SOS103U Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ünite 2

1. Üretim Biçimlerinin Dönüşümü: Fordizm’den Toyotaizm’e

Endüstrileşme süreciyle birlikte üretim modelleri köklü değişimler geçirmiştir. 20. yüzyılın başında Henry Ford tarafından popüler hale getirilen Fordizm, standartlaşmış ürünler ve katı bant üretimi (montaj hattı) modeline dayanır. Ancak bu katı yapıya bir tepki olarak gelişen Toyotaizm (Yalın Üretim), esnekliği merkeze alır. Toyotaizm’de ürün farklılaştırılması artırılmış, bilgisayar destekli modül üretimi ön plana çıkmış ve çatışma yerine iş birliği esas alınmıştır.

Yalın Üretim felsefesinin en belirleyici özelliklerinden biri “israfın” ortadan kaldırılmasıdır. Bu nedenle, geleneksel modellerin aksine stoklu üretim bu felsefeye tamamen aykırıdır; bunun yerine “Tam Zamanında Üretim” (Just-In-Time) ve sürekli iyileştirme (Kaizen) ilkeleri benimsenir. Esnek üretim sistemlerinde ise işçiler kolayca ikame edilebilen figürler değil, kuruma yüksek bağlılık gösteren ve karar süreçlerine katılan vasıflı bireylerdir.

2. Yönetim Kuramları: Taylorizm ve İnsan İlişkileri Ekolü

Yönetim biliminin temelleri Frederick Taylor’ın Bilimsel Yönetim Anlayışı ile atılmıştır. Taylor, geleneksel veya “babadan kalma” yönetim yöntemlerini reddederek, her işin bilimsel olarak belirlenmiş “en iyi tek yolu” olduğunu savunmuştur. Taylorizmin fabrikadaki en büyük temsilcisi ise seri üretim hattını kuran Henry Ford olmuştur.

Buna karşılık Douglas McGregor gibi isimlerin öncülük ettiği İnsan İlişkileri Ekolü (Teori Y), insan doğasına daha pozitif bir bakış açısı getirir. Teori X insanı tembel ve zorlanması gereken bir varlık olarak görürken, Teori Y insanların örgütsel sorunların çözümünde gerekli yaratıcılık ve ustalığa sahip olduğunu, uygun koşullarda sorumluluk almaktan kaçınmadıklarını savunur.

3. Toplumsal Aşamalar: Tarım, Endüstri ve Enformasyon Toplumu

Ekonomik yapılar toplumsal örgütlenmeyi de belirler. Tarım toplumunda stratejik kaynak toprak ve iş gücü iken, endüstri toplumunda sermaye ve makine-insan koordinasyonu merkezi öneme sahiptir. Günümüzde içinden geçtiğimiz Enformasyon (Post-Endüstriyel) Toplumu ise bilgi etrafında örgütlenir. Bu yeni çağda zenginliğin kaynağı beden işçilerinden ziyade bilgi ve enformasyon işçilerinin verimliliğidir. Endüstri toplumunda fiziksel sermaye birikimi ön plandayken, enformasyon toplumunda en yüksek harcamalar eğitim ve Ar-Ge alanlarına yapılmaktadır.

4. Sosyolojik Yaklaşımlar ve Sosyalleşme Araçları

Toplumsal kurumları analiz eden Fonksiyonalist (İşlevselci) Yaklaşım, toplumun bir bütün olarak dengede kalması ve istikrarın nasıl sürdürüleceği ile ilgilenir. Bu teoride ekonomi, toplumsal sistemin işleyişine katkı sağlayan işlevsel bir birimdir.

Bireyin bu sistemlere dahil olma süreci olan sosyalleşme ise iki koldan yürür. Formel (resmi) sosyalleşme araçları arasında okul, yargı kurumları, iş çevresi ve emniyet birimleri yer alırken; arkadaş çevresi, aile ve medya gibi yapılar informel (kayıt dışı) sosyalleşme araçlarıdır.

1. Aşağıdakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz?

A) Ürün farklılaşmasının arttırılması yoluna gidil miştir.

B) Bant üretimi modeli uygulaması.

C) Bilgisayarlarla desteklenmiş modül üretimi ön plana çıkmıştır.

D) Üretim biçimine göre esnek makineler kullanılmaya başlamıştır.

E) İşin yeniden örgütlenmesi süresinde çatışma yerine işbirliği almıştır.

Cevap : B) Bant üretimi modeli uygulaması.

Açıklama : Toyotaizm (yalın üretim), Fordizm’in katı ve standartlaşmış yapısına bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Bant üretimi (montaj hattı) modeli, Fordizm’in ve kitle üretiminin temel karakteristiğidir. Toyotaizm ise esnek makineler, ürün farklılaştırması, bilgisayar destekli üretim ve iş birliğine dayalı modelleri kullanır.

2. Aşağıdakilerden hangisi Yalın Üretim felsefesini yansıtmamaktadır?

A) Grup kültürü

B) İşyerine aşırı bağlılığı öngören iş ahlakı

C) İşin geliştirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi

D) Sürekli iyileştirme

E) Stoklu üretim

Cevap : E) Stoklu üretim.

Açıklama : Yalın Üretim (Lean Production), üretim sürecindeki her türlü israfı (muda) ortadan kaldırmayı hedefler. “Tam Zamanında Üretim” (Just-In-Time) ilkesi gereği, gereksiz stok tutmak bir maliyet ve israf olarak görüldüğünden stoklu üretim bu felsefeye aykırıdır. Sürekli iyileştirme (Kaizen), grup çalışması ve tedarik zinciri entegrasyonu ise yalın üretimin temel taşlarıdır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir?

A) Bir işçinin yerine yeni bir işçi kolaylıkla getirilebilir.

B) Bir işçi birkaç dakikalık bir eğitimden sonra işin başına geçer

C) Standart miktar üretimi gerçekleştirildikten sonra ilave yapılan üretim için performans ücreti verilir.

D) Yüksek bağlılığa dayalı iş uygulamaları vardır

E) Stoklu çalışılır.

Cevap : D) Yüksek bağlılığa dayalı iş uygulamaları vardır.

Açıklama : Esnek üretim sistemleri, işçilerin sadece kol gücüne değil, zihinsel katkılarına ve bağlılıklarına da ihtiyaç duyar. Fordist kitle üretiminde işçiler kolayca ikame edilebilir ve düşük eğitimlidir ; ancak esnek üretimde çok vasıflı, karar süreçlerine katılan ve kuruma yüksek bağlılık gösteren çalışan profili esastır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginliğin kaynağını oluşturan unsurlardan değildir?

A) Bilgi işçilerinin veriminin arttırılması

B) Hizmet üretiminin artması

C) Beden işçilerinin veriminin arttırılması

D) Bilgi sektörünün ağırlık kazanması

E) Enformasyon işçilerinin veriminin arttırılması

Cevap : C) Beden işçilerinin veriminin arttırılması.

Açıklama : Enformasyon (bilgi) toplumunda stratejik kaynak artık beden gücü veya geleneksel sermaye değil, bilgidir. Zenginlik, bilgi ve hizmet sektöründeki verimlilik artışından kaynaklanır. Beden işçilerinin verimliliği endüstri toplumunun temeliyken, post-endüstriyel çağda yerini “bilgi işçilerine” bırakmıştır.

5. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Endüstri toplumu malların üretimi için makinelerin ve insanların koordinasyonuna dayanır.

B) Post-endüstriyel toplum bilgi etrafında örgütlenir.

C) Tarım toplumlarında stratejik kaynak toprak ve işgücüdür.

D) Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir.

E) Endüstri toplumunda sermaye sahipleri eğitim ve araştırma geliştirmeye en çok harcamayı yapmışlardır.

Cevap : E) Endüstri toplumunda sermaye sahipleri eğitim ve araştırma geliştirmeye en çok harcamayı yapmışlardır.

Açıklama : Eğitim, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) harcamaları enformasyon toplumunun veya post-endüstriyel toplumun temel özelliğidir. Endüstri toplumunda temel odak fiziksel üretim kapasitesi ve sermaye birikimidir.

6. Aşağıdakilerden hangisi fonksiyonalist yaklaşımı temsil eder?

A) Toplumda istikrarın nasıl sürdürüleceği ile ilgilenirler

B) Ekonomik düzenin istikrarsızlığını vurgular

C) Kapitalizmin kendisinin bir çelişki olduğunu iddia eder

D) Bireyler, gruplar ve ekonomi arasındaki etkileşimi konu alır

E) Kariyer sosyalleşmesinin etkisini vurdular

Cevap : A) Toplumda istikrarın nasıl sürdürüleceği ile ilgilenirler.

Açıklama : Fonksiyonalist (işlevselci) teori, toplumun bir bütün olarak dengede kalması ve istikrarın nasıl sağlanacağı üzerine yoğunlaşır. Ekonomik kurumların toplumun ihtiyaçlarını nasıl karşıladığını analiz eder. İstikrarsızlık ve çelişki vurgusu çatışma kuramına, bireysel etkileşim ve sosyalleşme vurgusu ise sembolik etkileşimciliğe aittir.

7. Aşağıdakilerden hangisini formel sosyalleşme araçları arasında sayamayız?

A) Okul

B) Yargı kurumları

C) İş çevresi

D) Emniyet birimleri

E) Arkadaş çevresi

Cevap : E) Arkadaş çevresi.

Açıklama : Sosyalleşme araçları formel (resmi) ve informel (gayriresmi) olarak ikiye ayrılır. Okul ve iş çevresi gibi kurumlar formel sosyalleşme araçlarıyken ; aile, arkadaş çevresi ve medya informel sosyalleşme araçlarıdır.

8. Aşağıdakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlayışının temel karakteristikleri arasında yer almaz?

A) Bilimsel yönetimin tesisi

B) Babadan kalma yönetim anlayışı

C) Çatışma değil uyum

D) Bireycilik değil işbirliği

E) Sınırlı üretim yerine maksimum üretim

Cevap : B) Babadan kalma yönetim anlayışı.

Açıklama : Frederick Taylor, geleneksel veya “babadan kalma” (rule of thumb) yönetim yöntemlerini reddederek bunların yerine “bilimsel yönetimi” getirmeyi amaçlamıştır. Taylorizmin temel ilkeleri arasında uyum, iş birliği, maksimum üretim ve her iş için “en iyi tek yolun” bilimsel olarak belirlenmesi vardır.

9. Aşağıdakilerden hangisi McGroger’in insan ilişkileri ekolünün temel varsayımlarından biridir?

A) Sıradan bir insan doğuştan işten nefret eder.

B) Dışarıdan denetim ve ceza ile korkutma çalışanı örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur.

C) Amaçlara bağlılık onların elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara bağlıdır.

D) Örgütsel sorunların çözümünde insanlar gerekli yaratıcılık ve ustalığa sahiptir.

E) Çalışanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollarını bir baskı olmadan kullanamazlar

Cevap : D) Örgütsel sorunların çözümünde insanlar gerekli yaratıcılık ve ustalığa sahiptir.

Açıklama : Douglas McGregor’un insan ilişkileri ekolü (Teori Y), insanların doğuştan işten nefret etmediğini, uygun ortamda sorumluluk aldıklarını ve yaratıcı olduklarını savunur. A, B, C ve E şıklarındaki varsayımlar ise insanı tembel ve zorlanması gereken bir varlık olarak gören Taylorist yaklaşımın (Teori X) özellikleridir.

10. Taylor’un bilimsel yönetim anlayışının uygulamadaki temsilcisi kimdir?

A) Robert Bosch

B) Henry Ford

C) John D. Rockefeller

D) Andrew Carnegie

E) Andrew Mellon

Cevap : B) Henry Ford.

Açıklama : Taylor’un bilimsel yönetim ilkelerini otomobil fabrikasında seri üretime ve montaj hattına uyarlayan kişi Henry Ford’dur. Bu uygulama 20. yüzyıla damgasını vuran “Fordizm” üretim modelini doğurmuştur.