Osmanlı İktisat Tarihi 2024-2025 Bütünleme Soruları

1. Klasik İktisadi Zihniyetin Üç Sacayağı

Osmanlı Devleti’nin klasik dönem iktisat politikası üç temel ilke üzerine inşa edilmiştir: Piyasada mal bolluğunu ve tüketiciyi korumayı amaçlayan İaşe (Provizyonizm), hazine gelirlerini maksimize etmeyi hedefleyen Fiskalizm ve mevcut sosyal dengeyi bozacak değişimlere karşı duran Gelenekçilik (Tradisyonalizm). Bu sistemde dış ticaret, müttefik devlet tüccarları olan müstemenler aracılığıyla yürütülmüş; ilk ticari ayrıcalıklar ise tarihsel süreçte Cenevizlilere tanınmıştır.

2. Para Sistemi ve Hazine Bürokrasisi

Osmanlı’da para basımı, Fatih Sultan Mehmet devrinde 1478’de ilk altın paranın (Sultani) darp edilmesiyle yeni bir boyut kazanmıştır. Devlet maliyesinde gelirlerin yönetimi iki farklı usulle yapılırdı: İltizamın aksine gelirlerin doğrudan devlet memuru (Emin) eliyle toplanmasına Emanet Usulü denirdi. Hazinenin en mahrem bölümlerinden biri olan Raht-ı Hümayun’da padişahın değerli at koşumları saklanırken, devlet bürokrasisinde Başdefterdarın Birun’daki ekibi maliyeyi yönetirdi; Hazinedarbaşı ise Enderun’a bağlı olduğu için bu hiyerarşinin dışındaydı.

3. Toprak Hukuku ve Timar Sisteminin Sonu

Osmanlı toprak düzeni miri arazi üzerine kuruluydu ve çiftçiden alınan öşür (onda bir) en temel tarımsal vergiydi. Sosyal vergiler arasında, evlenenlerden alınan Arus resmi (gelinlik vergisi) gibi ilginç kalemler de bulunmaktaydı. Ancak 19. yüzyılda bu yapı kökten değişmiş; 1858 Arazi Kanunnamesi ile Timar sistemi hukuken sona erdirilerek toprakta özel mülkiyetin yolu açılmıştır.

4. Tanzimat Reformları ve Mali Yenilikler

Tanzimat sonrası, karmaşık örfi vergiler yerine herkesin gelirine göre alınan Vergi-yi Mahsusa gibi tekil vergi denemeleri yapılmıştır. İç borçlanma ihtiyacını karşılamak için mukataa gelirlerinin paylara bölünüp satıldığı Esham sistemi devreye alınmıştır. Darphane yönetimi ise bu dönemde Meskukat-ı Hümayun Müdürlüğü adıyla modernize edilmiştir.

5. Ticari Anlaşmalar ve Gümrük Rejimi

1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması, Osmanlı iktisat tarihinde bir kırılma noktasıdır. 1839’dan itibaren uygulanmaya başlanan bu antlaşma ile yabancılar iç ticarette yerli tüccardan daha avantajlı hale gelmiştir. Gümrüklerde çift vergilendirmeyi önlemek için ödeme yapan tüccara Eda Tezkiresi verilirdi. 1857 tarihli Mahreç Nizamnamesi ise limanlar arasındaki fiyat farklarından doğan vergi kayıplarını düzenlemek amacıyla çıkarılmıştır.

1. Hangi tarihten itibaren Osmanlı iç ticaretinde artık yabancılara düzenlenen tarifelerdeki oranlar geçerli olmaya başlamıştır?

A) 1841
B) 1839
C) 1892
D) 1774
E) 1855

Cevap : B) 1839

Açıklama : 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nın hükümleri ve tarifeleri, 1839’dan itibaren uygulanmaya başlanmış ve yabancı tüccarlar iç ticarette Osmanlı tüccarlarından daha avantajlı konuma gelmiştir.

2. Tanzimat sonrası bütün örfi vergiler yerine ve herkesin gelirine göre toplanan verginin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emlak vergisi
B) Cihadiye vergisi
C) Kazanç vergisi
D) Vergi-yi mahsusa
E) Şahsi vergi

Cevap : D) Vergi-yi mahsusa (veya An-cemaatin Vergisi)

Açıklama : Tanzimat Fermanı sonrası, halktan toplanan çeşitli örfi vergileri (tekalif-i örfiye) kaldırmak ve bunların yerine herkesin gelirine göre alınan tek bir vergi (Vergi-yi Mahsusa / An-cemaatin) koymak hedeflenmiştir. (Not: Daha sonra bu uygulama Temettü vergisine evrilmiştir, ancak “bütün örfi vergiler yerine” ifadesi genellikle bu ilk birleştirme çabasını tanımlar).

3. Timar sisteminin hukuken bertaraf edilmesini ve zirai topraklarda özel mülkiyetin ağırlık kazanmasını sağlayan Arazi Kanunnamesi hangi tarihte çıkarılmıştır?

A) 1881
B) 1856
C) 1840
D) 1892
E) 1858

Cevap : E) 1858

Açıklama : Osmanlı toprak sisteminde devrim niteliğinde olan ve miri arazinin özel mülkiyete geçişini kolaylaştıran Arazi Kanunnamesi 1858 yılında kabul edilmiştir.

4. Resmini ödeyerek gümrüklerden geçirilen mallardan tekrar vergi alınmaması için sahiplerine verilen resmî belgenin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sadaret tezkiresi
B) Eda tezkiresi
C) Hazine tezkiresi
D) Borç tezkiresi
E) İbraz tezkiresi

Cevap : B) Eda tezkiresi

Açıklama : Gümrük vergisinin ödendiğini gösteren ve malın tekrar vergilendirilmesini önleyen belgeye “Eda Tezkiresi” (Ödeme Belgesi) denir.

5. Osmanlı Devleti ilk olarak hangi devlete Osmanlı topraklarında ticaret yapma hakkını tanımıştır?

A) İngiltere
B) Venedik
C) Rus
D) Ceneviz
E) Fransa

Cevap : D) Ceneviz

Açıklama :

6. Klasik dönem Osmanlı Devleti’nin uyguladığı üç temel iktisadi ilke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kapitalizm-Fiskalizm-Oryantalizm
B) Gelenekçilik-Merkantalizm-Kapitalizm
C) Fiskalizm-Liberalizm-Sosyalizm
D) Kapitalizm-Tradisyonalizm-Merkantalizm
E) İaşe-Fiskalizm-Gelenekçilik

Cevap : E) İaşe-Fiskalizm-Gelenekçilik

Açıklama : Osmanlı iktisat sisteminin üç temel ilkesi; piyasada mal bolluğunu sağlamayı amaçlayan “İaşe” (Provizyonizm), hazine gelirlerini en üst düzeye çıkarmayı amaçlayan “Fiskalizm” ve mevcut düzeni korumayı amaçlayan “Gelenekçilik”tir.

7. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı padişahlarının kıymetli mücevherlerle kuşanmış eğer ve koşum takımlarının muhafaza edildiği iç hazine birimidir?

A) Çilhane
B) İfraz
C) Hilat
D) Bodrum
E) Raht

Cevap : E) Raht

Açıklama : “Raht” veya “Raht-ı Hümayun”, padişahın değerli at koşumlarının ve eğerlerinin saklandığı hazine bölümüdür.

8. “Emanetle idare” tabirinin doğru açıklama şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emin güvenilir kişilerin idaresi
B) Kayd-ı hayat tarzıyla idare
C) Devlet tesisinin özelleştirilmesi
D) Mukataanın timara verilmesi
E) Mukataanın devlet memuruyla idaresi

Cevap : E) Mukataanın devlet memuruyla idaresi

Açıklama : İltizam usulünün aksine, bir gelir kaynağının (mukataanın) devlet tarafından atanan maaşlı bir memur (Emin) aracılığıyla yönetilmesine “Emanet Usulü” denir.

9. Osmanlı sikkesi olarak ilk ….. para Fatih’in saltanatında 1478’de basılmış ve 1640’a kadar saflığını korumuştur.
Yukarıdaki boşluğa gelecek ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) altın
B) bakır
C) bronz
D) gümüş
E) metal

Cevap : A) altın

Açıklama : Fatih Sultan Mehmet, 1478 yılında ilk Osmanlı altın parasını (Sultani / Hasene) bastırmıştır.

10. Dış ticarette söz sahibi ahidnameli devlet tüccarına Osmanlı Devleti’nin verdiği ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa tüccarı
B) Muaccele
C) Müstecir
D) Müstemen
E) Hayriye

Cevap : D) Müstemen

Açıklama : Osmanlı topraklarında ticaret yapmasına izin verilen (ahidnameli) yabancı ülke vatandaşı tüccarlara “Müstemen” denir.

11. Aşağıdakilerden hangisi başdefterdarın yardımcılarından biri değildir?

A) Sergi Nazırı
B) Hazinedarbaşı
C) Veznedarbaşı
D) Cizye Başbakikulu
E) Başbakikulu

Cevap : B) Hazinedarbaşı

Açıklama : Başdefterdar “Birun” (Dış Saray/Bab-ı Ali) bürokrasisinin başıdır. “Hazinedarbaşı” ise Padişahın şahsi hazinesinden sorumlu olan “Enderun” (İç Saray) görevlisidir ve Başdefterdarın yardımcısı statüsünde değildir.

12. II. Meşrutiyet’in ilanından Cumhuriyet’e kadar Hazine-i Hassa hangi birim tarafından idare edilmiştir?

A) Müdürlük
B) Eminlik
C) Komisyon
D) Muhassıllık
E) Nezaret

Cevap : A) Müdürlük

Açıklama : 1909 yılında yapılan düzenlemeyle Hazine-i Hassa Nezareti kaldırılmış ve yerine Maliye Nezareti’ne bağlı “Hazine-i Hassa-i Şahane Emlak-i Hümayun Müdüriyeti” (Genel Müdürlük) kurulmuştur.

13. Osmanlı başkenti İstanbul’a zeytin, zeytinyağı ve kuru meyveler gemilerle genellikle nereden getirilirdi?

A) Karadeniz
B) Akdeniz
C) Cezayir
D) Ege
E) Kıbrıs

Cevap : D) Ege

Açıklama : İstanbul’un iaşesinde zeytinyağı, sabun ve kuru meyve (incir, üzüm) ihtiyacı büyük ölçüde Ege Bölgesi (İzmir ve çevresi) ile adalardan sağlanırdı.

14. Mukataaların ömür boyu satılmak yerine hisselere bölünerek sehm denilen hisse senetlerine göre satılması ve satın alanlara kâr payının dağıtılması yöntemine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Esham
B) İltizam
C) Malikane
D) Kaime
E) Emanet

Cevap : A) Esham

Açıklama : “Sehm” kelimesinin çoğulu olan “Esham”, iç borçlanma amacıyla mukataa gelirlerinin paylara bölünerek satılması sistemidir (1775).

15. Osmanlı idaresine geçen topraklar mirî haline gelerek çiftçi-köylüye daimi ve irsî kiracısı hâlinde dağıtıldığında alınan her mahsulden bir kısmının ….. adı altında aynî yani mahsul olarak devlete ödenmesi karar altına alınmıştır.
Yukarıdaki boşluğa gelecek vergi adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) avarız
B) asiyab
C) öşür
D) cizye
E) sürsat

Cevap : C) öşür

Açıklama : Müslüman çiftçilerden toprak ürünleri üzerinden alınan onda bir oranındaki şeri vergiye “Öşür” (Aşar) denir.

16. Osmanlı Devleti’nde 1857 yılında çıkartılan hangi nizamname ile malların rayice bırakılan kara gümrüklerinin ödenmesinden sonra getirildikleri liman gümrüklerinde rayiç fiyatın yüksek olması durumunda aradaki farkın tüccardan tahsil edilmesi karar altına alınmıştır?

A) Ticaret Nizamnamesi
B) Gümrük Nizamnamesi
C) Mahreç Nizamnamesi
D) Kara Gümrüğü Kanunu
E) Emval Nizamnamesi

Cevap : C) Mahreç Nizamnamesi

Açıklama : 1857 tarihli “Mahreç Nizamnamesi”, iç gümrük uygulamalarında malın çıkış yerindeki (mahreç) ve varış yerindeki fiyat farklarından doğan vergi kayıplarını düzenlemeyi amaçlamıştır.

17. Tanzimat’ın ilanından sonra yapılan yeni ekonomik uygulamalar doğrultusunda Darphane-i Amire hangi kurum tarafından idare edilmiştir?

A) İhtisap Nezareti
B) Ticaret Nezareti
C) Meskukat-ı Hümayun Müdürlüğü
D) Muhasebe Müdürlüğü
E) Matbaa-i Amire Müdürlüğü

Cevap : C) Meskukat-ı Hümayun Müdürlüğü

Açıklama : Tanzimat sonrası yapılan idari reformlarla Darphane, Maliye Nezareti bünyesinde “Meskukat-ı Hümayun İdaresi” veya Müdürlüğü adı altında yapılandırılmıştır.

18. Sipahilerin, timarları dâhilindeki reayanın kızlarının evlenmeleri sırasında damattan aldıkları vergi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Haraç
B) Bive
C) Arus
D) Zemin
E) İspenç

Cevap : C) Arus

Açıklama : “Arus” veya “Resm-i Arûs”, Osmanlı vergi sisteminde evlenen kızların veya dul kadınların damatlarından alınan “gelinlik vergisi”dir.

19. Osmanlı Devleti’nde hangi padişah devrinden itibaren bazı istisnalar dışında paranın sadece İstanbul Darphanesi’nde darp edilmesi kararı alınmıştır?

A) I. Mahmud
B) III. Mustafa
C) III. Selim
D) I. Abdülhamid
E) II. Mahmud

Cevap : B) III. Mustafa

Açıklama :

20. Tanzimat sonrası devletin gelirlerine göre giderlerinin tayin edilerek sınırlandırılıp dengelenmesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tahsis usulü
B) Egzersiz usulü
C) Muhasebe bilançosu
D) Bütçe usulü
E) Envanter

Cevap : A) Tahsis usulü

Açıklama :