı girdiyle daha fazla çıktı almayı sağlar. Depresyon (durgunluk) dönemlerinde devletler genişletici maliye politikası izleyerek, yani bütçe giderlerini (kamu harcamalarını) artırarak ekonomiyi canlandırmalıdır. Bu süreçte verginin temel amacı olan kamu harcamalarını finanse etme işlevi ise verginin mali fonksiyonu olarak adlandırılır.

1. Gümrük tarifelerinin makroekonomik etkileri ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Yerli üreticiyi yabancı rakipleri karşısında korumaya yardımcı olur.
B) Yurt içi talebin yabancı mallara kayması sonucu yerli üretim azalır.
C) Yetersiz döviz kaynaklarının optimal kullanımını sağlar.
D) Tarife uygulaması ile yurt içinde korunan sektörlerde üretim artışı yaşanır.
E) İthal mallar üzerine konulan tarifeler dış açıkların azalmasına yardımcı olur.

Cevap : B) Yurt içi talebin yabancı mallara kayması sonucu yerli üretim azalır.

Açıklama : Gümrük tarifeleri, ithal malların maliyetini artırarak talebin yabancı mallardan yerli mallara kaymasını sağlar. Dolayısıyla B şıkkında belirtilen “üretimin azalması” ifadesi yanlıştır; aksine yerli üretim teşvik edilir.
A) Tarifeler, ithalatı pahalılaştırarak yerli üreticiye rekabet avantajı sağlar.
C) İthalat sınırlandığı için döviz çıkışı azalır ve mevcut döviz daha stratejik alanlarda kullanılabilir.
D) Yerli mallara talep artacağı için bu sektörlerde kapasite ve üretim artar.
E) İthalat azaldığı için ihracat-ithalat dengesi düzelir ve dış ticaret açığı kapanmaya başlar.

2. Klasik Model’de, kısa dönem denge üretim düzeyini belirleyen temel değişken aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sermaye miktarı
B) Teknoloji düzeyi
C) Doğal kaynak arzı
D) İş gücü miktarı
E) Para arzı

Cevap : D) İş gücü miktarı

Açıklama : Klasik İktisat modelinde kısa dönemde sermaye, teknoloji ve doğal kaynaklar sabit kabul edilir. Bu nedenle üretimin miktarını değiştirebilen ve denge üretim düzeyini belirleyen tek değişken istihdam edilen iş gücü miktarıdır.
A, B ve C) Bu faktörler genellikle uzun dönemli büyüme ve üretim kapasitesini belirler, kısa dönemde sabit varsayılırlar.
E) Klasiklere göre para bir örtüdür (Nötr para); üretim düzeyini değil, sadece fiyatlar genel seviyesini etkiler.

3. Devlet tarafından belirlenmiş bazı malların ithalatının sınırlandırılmasına ne ad verilir?

A) Etken koruma oranı
B) Damping
C) İthalat kotası
D) Görünmez engeller
E) Gümrük tarifesi

Cevap : C) İthalat kotası

Açıklama : İthalat kotası, belirli bir dönemde ithal edilecek mal miktarı üzerine fiziksel bir sınır konulmasıdır.
A) Nihai ürün ve girdiler üzerindeki tarifelerin yerli katma değeri ne kadar koruduğunu gösteren bir orandır.
B) Bir malın dış piyasada, iç piyasadaki fiyatından veya maliyetinden daha düşük fiyata satılmasıdır (haksız rekabet).
D) Standartlar, sağlık kuralları veya bürokratik işlemler gibi ithalatı zorlaştıran gizli engellerdir.
E) İthal edilen mallardan alınan vergidir; miktarı değil fiyatı doğrudan etkiler.

4. Tam rekabet piyasası ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Kamusal denetim ve yönlendirme vardır.
B) Birbirinin aynısı (homojen) olan ürünler bulunur.
C) Bu piyasalara giriş-çıkış engeli yoktur.
D) Tüketiciler ve üreticiler birbirleri ve ürün hakkında bütün bilgiye sahiptir.
E) Çok sayıda üreticinin bulunduğu piyasalardır.

Cevap : A) Kamusal denetim ve yönlendirme vardır.

Açıklama : Tam rekabet piyasası, “gizli bir el” (fiyat mekanizması) tarafından yönetilen, devlet müdahalesinin veya kamusal denetimin olmadığı ideal bir piyasa modelidir.
B) Atomisite özelliği gereği ürünler birbirinin kopyasıdır.
C) Piyasaya girmek veya zararda olan bir firmanın piyasadan çıkması tamamen serbesttir.
D) Tam bilgi (şeffaflık) varsayımı geçerlidir; kimse kimseden daha fazla bilgiye sahip değildir.
E) Alıcı ve satıcı sayısı o kadar çoktur ki, hiçbiri tek başına fiyatı etkileyemez.

5. Aşağıdakilerden hangisi “Milletlerin Zenginliği” adlı eseriyle Klasik İktisadın doğuşuna sebebiyet veren iktisatçıdır?

A) John Stuart Mill
B) Arthur Cecil Pigou
C) Adam Smith
D) David Ricardo
E) Thomas Malthus

Cevap : C) Adam Smith

Açıklama : 1776 yılında yayımladığı “An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations” eseriyle Adam Smith, modern iktisadın babası kabul edilir.
A) Klasik iktisadın sentezini yapmış ve sosyal reformları savunmuştur.
B) Refah iktisadı üzerine çalışmalar yapmış bir Neoklasik iktisatçıdır.
D) Karşılaştırmalı üstünlükler teorisi ve rant teorisi ile bilinir.
E) Nüfus teorisi ile tanınan Klasik iktisatçıdır.

6. Aşağıdakilerden hangisi fiyat istikrarını temsil eden oranlar alabilir?

A) %9-11
B) %1-3 (Örn: Düşük ve istikrarlı oranlar)
C) %12-15
D) %25-30
E) %15-20

Cevap : B) %1-3 (Metinde belirtilen doğru oranlar)

Açıklama : Fiyat istikrarı, paranın satın alma gücünün korunması ve enflasyonun ekonomik karar alıcıları etkilemeyecek kadar düşük seviyelerde (genellikle gelişmiş ekonomilerde %1-3 arası) tutulmasıdır. Yüksek oranlar belirsizliği artırır ve fiyat istikrarı kavramına aykırıdır.

7. Kişilerin, ileriye yönelik beklenmedik durumlarda kullanabilmek üzere bulundurmak istedikleri para miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Katılma talebi
B) Cari para talebi
C) İşlem amaçlı para talebi
D) İhtiyat amaçlı para talebi
E) Spekülasyon amaçlı para talebi

Cevap : D) İhtiyat amaçlı para talebi

Açıklama : Keynes’e göre para talebi üç güdüyle yapılır. Beklenmedik hastalık, kaza veya fırsatlar için tutulan para “ihtiyat” amaçlıdır.
C) Günlük alışveriş ve mutfak masrafları gibi rutin ödemeler için tutulan paradır.
E) Faiz oranlarındaki değişimlerden yararlanarak kar elde etmek (tahvil alım-satımı) için tutulan paradır.

8. İkame malın fiyatının düşmesi durumunda talep eğrisi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Eğri üzerinde hareket edilir.
B) Dikleşir.
C) Sola paralel kayar.
D) Yatıklaşır.
E) Sağa paralel kayar.

Cevap : C) Sola paralel kayar.

Açıklama : İkame mal (birbirinin yerine kullanılabilen mal), rakip maldır. Örneğin tavuk eti fiyatı düşerse, insanlar dana eti yerine tavuk tercih eder. Bu durumda dana etine olan talep azalır ve dana eti talep eğrisi sola kayar.
A) Sadece malın kendi fiyatı değiştiğinde gerçekleşir.
E) Tam tersi durumda, ikame malın fiyatı artsaydı talep eğrisi sağa kayardı.

9. Rant, aşağıdaki üretim faktörlerinden hangisinin fiyatıdır?

A) Müteşebbis
B) Toprak
C) Tüketici
D) Sermaye
E) Emek

Cevap : B) Toprak

Açıklama : İktisatta üretim faktörlerinin karşılığında alınan paylar şöyledir:
A) Müteşebbis (Girişimci) -> Kar elde eder.
B) Toprak (Doğal kaynaklar) -> Rant elde eder.
D) Sermaye -> Faiz elde eder.
E) Emek -> Ücret elde eder.

10. Aşağıdakilerden hangisi bir ülkede aynı miktar üretim faktörü kullanarak daha fazla çıktı sağlayacak şekilde üretim yönteminde gerçekleşecek iyileşmeyi ifade etmektedir?

A) Teknolojik değişme
B) Firma sayısı
C) Toprak
D) İşgücü
E) Para

Cevap : A) Teknolojik değişme

Açıklama : Verimlilik artışı sağlayan ve mevcut kaynaklarla daha çok üretim yapılmasına olanak tanıyan her türlü yenilik “teknolojik değişme” kapsamındadır. Bu durum üretim olanakları eğrisini dışa doğru kaydırır.

11. Benzer gelir düzeyine sahip ülkelerin zevk ve tercihlerinin de benzer olduğunu varsayan dış ticareti açıklamaya yönelik hipotez aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ölçek Ekonomileri Teorisi
B) Teknoloji Açığı Teorisi
C) Tercihlerde Benzerlik Hipotezi
D) Varlık Teorisi
E) Mamulün Hayat Seyri Teorisi

Cevap : C) Tercihlerde Benzerlik Hipotezi

Açıklama : Staffan B. Linder tarafından geliştirilen bu hipotez, ülkelerin öncelikle kendi iç piyasalarındaki talebe göre üretim yaptıklarını, gelir düzeyleri benzer olan ülkelerin benzer malları birbirlerinden talep ederek dış ticaret yapacaklarını savunur.

12. Verginin kamu harcamalarını finanse etmek amacıyla alınması verginin hangi fonksiyonunu ifade eder?

A) Vasıtalı fonksiyonu
B) Vasıtasız fonksiyonu
C) Dolaysız fonksiyonu
D) Dolaylı fonksiyonu
E) Mali fonksiyonu

Cevap : E) Mali fonksiyonu

Açıklama : Verginin en temel ve klasik amacı hazineye gelir sağlamaktır. Bu amaca verginin “mali” veya “fiskal” fonksiyonu denir. Sosyal adaleti sağlamak veya ekonomiyi canlandırmak ise mali olmayan (sosyal/ekonomik) fonksiyonlardır.

13.
I. Temel üretim faktörleri homojendir.
II. Farklı malların üretiminde faktör yoğunlukları aynı değildir.
III. Bir maldan ne kadar çok üretilmeye çalışılırsa, ilgili malın üretiminde gittikçe daha fazla faktör kullanılmakta ve bu da ilgili faktörün verimliliğini düşürmektedir.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Neoklasik Dış Ticaret Terosi’ne göre üretimde artan maliyet koşullarının geçerli olmasının dayanağı değildir?

A) I, II ve III
B) Yalnız I (Temel üretim faktörleri homojendir)
C) I ve II
D) Yalnız II
E) II ve III

Cevap : B) Yalnız I

Açıklama : Artan maliyetler, üretim faktörlerinin her iki malın üretiminde aynı derecede verimli olmamasından kaynaklanır. Eğer üretim faktörleri tamamen homojen (birbirinin aynısı ve her işte aynı verimde) olsaydı “sabit maliyetler” geçerli olurdu. Dolayısıyla I. öncül artan maliyetin dayanağı değil, engelidir.

14. Üretimine karar verilen bir mal için vazgeçilen diğer malın miktarına ne ad verilir?

A) Fırsat maliyeti
B) Fiyat esnekliği
C) Üretim olanakları eğrisi
D) Talep
E) Kıtlık rantı

Cevap : A) Fırsat maliyeti

Açıklama : İktisadın temel kavramlarından biri olan fırsat maliyeti (alternatif maliyet), seçilen bir seçenek uğruna vazgeçilen en iyi ikinci seçenektir. Kaynaklar kıt olduğu için her seçimin bir bedeli vardır.

15. Bir ekonominin üretim kapasitesi ve verimliliğinin artmasıyla birlikte önceki dönemlere göre daha fazla mal ve hizmet üretmesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ekonomik kalkınma
B) Yatırım artışı
C) Teknolojik gelişme
D) Verimlilik artışı
E) Ekonomik büyüme

Cevap : E) Ekonomik büyüme

Açıklama : Ekonomik büyüme, reel GSYH’deki sayısal artıştır.
A) Sayısal artışın yanı sıra sosyal, kültürel ve kurumsal yapıdaki iyileşmeleri de kapsayan daha geniş bir kavramdır.

16. Ekonomide yer alan hane halklarının, firmaların ve devletin çeşitli fiyat düzeylerinde satın almak istedikleri mal ve hizmet miktarını gösteren eğri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ortalama talep eğrisi
B) Ortalama arz eğrisi
C) Marjinal tüketim eğrisi
D) Toplam talep eğrisi
E) Toplam arz eğrisi

Cevap : D) Toplam talep eğrisi

Açıklama : Toplam Talep (Aggregate Demand – AD), bir ekonomideki tüm nihai mal ve hizmetlere olan toplam talebi ifade eder ve fiyatlar genel düzeyi ile satın alınmak istenen miktar arasındaki ilişkiyi gösterir.

17. Bir maldan ilave tüketim yapmak istediğimizde aynı fayda düzeyinde kalabilmek için, diğer maldan ne kadar vazgeçmemiz gerektiğini gösteren ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marjinal tasarruf oranı
B) Çapraz fiyat esnekliği
C) Engel eğrisi
D) Giffen paradoksu
E) Marjinal ikame oranı

Cevap : E) Marjinal ikame oranı

Açıklama : Marjinal İkame Oranı (MRS), farksızlık eğrisi analiziyle ilgilidir. Tüketicinin aynı tatmin seviyesini koruyarak bir maldan bir birim fazla tüketmek için diğer maldan vazgeçmeye razı olduğu miktardır.

18. Toplam arz eğrisi sabitken toplam talep eğrisi sola doğru yer değiştirdiğinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Fiyatlar yükselir.
B) Toplam talep artar.
C) Hasıla artar.
D) Çıktı azalır.
E) Döviz kuru yükselir.

Cevap : D) Çıktı azalır.

Açıklama : Toplam talep eğrisi sola kaydığında ekonomide daralma yaşanır. Bu durum hem fiyatlar genel düzeyinin düşmesine (enflasyonun azalması) hem de üretilen toplam çıktının (hasıla/gelir) azalmasına neden olur.

19. Ekonomide depresyonist baskıların hüküm sürdüğü bir dönemde, hükümetlerin bütçe politikaları nasıl olmalıdır?

A) Depresyonist süreçlerde bütçe politikaları ile ekonomiye müdahale edilemez.
B) Depresyonist süreçte maliye politikaları etkin değildir.
C) Bütçe politikaları yalnızca enflasyonist süreçlerde kullanılabilir.
D) Depresyonist süreçlerde yalnızca para politikası araçları kullanılmalıdır.
E) Bütçe giderleri artırılmalıdır.

Cevap : E) Bütçe giderleri artırılmalıdır.

Açıklama : Depresyon veya durgunluk dönemlerinde “Genişletici Maliye Politikası” izlenmelidir. Kamu harcamalarını artırmak (bütçe giderlerini artırmak) veya vergileri düşürmek toplam talebi uyararak ekonomiyi canlandırır.

20. Marjinal ürünün ortalama ürüne eşit olduğu bölgede aşağıdakilerden hangisi geçerlidir?

A) Ortalama ürün maksimumdur.
B) Ortalama ürün 0’dır.
C) Toplam ürün azalmaktadır.
D) Marjinal ürün artandır.
E) Artan verim bölgesidir.

Cevap : A) Ortalama ürün maksimumdur.

Açıklama : Üretim teorisinde matematiksel bir kural olarak; Marjinal Ürün (MP) eğrisi, Ortalama Ürün (AP) eğrisini her zaman AP’nin en yüksek (maksimum) olduğu noktada keser. Bu noktadan sonra azalan verimler yasası gereği her iki eğri de düşmeye başlar.