İktisat Metodolojisi 2024-2025 Final Soruları

1. Bilim Felsefesi ve Sınır Problemi

Bilimsel bir disiplinin en temel sorusu, neyin bilim olduğunu neyin bilim olmadığını (metafizik veya sahte bilim) belirlemektir. Bu ayrım çabası, metodolojide sınır problemi (demarcation problem) olarak adlandırılır. Bilimsel ilerlemenin niteliği konusunda ise Thomas Kuhn, ilerlemenin birikimsel olmadığını, aksine paradigmalar arası eşölçülemez sıçramalarla gerçekleştiğini savunur. Kuhn’a göre sosyal bilimler henüz “paradigma öncesi” aşamadadır. Bu bağlamda, Kuhncu anlamdaki radikal bilimsel devrim ile Keynesgil devrim gibi iktisat içi politika değişimlerini aynı kefeye koymak metodolojik bir yanılgıdır.

2. Yanlışlanabilirlik ve Durumsal Çözümleme

Karl Popper, tümevarım ve doğrulama yöntemlerine getirdiği radikal eleştirilerle tanınır. Ona göre bilimsel bir teorinin geçerliliği onun doğrulanabilmesinde değil, yanlışlanabilirliğinde yatar. Popper, sosyal bilimlerin görevinin tarihsel kehanetlerde bulunmak değil, durumsal çözümleme (situational analysis) yoluyla bireylerin eylemlerinin kasıtsız ve amaçlanmayan sonuçlarını incelemek olduğunu ileri sürer.

3. İktisadi Okullar ve Öznelcilik

İktisadi sistemin statik bir denge değil, dinamik bir süreç olduğunu savunan Süreç Çözümleme Araştırma Programı, özellikle Avusturya Okulu ile özdeşleşmiştir. Bu ekolün temsilcilerinden Ludwig Von Mises, öznelcilik (subjectivism) ve insan eylemi (praxeology) kavramlarıyla, sosyal bilimlerin doğa bilimlerinin yöntemleriyle incelenemeyeceğini savunarak Cambridge Ekolü’nden John Neville Keynes gibi isimlerle metodolojik tartışmalara girmiştir. Joseph Schumpeter ise kapitalizmin dinamizmini girişimcinin rolüne dayanan yaratıcı yıkım kavramıyla açıklamıştır.

4. Modern Metodolojik Yaklaşımlar: Friedman ve Samuelson

Milton Friedman, metodoloji tartışmalarını ciddiye almadığını belirtse de “Pozitif İktisadın Metodolojisi” eseriyle araçsalcılık (instrumentalism) akımını etkilemiş; varsayımların gerçekliğinden ziyade modelin tahmin gücüne odaklanılması gerektiğini savunmuştur. Öte yandan Paul Samuelson, işlemselcilik (operationalism) anlayışıyla iktisadi kavramların matematiksel ve operasyonel olarak tanımlanması gerektiğini savunarak modern iktisadın teknik temellerini atmıştır.

5. Lakatos Sentezi ve Metodolojik Çoğulculuk

Imre Lakatos, Popper’ın yanlışlamacılığı ile Kuhn’un paradigma görüşlerini sentezleyerek Bilimsel Araştırma Programları metodolojisini geliştirmiştir. Bu programlar, değiştirilemez bir “sert çekirdek” ve onu koruyan “koruyucu kuşak”tan oluşur. Buna karşın Paul Feyerabend, bilimde tek bir yöntemin dayatılmasına karşı çıkarak “ne olsa uyar” (anything goes) ilkesini ve yöntemsel anarşizmi savunmuştur.

6. Yapısalcılık, Yapıbozumculuk ve Dil

Sosyal bilimlerde dilbilimle kurulan ilişki, teorilerin önermeler kümesi olarak değil, birer yapı olarak görülmesini sağlayan yapısalcılığı doğurmuştur. Yapıbozumculuk (deconstruction) ise dildeki “gelişmiş/az gelişmiş” gibi ikili karşıtlıkların birer egemenlik ilişkisi barındırdığını ortaya koyar. Bu yaklaşımlar, bilimsel teorileri mutlak doğru/yanlış olarak etiketlemek yerine, onların içsel yapılarını ve söylem çözümlemelerini ön plana çıkarır.

1. İktisat Metodolojisine göre aşağıdakilerden hangisi yanlış bir ifadedir?

A) Kuhn’un tanımladığı anlamda bilimsel devrim ile, Keynesgil devrimde geçen devrim terimi aynı şeylere işaret eder.
B) Kuhn’a göre, sosyal bilimlerde henüz oturmuş bir paradigmadan bahsedilmesi mümkün değildir.
C) Sosyal bilimler henüz paradigma öncesi aşamadadırlar.
D) Kuhn, paradigmayı, doğal bilimlerdeki teorik gelişmeleri betimleyen bir kavram olarak ileri sürmüştür.
E) Kuhn’a göre bilimsel ilerleme den değil, ancak bilimsel değişmeden söz edilebilir.

Cevap : A) Kuhn’un tanımladığı anlamda bilimsel devrim ile, Keynesgil devrimde geçen devrim terimi aynı şeylere işaret eder.

Açıklama : Kuhn’un “bilimsel devrim” kavramı, eşölçülemez paradigmalar arası radikal bir kopuşu ifade ederken; Keynesgil devrim, iktisat politikası ve teorisi içinde bir değişimi ifade eder ancak Kuhncu anlamda tam bir paradigma değişimini (tüm dünya görüşünün değişmesi) tam olarak karşılayıp karşılamadığı tartışmalıdır. Bu iki kavramın “aynı şeye işaret ettiğini” söylemek metodolojik olarak yanlıştır.

2. İktisadi “sistem”i bir süreç ve “verileri de dengesiz sonuçlar olarak gören yaklaşım hangisidir?

A) Retoriksel yaklaşım
B) Söylem çözümlemesi
C) Yorumsamacılık
D) Süreç çözümleme araştırma programı
E) Eşzamanlı denklemler araştırma programı

Cevap : D) Süreç çözümleme araştırma programı

Açıklama : Özellikle Avusturya İktisat Okulu ile ilişkilendirilen bu yaklaşım, piyasayı statik bir denge durumu olarak değil, dinamik bir süreç olarak ele alır.

3. Bilim ile sahte bilim ayrımının nasıl yapılacağı, metodolojinin aşağıdaki hangi alanının konusudur?

A) Postpozitivizm
B) Tekrarlanamazlık sorunu
C) Sınır problemi
D) Yanlışlanabilirlik
E) Analiz problemi

Cevap : C) Sınır problemi

Açıklama : Bilim felsefesinde, neyin bilim olduğu neyin bilim olmadığı (metafizik veya sahte bilim) ayrımının yapılmasına “Sınır Problemi” (Demarcation Problem) denir.

4. Tarihselcilerin iddia ettiği gibi, sosyal bilimlerin görevini “insanlık tarihinin gelecekteki istikametinin kehaneti” yerine “amaçlı insan eylemlerinin amaçlanmayan sonuçlarını tespit etmek” olarak gören kuram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uylaşımcılık
B) Kural koyucu iktisat teorisi
C) Mantıksal pozitivizm
D) Söylem çözümlemesi
E) Durumsal çözümleme

Cevap : E) Durumsal çözümleme

Açıklama : Karl Popper, Tarihselciliğin Sefaleti adlı eserinde tarihsel kehanetleri reddeder ve sosyal bilimlerin görevinin “Durumsal Çözümleme” (Situational Analysis) ile bireylerin eylemlerinin kasıtsız sonuçlarını incelemek olduğunu savunur.

5. Sosyal bilimler metodolojisi içinde dilbilim ile ilişkisellik yaşamamış ve doğrudan yahut dolayı şekilde etkilenmemis görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Söylem çözümlemesi
B) Kuhncu paradigma
C) Öznelcilik
D) Yapıbozumculuk
E) Yapısalcılık

Cevap : C) Öznelcilik

Açıklama : Söylem çözümlemesi, Yapıbozumculuk ve Yapısalcılık doğrudan dil ve metin analizi üzerine kuruludur. Kuhncu paradigma da dilsel çerçeveleri içerir. Ancak Öznelcilik (Subjektivizm), bireyin tercihlerine ve değerlerine dayalı bir iktisadi yaklaşımdır ve kökeni dilbilim değildir.

6. Aşağıdaki iktisatçılardan hangisi “Cambridge Ekolü”ndendir?

A) Richard G. Lipsey
B) Adam Smith
C) John Neville Keynes
D) David Ricardo
E) Richard Jones

Cevap : C) John Neville Keynes

Açıklama : John Neville Keynes (ünlü iktisatçı J.M. Keynes’in babası), metodoloji üzerine yazdığı eserle tanınan ve Cambridge Ekolü’nün önemli temsilcilerinden biridir.

7. Aşağıdakilerden hangisi tam tümevarımın tanımıdır?

A) Öncüllerin deney ile doğrulanabilir nitelikte olması
B) Öncüllerin ve genellemenin yanlışlanabilir olması
C) Öncüllerin tümünün genelleme unsurlarını kapsaması
D) Genelleme içinde yer alan unsurların tümünün öncüllerde içerilmesi
E) Genellemelerden yola çıkarak öncüllere ulaşılabilmesi

Cevap : D) Genelleme içinde yer alan unsurların tümünün öncüllerde içerilmesi

Açıklama :

8. Kapitalizmin kendini yeniden üretmesinde girişimcinin rolüne ve evrimci bakış açısına vurgu yapan ünlü iktisatçı ve görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

A) J. A. Schumpeter – Yaratıcı Yıkım
B) A. Smith – Ulusların Zenginliği
C) L.V. Mises – Para ve Kredi Teorisi
D) F.A. Hayek – Özgürlüğün Anayasası
E) P. Samuelson – Ekonomik Analizin Temelleri

Cevap : A) J. A. Schumpeter – Yaratıcı Yıkım

Açıklama : Joseph Schumpeter, “Yaratıcı Yıkım” kavramı ile kapitalizmin dinamik yapısını ve bu süreçte girişimcinin (inovasyon yapan kişinin) merkezi rolünü vurgulamıştır.

9. Bilimsel metodolojinin temel sorununun, “bilimsel varsayım, hipotez yahut önermelerin doğrulamasının nasıl yapılabileceği noktasında toplandığını” söyleyerek bu konuda radikal eleştiriler getiren ünlü düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karl Popper
B) Thomas Kuhn
C) Imre Lakatos
D) Paul Feyerabend
E) Karl Marx

Cevap : A) Karl Popper

Açıklama : Karl Popper, bilimsel teorilerin asla tam olarak “doğrulanamayacağını”, sadece “yanlışlanabileceğini” savunarak tümevarım ve doğrulama yöntemine radikal eleştiriler getirmiştir.

10. Görüş ve kuramlarında iktisat metodolojisini ciddiye almadığını açıkça belirtmesine rağmen, verdiği eserlerle bu alanda çok büyük bir etkiye sahip olmuş olan iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Milton Friedman
B) Ludwig Von Mises
C) Adam Smith
D) John Stuart Mill
E) Alan Musgrave

Cevap : A) Milton Friedman

Açıklama : Milton Friedman, “Pozitif İktisadın Metodolojisi” makalesiyle, varsayımların gerçekliğinin önemsiz olduğunu, önemli olanın tahmin gücü olduğunu savunarak metodoloji tartışmalarında büyük etki yaratmıştır.

11. Sosyal bilimler ile doğal bilimler arasında insan davranışından kaynaklı bir ayrım olduğunu iddia eden bir kişi aşağıdaki isim ve akımlardan hangisi tarafından iddiasına destek bulabilir?

A) A.J. Ayer – Doğrulamacılık
B) Ludwig Von Mises – Öznelcilik
C) Milton Friedman – Yanlışlamacılık
D) Carl Menger – Öznelcilik
E) Vilfredo Pareto – Uylaşımcılık

Cevap : B) Ludwig Von Mises – Öznelcilik

Açıklama : Avusturya okulu temsilcisi Mises, insan eyleminin (praxeology) kendine özgü yapısı nedeniyle doğa bilimleri yöntemleriyle incelenemeyeceğini savunur.

12. Bilimde sabit ve tek bir metoddan söz edilemeyeceğini, dolayısıyla bilimsel metodolojide “her şeyin serbest” olması gerektiğini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Thomas Kuhn
B) Karl Popper
C) Paul Feyerabend
D) J.W.N. Watkins
E) Henry W. Briefs

Cevap : C) Paul Feyerabend

Açıklama : Paul Feyerabend, “Yönteme Hayır” (Against Method) adlı eserinde bilimsel ilerleme için tek bir yöntemin dayatılmaması gerektiğini, “ne olsa uyar” (anything goes) ilkesini savunmuştur.

13. Ortaçağ Avrupasının toplumsal yapısını ifade eden yargı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanayileşmenin istihdam yapısı içindeki oranının dominant hale gelmesi
B) Evrenin tanımlanmasında dini doktrinlerin temel alınması
C) Proleter sınıfın giderek ekonomideki gücünün artması
D) Toplumun temel kurumunun fabrikalar ve okullar olması
E) Pozitivizmin öneminin ilk sıralara yükselmesi

Cevap : B) Evrenin tanımlanmasında dini doktrinlerin temel alınması

Açıklama : Ortaçağ Avrupası (Skolastik Dönem), toplumsal ve bilimsel yapının kilise dogmaları ve dini doktrinler üzerine kurulu olduğu bir dönemdir.

14. İktisat alanında, gelişmiş ve az gelişmiş ekonomiler ya da sanayileşmiş ve sanayileşmemiş ülkeler örneklerinde olduğu gibi, terimler arasında egemenlik ilişkilerinin var olduğunu söyleyen yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Söylem çözümlemesi
B) Yapıbozumculuk
C) Yapısalcılık
D) Evrimcilik
E) Yorumsamacılık

Cevap : B) Yapıbozumculuk

Açıklama : Yapıbozumculuk (Deconstruction), metinlerdeki ve dildeki ikili karşıtlıkların (gelişmiş/gelişmemiş gibi) aslında bir hiyerarşi ve egemenlik ilişkisi içerdiğini ortaya koymaya çalışır.

15. Yapısalcı yaklaşım için aşağıdakilerden hangisini söylemek doğru olmayacaktır?

A) Bilimsel teoriler, önermeler olarak değil yapılar olarak görülmelidir.
B) Temelinde ve çıkış noktasında, dil felsefesine dayanan bir yapısallık sergiler.
C) Gelenekselci yaklaşımların aksi yönünde görüş ve çıkarımlara sahiptir.
D) Bilimsel teoriler, önermeler kümesi olmadıklarından sadece hükümleri tanımlar.
E) Bilimsel teorileri, doğru ve yanlış şeklinde sınıflandırarak değerlendirir.

Cevap : E) Bilimsel teorileri, doğru ve yanlış şeklinde sınıflandırarak değerlendirir.

Açıklama : Yapısalcı ve post-yapısalcı yaklaşımlar, teorileri mutlak “doğru” veya “yanlış” olarak etiketlemekten ziyade, onların içsel yapılarını, tutarlılıklarını ve dilsel bağlamlarını incelerler.

16. İktisatta işlemselci anlayışla özdeşleşen kuramcı ve eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adam Smith – Ulusların Zenginliği
B) Milton Friedman – Pozitif İktisadın Metodolojisi
C) Adam Smith – Ahlaki Duygular Kuramı
D) John Maynard Keynes – Genel Teori
E) Paul Samuelson – İktisadi Çözümlemenin Temelleri

Cevap : E) Paul Samuelson – İktisadi Çözümlemenin Temelleri

Açıklama : Paul Samuelson, “Foundations of Economic Analysis” eserinde iktisadi kavramların matematiksel ve işlemsel olarak tanımlanması gerektiğini (operasyonelizm) savunmuştur.

17. Bilimsel devrimlerin, bilimin tarihinde süreklilikten çok karşılaştırılamaz sıçramalara işaret ettiğini ileri süren kuramcı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karl Popper
B) Imre Lakatos
C) Paul Feyerabend
D) Milton Friedman
E) Thomas Kuhn

Cevap : E) Thomas Kuhn

Açıklama : Kuhn, bilimsel ilerlemenin birikimsel (sürekli) olmadığını, paradigmalar arası ani sıçramalarla (devrimlerle) gerçekleştiğini ve bu paradigmaların birbirleriyle karşılaştırılamaz (eşölçülemez) olduğunu savunur.

18. İktisat bilimi ve metodolojisi açısından, aşağıdaki açıklamalardan hangisi tam olarak doğru kabul edilemez?

A) İktisat biliminin en temel ve öncelikli varsayımı rasyonellik aksiyomudur.
B) Mikro iktisat, maksimizasyon hipotezini temel almış ve üzerine inşa edilmiştir.
C) Mikro iktisat, rasyonellik aksiyomunu temel almış ve üzerine inşa edilmiştir.
D) Ekonometri, iktisadi kuramların geçerliliklerini sınama misyonunu üstlenmiştir.
E) Ekonometricilerin öncelikli ve temel amacı, deneysel modeller geliştirmektir.

Cevap : D) Ekonometri, iktisadi kuramların geçerliliklerini sınama misyonunu üstlenmiştir.

Açıklama :

19. İktisat metodolojisinde temel öneme sahip olan Lakatos sentezine yönelik aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

A) K. Popper- Araçsalcılık, T. Kuhn-Doğrulamacılık, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları
B) K. Popper- Yanlışlamacılık, T. Kuhn-Eşölçülemezlik, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları
C) K. Popper-Durumsal Çözümleme, T. Kuhn-Yanlışlamacılık, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları
D) K. Popper-Araçsalcılık, T. Kuhn-Yanlışlamacılık, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları
E) K. Popper-Eşölçülemezlik, T. Kuhn-Yanlışlamacılık, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları

Cevap : B) K. Popper- Yanlışlamacılık, T. Kuhn-Eşölçülemezlik, I. Lakatos-Bilimsel Araştırma Programları

Açıklama : Lakatos, Popper’ın Yanlışlamacılığı ile Kuhn’un Paradigma (Eşölçülemezlik) görüşlerini sentezleyerek “Bilimsel Araştırma Programları” metodolojisini geliştirmiştir.

20. “Kuramsal sonuçlara gidilebilmesi için başlangıçta öyle oldukları kabul edilen öncüller” şeklinde ifade edilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Veri
B) Postüla
C) Model
D) Varsayım
E) Hipotez

Cevap : D) Varsayım

Açıklama : Bir teoriyi kurarken, analize başlayabilmek için doğru olduğu kabul edilen öncüllere “Varsayım” (Assumption) denir.