İktisat Metodolojisi 2024-2025 Bütünleme Soruları

1. Öznel Değer Teorisi ve Avusturya Okulu

İktisadi düşünce tarihinde değerin kaynağı uzun süre tartışılmıştır. Carl Menger, değerin nesnenin kendisinden veya üretim maliyetinden değil, onu tercih eden bireyin yüklediği önemden kaynaklandığını savunarak Öznel Değer Teorisi’ni (Subjektivizm) kurmuştur. Bu yaklaşım, tüm ekonomik olayların bireylerin eylemleriyle açıklanması gerektiğini savunan Yöntembilimsel Bireycilik ilkesiyle birleşir. Avusturya Okulu, metodolojik olarak deneyden ziyade mantıksal çıkarımlara dayanan Önselcilik (Apriorizm) ve bireysel tercihlere odaklanan öznelciliği temel alır.

2. Klasik Liberalizm ve Laissez-faire

“Bırakınız yapsınlar” (Laissez-faire) felsefesi, bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etme çabasının toplumsal refahı da artıracağını savunur. Bu yaklaşımın temelinde Çıkarların Uyumu (Harmony of Interests) ilkesi yatar. Klasik iktisatçılara göre toplumsal sınıfların çıkarları birbirine rakip değil, aksine birbirini bütünler niteliktedir. Akılcı düşünce (Rasyonalizm) ise bu süreçte aklın kesin bilgiye ulaşabileceğine dair bir iyimserlik ve güven taşır.

3. Bilim Felsefesinde Yöntem: Popper, Lakatos ve Feyerabend

Bilimsel yöntemin sınırlarını çizen Karl Popper, bir teorinin bilimselliğinin “doğrulanmasında” değil, yanlışlanabilirliğinde yatar. Popper, bir kuramın deneysel bir çürüme ile karşılaştığında korunmaması (konvansiyonel stratejilerle gizlenmemesi), aksine reddedilmesi gerektiğini savunur. Imre Lakatos ise bu süreci geliştirerek yanlışlamacılığı; dogmatik, metodolojik ve sofistike yanlışlamacılık olarak üçe ayırmıştır. Öte yandan Paul Feyerabend, bilimin gelişimini engelleyen tek bir yöntemin dayatılmasına karşı çıkarak “her şeyin serbest” olduğu Yöntembilimsel Çoğulculuğu (Anarşizm) savunmuştur.

4. Modernizm Eleştirisi ve Söylem Çözümlemesi

McCloskey, iktisatta egemen olan modernizmin sadece nesnelliği ve öndeyiyi (tahmin) kutsamasını eleştirir. Modernist anlayış evrensel ve nesnel yasalar ararken; bağlamsallık ve söylem çözümlemesi gibi yaklaşımlar iktisadi bilginin sosyal bir üretim olduğunu savunur. Althusser tarafından geliştirilen semptomik okuma ise metinlerin açıkça söylemediği derin yapıları ortaya çıkarmayı amaçlar. Cowles Komisyonu ile özdeşleşen Eşzamanlı Denklemler yaklaşımı ise ekonomiyi değişkenlerin karşılıklı belirlendiği matematiksel bir denge sistemi olarak görür.

5. İktisadi Paradokslar ve Kuramsal Temeller

İktisat teorisinde bireysel düzeyde doğru olanın toplumsal düzeyde yanlış sonuçlar vermesi durumuna paradoks denir. Bunun en bilinen örneği Keynes’in Tasarruf Paradoksu’dur (Paradox of Thrift); herkes tasarruf etmeye çalışırsa toplam talep düşer ve sonuçta ulusal gelir azalarak toplam tasarruflar da geriler. Metodolojik tartışmalarda ise Richard G. Lipsey gibi yazarlar “Pozitif İktisada Giriş” eserleriyle kuramların gözlem ve deneylerle onaylanması süreci olan doğrulanabilirliğin önemini vurgulamışlardır.

1. Bir nesnenin değerinin, nesnenin kendisinden kaynaklanmadığını ve onu tercih edenler tarafından belirlendiğini ileri süren ünlü iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Thomas Malthus
B) Ludwing Von Mises
C) John Stuart Mill
D) Adam Smith
E) Carl Menger

Cevap : E) Carl Menger

Açıklama : Carl Menger, Avusturya İktisat Okulu’nun kurucusu olup, değerin nesnel (emek veya maliyet gibi) değil, öznel (bireyin o mala verdiği önem/fayda) olduğunu savunmuştur (Subjektif Değer Teorisi).

2. Laissez-faire ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Toplumun menfaatinin korunmasına katkıda bulunmanın en iyi yolu kendi menfaatini korumaktır.
B) Bütün toplumsal sınıfların çıkarları, birbirini bütünler niteliktedir.
C) Herkes kendi menfaatini korumaya çalışırsa, toplum menfaati de korunmuş olacaktır.
D) Herhangi bir toplumsal sınıf, diğerinin aleyhine herhangi bir sınıfı teşvik etmekten sakınmalıdır.
E) Bütün toplumsal sınıfların çıkarları birbirine rakiptir.

Cevap : E) Bütün toplumsal sınıfların çıkarları birbirine rakiptir.

Açıklama : Laissez-faire (Bırakınız yapsınlar) anlayışı ve Klasik Liberalizm, “Çıkarların Uyumu” (Harmony of Interests) ilkesine dayanır. Sınıfların çıkarlarının birbirine rakip veya çatışma halinde olduğu görüşü bu anlayışa terstir.

3. Akılcı düşüncenin temel karakteristikleri arasında aşağıdakilerden hangisi sayılamaz?

A) Şüpheci yaklaşım içermesi
B) Tekçi karakteristik sergilemesi
C) Özgür iradeyi merkeze koyması
D) İyimser içeriğe sahip olması
E) Zihni temel alması

Cevap : A) Şüpheci yaklaşım içermesi

Açıklama : Akılcılık (Rasyonalizm), aklın doğru bilgiye ulaşabileceğine dair bir “güven” ve iyimserlik taşır. Yöntemsel şüphe (Descartes) bir araç olsa da, akılcılığın nihai karakteristiği şüphecilik (septisizm) değil, akla dayalı kesinliktir.

4. İktisat alanında önselci ve öznelci anlayışlar, aşağıdakilerden hangisi ile doğrudan bağlantılıdır?

A) Avusturya Okulu
B) Postmodern İktisat Kuramı
C) Klasik İktisat Okulu
D) Friedmancı Kuram
E) Keynesyen Yaklaşım

Cevap : A) Avusturya Okulu

Açıklama : Avusturya İktisat Okulu (Mises, Hayek), metodolojik olarak “Apriorizm”i (önselcilik – deneyden önce gelen mantıksal çıkarım) ve “Subjektivizm”i (öznelcilik) temel alır.

5. Durumsal Çözümleme’nin sosyal bilimler için yegane meşru yol olduğu görüşüne getirilen eleştiriler içinde aşağıdakilerden hangisini saymak çok doğru olmayacaktır?

A) Bireyler her zaman için kendi faydalarını maksimize etme peşindedirler.
B) Bireyler ve kurumlar, tüm durumlarda rasyonel eylemler içine girmezler.
C) Sosyal bilimler alanında çok geniş alternatif yöntemler evreni mevcuttur.
D) Yanlışlamacılık ve durumsal çözümleme birbiriyle çatışmaktadır.
E) Sosyal bilimlerdeki tüm konular, rasyonel tercihler çerçevesinde gerçekleşmez.

Cevap : A) Bireyler her zaman için kendi faydalarını maksimize etme peşindedirler.

Açıklama : A şıkkı Durumsal Çözümleme’nin (Rasyonellik İlkesi’nin) temel varsayımıdır, bir eleştiri değildir. Diğer şıklar (B, C, D, E) bu yönteme yöneltilen eleştirilerdir.

6. Yapısalcı yaklaşım, iktisat bilimi özelinde özellikle aşağıdaki hangi kuram/teori açısından yüksek geçerlilik taşımaktadır?

A) Keynesyen Teori
B) Marjinal Fayda Kuramı
C) Rasyonel Seçim Teorisi
D) Genel Denge Teorisi
E) Artı Değer Kuramı

Cevap : D) Genel Denge Teorisi

Açıklama :

7. Aşağıdakilerden hangisi iktisadi alanda kişilerin hesaba katmaları gereken ölçütler noktasında öznelciliğin yaptığı vurgular arasında yer almamaktadır?

A) Daha önceden fark edilmeyen yeni fırsatlara yönelik ilgiler
B) Kurumların resmi kuruluşlarla iletişimleri noktasındaki prosedürler
C) Piyasalardaki farklı yönelimler hakkındaki çeşitli beklentiler
D) Mevcut olgularla ilgili diğer bireylerin faaliyetleri hakkındaki bilgiler
E) Bireylerin tercih ve zevkleri ile mevcut firsatlar arasındaki ilişkisellik

Cevap : B) Kurumların resmi kuruluşlarla iletişimleri noktasındaki prosedürler

Açıklama : Öznelcilik; bireysel algılar, beklentiler, bilgi ve tercihler üzerine yoğunlaşır. “Resmi prosedürler” ise nesnel, kurumsal ve bürokratik bir olgu olup öznelciliğin birincil vurgusu değildir.

8. İktisadi bilgi üretiminin, bir sosyal eylem türü olduğunu ve iktisatçıların eserlerinin de içinde yer aldıkları sosyal ilişkileri bağlamında ele alınması gerektiğini iddia eden görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Araçsalcılık
B) Yorumsamacılık
C) Durumsal çözümleme
D) Söylem çözümlemesi
E) Yapıbozumculuk

Cevap : D) Söylem çözümlemesi

Açıklama : Söylem çözümlemesi (Discourse Analysis) ve İktisat Sosyolojisi yaklaşımları, iktisadi bilginin sosyal bir üretim süreci olduğunu ve metinlerin/eserlerin sosyal bağlam içinde analiz edilmesi gerektiğini savunur.

9. McCloskey, iktisatta ve diğer sosyal bilimlerde egemen olan modernizmi belli özelliklerle karakterize eder.
Aşağıdakilerden hangisi bu özellikler arasında gösterilemez?

A) Nesnellik değerlidir.
B) Öznel gözlemler, hipotezlerin ispatlanmasında önemli işlevler görebilirler.
C) Bir olayın bilimsel açıklaması, onu bir yasa çerçevesine alır.
D) Bilimin amacı öndeyi ve kontroldür.
E) Bir kuramın yanlışlığının ispatı, ancak ve ancak bir deneysel içeriminin yanlışlığının ispatı ile mümkündür.

Cevap : B) Öznel gözlemler, hipotezlerin ispatlanmasında önemli işlevler görebilirler.

Açıklama : McCloskey’e göre Modernizm; nesnelliği, ölçülebilirliği ve öndeyiyi yüceltir. “Öznel gözlemlerin ispatta kullanılması” modernizmin reddettiği, kabul etmediği bir yöntemdir.

10. Birey için tasarrufun refah üzerinde olumlu sonuç vermesine karşın, toplumun tümünün israf etmemesinin ulusal gelir üzerinde azaltıcı etkide bulunması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

A) Gelir paradoksu
B) Tasarruf paradoksu
C) Ev ekonomisi
D) Tasarruf politikası
E) Tasarruf etiği

Cevap : B) Tasarruf paradoksu

Açıklama : Keynesyen iktisatta “Tasarruf Paradoksu” (Paradox of Thrift), herkesin aynı anda tasarruflarını artırması durumunda toplam talebin düşeceğini ve bunun sonucunda toplam gelirin (ve dolayısıyla toplam tasarrufların) azalacağını ifade eder.

11. Bir nesnenin değerinin, nesnenin kendisinden kaynaklanmadığını ve onu tercih edenler tarafından belirlendiğini ileri süren iktisadi akım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marjinalcilik
B) Keynesçilik
C) Tercihçilik
D) Faydacılık
E) Bireycilik

Cevap : D) Faydacılık

Açıklama :

12. “Ekonomi, esas olarak sadece kendisiyle ilgilenen bireylerden meydana gelir” görüşü, aşağıdaki kuramlardan hangisine aittir?

A) Yöntembilimsel bireycilik
B) Yöntembilimsel bütüncülük
C) Yöntembilimsel tekçilik
D) Yöntembilimsel çoğulculuk
E) Yöntembilimsel ikicilik

Cevap : A) Yöntembilimsel bireycilik

Açıklama : Yöntembilimsel (Metodolojik) Bireycilik, tüm toplumsal ve ekonomik olayların bireylerin eylemleri ve kararları üzerinden açıklanması gerektiğini savunur.

13. Popper’ın ünlü “deneysel bilim oyununun kuralları” metodolojik olarak ele alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlış bir anlam içermektedir?

A) Deneysel olarak çürütülen kuram reddedilmeli ve her tür çelişkilerden arındırılmalıdır.
B) Bir kuramın bilimselliğini ve geçerliliğini, yanlışlamacılık ilkesine karşı duyarlılığı belirler.
C) Bir kuram çürütülme durumuyla karşılaştığında, öncelikle onu koruma altına almak gerekir.
D) Yeni bir kuramın kabul görmesi, öncekilerden daha fazla deneysel içerik taşımasına bağlıdır.
E) Yeni bir kuramın geçerliliği, yerini aldığı kuramın tüm başarılarını açıklamasına bağlıdır.

Cevap : C) Bir kuram çürütülme durumuyla karşılaştığında, öncelikle onu koruma altına almak gerekir.

Açıklama : Karl Popper, bilimsel dürüstlük gereği, bir kuramın çürütülmekten kaçırılmaması gerektiğini (Konvansiyonel Stratejilerle korunmaması gerektiğini) savunur. Çürütülen kuram korunmaz, terk edilir.

14. Yanlışlamacılığı; dogmatik yanlışlamacılık, metodolojik yanlışlamacılık ve sofistike yanlışlamacılık olarak üçe ayıran kuramcı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karl Popper
B) Adam Smith
C) Paul Feyerabend
D) Imre Lakatos
E) Thomas Kuhn

Cevap : D) Imre Lakatos

Açıklama : Imre Lakatos, Popper’ın görüşlerini geliştirerek yanlışlamacılığı sınıflandırmış ve “Bilimsel Araştırma Programları” metodolojisini önermiştir.

15. Çağdaş bilim anlayışı ile modernizmin birbiriyle çakışan ve birbirini kapsayan iddiaları arasında aşağıdakilerden hangisi savılamaz?

A) Objektiflik
B) Rasyonellik
C) Evrensellik
D) Nesnellik
E) Bağlamsallık

Cevap : E) Bağlamsallık

Açıklama : Modernist bilim anlayışı evrensel, nesnel ve zamandan/mekandan bağımsız yasalar arar. “Bağlamsallık” (Contextuality) ise bilginin üretildiği bağlama bağımlı olduğunu savunan, daha çok post-modern veya çağdaş eleştirel yaklaşımlara ait bir kavramdır.

16. “Bir yazılı metinde sorusu açıkça sorulmadan cevabı verilmiş soruların ortaya çıkarılarak, metnin bütünlüğü içinde yeniden ifade edilmesini amaçlayan okuma biçimi” aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

A) Eşsözsel ifadeler
B) Totolojik ifadeler
C) Semptomik okuma
D) Hızlı okuma
E) Sentetik ifadeler

Cevap : C) Semptomik okuma

Açıklama : Louis Althusser tarafından geliştirilen “Semptomik Okuma” (Symptomatic Reading), bir metnin açıkça söylediklerinin ötesinde, söylemediği veya gizlediği (semptom olarak gösterdiği) derin yapıları okuma yöntemidir.

17. “Pozitif İktisada Bir Giriş” adlı eser aşağıdaki isimlerden hangisine aittir?

A) John Stuart Mill
B) Richard Jones
C) Richard G. Lipsey
D) Nassau Senior
E) Adam Smith

Cevap : C) Richard G. Lipsey

Açıklama : “An Introduction to Positive Economics” (Pozitif İktisada Bir Giriş), Richard G. Lipsey’in ünlü ders kitabıdır.

18. İktisadi “sistem”i sabit bir yapı ve “verileri de dengesiz sonuçlar tarafından eş zamanlı olarak belirlenen olgular olarak gören yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yorumsamacılık
B) Söylem çözümlemesi
C) Eşzamanlı denklemler araştırma programı
D) Retoriksel yaklaşım
E) Süreç çözümleme araştırma programı

Cevap : C) Eşzamanlı denklemler araştırma programı

Açıklama : Cowles Komisyonu ile özdeşleşen bu yaklaşım, ekonomiyi bir denge sistemi olarak görür ve değişkenlerin karşılıklı (eş anlı) olarak belirlendiği matematiksel modeller kullanır.

19. Bilimsel bilgi üretiminde farklı yöntembilimsel yaklaşımların meşruluğunu öngörmekle yetinmeyip aynı zamanda bilime alternatif her türlü bilgi üretimine de fırsat eşitliği tanınması gerektiğini savunduğu için “yöntembilimsel anarşizm” olarak da anılan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yöntembilimsel bireycilik
B) Belirlenemezci
C) Pozitivist
D) Yöntembilimsel tekcilik
E) Yöntembilimsel çoğulculuk

Cevap : E) Yöntembilimsel çoğulculuk

Açıklama : Paul Feyerabend’in “Yönteme Hayır” (Against Method) tezidir. “Ne olsa uyar” (Anything goes) ilkesiyle tek bir yöntemi reddeder ve çoğulculuğu (hatta anarşizmi) savunur.

20. Bilim metodolojisinde, varsayımlara dayalı olarak geliştirilen genellemelerin öndeme değerlerinin onaylanmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tekabüliyet
B) Doğrulanabilirlik
C) Tümevarımcılık
D) İspatçılık
E) Deneycilik

Cevap : B) Doğrulanabilirlik

Açıklama : Bir hipotezin veya teorinin öngörülerinin (tahminlerinin) gözlem ve deneylerle desteklenmesi ve onaylanması sürecine “Doğrulanabilirlik” (Verifiability) denir.