Şehir Coğrafyası 2024-2025 Bütünleme Soruları

Kentsel Gelişim Kuramları ve Sınıflandırmalar

Şehirlerin büyümesi ve dağılımını açıklayan temel teoriler coğrafyanın çekirdeğini oluşturur. Walter Christaller tarafından geliştirilen Merkezi Yerler Teorisi; mekânın homojenliği, rasyonel tüketici davranışı ve ulaşım maliyetlerinin mesafeye bağlılığı varsayımları üzerine kuruludur. Şehirlerin gelişim evreleri farklı yaklaşımlarla sınıflandırılır: Lewis Mumford şehri bir organizma gibi ele alarak Biyolojik Sınıflandırma (Eopolis’ten Nekropolis’e) yaparken; tarihsel kökenleri esas alan yaklaşımlar Jenetik Sınıflandırma (Prehistorik, Klasik, Ortaçağ vb.) olarak adlandırılır. Doxiadis’e göre ise şehirler büyümeye devam ederek megalopolislerden “Eperopolis” (şehirleşmiş kıta) ve nihayetinde tüm dünyayı kapsayan “Ökümenopolis” evresine ulaşacaktır.

Şehir Planlama ve Morfoloji

Şehirlerin fiziksel dokusunu belirleyen cadde ve sokak sistemleri çeşitlilik gösterir. Şehrin merkezinden çevreye doğru açılan Radyal Sistem, merkez odaklı büyümenin tipik bir örneğidir. Cumhuriyet Türkiye’sinin en önemli planlama örneği ise 1932 yılında kabul edilen ve başkent Ankara’nın imarı için hazırlanan Jansen Planı’dır. Şehirlerin morfolojik sınırlarını tanımlayan CORINE sisteminde yeşil alanlar ve konut alanları merkeze dahil edilirken, atık sahaları genellikle bu bütünlüğün dışında tutulur.

Şehir İçi Mekânsal Yapı ve Modeller

Şehir içindeki arazi kullanımını açıklayan modellerden Homer Hoyt’un Işınsal Dilimler (Sektör) Modeli’nde, şehrin tam merkezinde daima Merkezi İş Alanı (MİA / CBD) yer alır. MİA, arazi fiyatlarının en yüksek olduğu, ticari faaliyetlerin ve ulaşımın (havalimanları hariç) yoğunlaştığı dikey büyüme bölgesidir. Modern metropollerde tek bir MİA yerine birden fazla merkez oluşabilse de, kuramsal modellerde merkez “1” numara ile temsil edilir.

Küresel Şehirleşme ve Bölgesel Farklılıklar

Dünyada kentleşme oranının en yüksek olduğu kıta Kuzey Amerika’dır. Tarihsel süreçte, MS 1. yüzyılda Roma, İskenderiye, Seleucia ve Xian gibi metropoller 400 binden fazla nüfusuyla öne çıkmıştır. Avrupa kentleşmesinde banliyöleşme ve sınırı aşan konurbasyonlar yaygınken; 19. yüzyıl ABD tarihine özgü olan Altına Hücum döneminde kurulan maden şehirleri Avrupa pratiklerinde yer almaz. Gelecek projeksiyonlarında ise 2050 yılına kadar küresel şehirleşme hızının düşmesi (yavaşlaması) beklenmektedir.

Türkiye’de Şehirleşme ve Güncel Dinamikler

Türkiye’nin şehirleşme tarihinde 1980 sonrası dönem bir dönüm noktasıdır; 1985 yılında kent nüfusu ilk kez kır nüfusunu geçmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında (1927) şehirlerin çoğu küçük şehir statüsündeyken, günümüzde teknoloji odaklı akıllı kent uygulamalarıyla enerji tasarrufu ve sürdürülebilirlik hedeflenmektedir. Türkiye coğrafyasında depremler yerleşme dokusunu doğrudan etkilemiş; Erzincan, Yenice, Erbaa ve Gediz gibi şehirler yıkım sonrası yerlerini değiştirmek zorunda kalmıştır. Şehirlerin etki alanını belirleyen fonksiyonel sınırlara Şehir Bölgesi denir; ancak bu alan şehrin ticari art bölgesi (hinterland) kadar geniş değildir.

1. I. Şehirleşme hızı düşecektir.
II. Dünya nüfusu azalacaktır.
III. Kır nüfusu artacaktır.
Birleşmiş Milletlere göre 2050 yılına kadar ön görülen küresel kent-kır ve toplam nüfus artış oranları ile ilgili olarak yukarıda bilgilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) Yalnız II
D) II ve III
E) Yalnız III

Cevap : A) Yalnız I

Açıklama : Birleşmiş Milletler projeksiyonlarına göre dünya nüfusunun artmaya devam edeceği, ancak şehirleşme oranının belli bir doygunluğa ulaşmasıyla “şehirleşme hızının” (artış hızının) yavaşlayacağı öngörülmektedir. Kır nüfusunun ise artması değil, sabit kalması veya azalması beklenmektedir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Merkezi Yerler Teorisi’nin ön kabullerinden biri değildir?

A) Mekân homojendir.
B) Bir kişi bir mal veya hizmet alacaksa kendisine en yakın yerden temin eder.
C) Kentli nüfus bir noktadan sonra oransal olarak azalacaktır.
D) Ulaşım maliyeti ile mesafe arasında doğru orantı vardır.
E) Tüketiciler tek amaçlı yolculuk yapmaktadır.

Cevap : C) Kentli nüfus bir noktadan sonra oransal olarak azalacaktır.

Açıklama : Walter Christaller’in Merkezi Yerler Teorisi; mekanın homojen olduğu, tüketicilerin rasyonel davranarak en yakın merkeze gittiği ve ulaşım maliyetlerinin mesafeye bağlı olduğu varsayımlarına dayanır. “Kentli nüfusun oransal olarak azalacağı” bu teorinin temel varsayımlarından biri değildir.

3. I. Kırsal kalkınma
II. Gıda ihtiyacı
III. Enerji temini
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri şehirlerin sürdürülebilirliğini tehdit eden ve gelecekte şehirlerde üstesinden gelinmesi gereken durumlardan biridir?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) Yalnız II
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama : Hızla büyüyen şehirlerin sürdürülebilirliği önündeki en büyük engeller; artan nüfusu besleyecek gıda ihtiyacı ve şehrin işleyişi için gereken devasa enerji teminidir. Kırsal kalkınma bir tehdit değil, aksine göçü dengeleyebilecek bir çözüm aracıdır.

4.

Yukarıdaki resimde görülen cadde ve sokak sisteminin adı nedir?

A) Radyal Sistem
B) Izgara Sistem
C) Diogala Grid Plan
D) Hippodamos Plan
E) Organik Sistem

Cevap : A) Radyal Sistem

Açıklama :

5. Doxiadis’e göre megalopolislerin büyümeye devam etmesiyle nüfusu 5 milyarı geçecek olan…… en nihayetinde ise nüfusu 30 milyarı geçen ve günümüz şehirlerinin kapladığı alandan 30-45 kat fazla olacak ökümenopolis oluşacaktır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) konurbasyon
B) şehirleşmiş kıta
C) dünya şehri
D) eopolis
E) nekropolis

Cevap : B) şehirleşmiş kıta

Açıklama : Doxiadis’in ekistik sınıflandırmasında Megalopolis’ten sonra gelen ve tüm bir kıtanın şehirleşmesini ifade eden aşama “Eperopolis” yani “Şehirleşmiş Kıta”dır. Son aşama ise tüm dünyanın şehirleştiği Ökümenopolis’tir.

6. Bir yarışma sonucunda 1932 yılında kabul edilen Jansen Planı aşağıdaki şehirlerimizin hangisi için yapılmıştır?

A) Ankara
B) Erzurum
C) Antalya
D) Bursa
E) İstanbul

Cevap : A) Ankara

Açıklama : Cumhuriyetin ilanından sonra başkent Ankara’nın imarı için açılan uluslararası yarışmayı Alman şehir plancısı Hermann Jansen kazanmış ve hazırladığı plan 1932’de uygulanmaya başlanmıştır.

7. I. Eopolis
II. Prehistorik Şehirler
III. Linear Şehirler
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri biyolojik sınıflandırma içinde değerlendirilir?

A) II ve III
B) I ve II
C) Yalnız II
D) Yalnız I
E) Yalnız III

Cevap : D) Yalnız I

Açıklama : Lewis Mumford tarafından yapılan ve şehri yaşayan bir organizma gibi ele alan “Biyolojik Sınıflandırma”nın aşamaları; Eopolis, Polis, Metropolis, Megalopolis, Tyrannopolis ve Nekropolis’tir. Prehistorik şehirler “Genetik/Tarihsel”, Linear şehirler ise “Morfolojik” sınıflandırmaya girer.

8. I. Kentli nüfus miktarı kırsal nüfus miktarını geçmiştir.
II. Kıyı kentlerimizde turizm fonksiyonu ön plana çıkmaya başlamıştır.
III. Büyük şehirlerin nüfus artış hızı azalırken küçük şehirlerin nüfus artış hızı artmıştır.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri 1980 yılı sonrası Türkiye’deki şehirleşme ve şehirler ile ilgili doğru bir bilgidir?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) Yalnız III
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Türkiye’de 1980 sonrası dönemde şehirleşme hızlanmış ve 1985 sayımı itibarıyla şehir nüfusu kır nüfusunu geçmiştir. Ayrıca bu dönemde turizmin teşvik edilmesiyle kıyı kentleri (Antalya, Bodrum, Marmaris vb.) turizm fonksiyonuyla büyümüştür.

9.

Işınsal Dilimler modeline göre yukarıdaki şekilde numarandırılmış bölgelerden hangisi merkezi iş alanıdır?

A) 3
B) 1
C) 5
D) 2
E) 4

Cevap : B) 1

Açıklama : Homer Hoyt’un Sektör (Işınsal Dilimler) modelinde, şehrin tam merkezinde yer alan “1” numaralı bölge daima MİA (Merkezi İş Alanı – CBD) olarak tanımlanır.

10. Aşağıdakilerden hangisi akıllı kent uygulamalarının amaçlarından biri değildir?

A) Teknolojiyi insan refahı için kullanmak
B) Enerji tasarrufu sağlamak
C) Kırdan kente göçü engellemek
D) Şehrin daha sürdürülebilir olmasını sağlamak
E) Erken uyarı sistemlerini aktif kullanmak

Cevap : C) Kırdan kente göçü engellemek

Açıklama : Akıllı kentler (Smart Cities); teknolojiyi kullanarak şehir yönetimini verimli kılmayı, enerji tasarrufu sağlamayı ve yaşam kalitesini artırmayı hedefler. “Kırdan kente göçü engellemek” akıllı şehir teknolojisinin değil, ulusal kalkınma ve tarım politikalarının konusudur.

11. Aşağıdaki kıtaların hangisinde kentleşme oranı en yüksektir?

A) Güney Afrika
B) Kuzey Afrika
C) Kuzey Amerika
D) Orta Amerika
E) Güney Asya

Cevap : C) Kuzey Amerika

Açıklama : Dünya genelinde kıtasal bazda kentleşme oranının en yüksek olduğu bölge (yaklaşık yüzde 82 ile) Kuzey Amerika’dır.

12. Aşağıdakilerden hangisi Kentsel Morfolojik Bölgeye dahil edilen CORINE arazi örtüsü kalıplarından değildir?

A) Sürekli Şehir Alanı
B) Süreksiz Şehir Alanı
C) Atık Sahaları
D) Endüstriyel ve Ticari Birimler
E) Kentsel Yeşil Alanlar

Cevap : C) Atık Sahaları

Açıklama : CORINE sınıflandırmasında “Sürekli” ve “Süreksiz” şehir yapıları, sanayi birimleri ve kentsel yeşil alanlar doğrudan kentsel morfolojik bölgenin (yaşam ve üretim alanı) parçasıdır. Ancak “Atık Sahaları” (Dump sites), genellikle şehrin fonksiyonel yapısının dışında veya çeperinde yer alan, morfolojik bütünlüğü bozan alanlar olarak değerlendirilebilir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Modelski’ye göre MS 1. yılda dünyanın en fazla nüfus barındıran (nüfusu 400 binden fazla olan) kentlerinden biri değildir?

A) Seleucia
B) Roma
C) Xian
D) Lizbon
E) İskenderiye

Cevap : D) Lizbon

Açıklama : MS 1. yüzyılda Roma, İskenderiye, Seleucia ve Xian (Chang’an) dünyanın en büyük metropolleriydi. Ancak Lizbon (Olissipo), o dönemde bu nüfus büyüklüğüne sahip bir merkez değildi.

14. I. Şehirlerin çeperlerinde yeşil kuşak uygulaması uygulanır.
II. 19 ve 20. yy’da kıtanın doğu kısmında gökdelenler inşa edilmiştir.
III. Altına hücum döneminde madencilik faaliyetlerine bağlı olarak yeni şehirler kurulmuştur.
Kuzey Amerika’daki şehirleşme pratikleri ile alakalı olarak yukarıdaki bilgilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) II ve III
C) Yalnız III
D) Yalnız II
E) I ve II

Cevap : B) II ve III

Açıklama : Kuzey Amerika şehirleşmesinde “Yeşil Kuşak” (Green Belt) uygulaması daha çok İngiltere/Avrupa kökenlidir; Amerika’da banliyöleşme (sprawl) yaygındır. Ancak Doğu yakasında (New York, Chicago) gökdelenleşme ve Batı’ya açılımda “Altına Hücum” (Gold Rush) ile kurulan maden şehirleri (San Francisco, Denver vb.) bölgenin karakteristik özelliklerindendir.

15. Bu sınıflandırmaya göre şehirleri beş grup halinde sınıflandırabiliriz. Bunlar: prehistorik şehirler (tarih öncesi şehirler), klasik devir şehirleri, Roma şehirleri, Ortaçağ şehirleri, Yeni ve Yakın Çağları içine alan modern şehirlerdir.
Yukarıda açıklanan sınıflandırma türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küreselleşme durumuna göre sınıflandırma
B) Biyolojik sınıflandırma
C) Fonksiyonlarına göre sınıflandırma
D) Jenetik sınıflandırma
E) Morfolojik sınıflandırma

Cevap : D) Jenetik sınıflandırma

Açıklama : Şehirlerin tarihsel gelişim süreçlerini ve kökenlerini esas alarak yapılan (Tarih Öncesi, Ortaçağ, Modern vb.) sınıflandırmaya “Jenetik (Genetik) Sınıflandırma” denir.

16. Türkiye’deki şehirleşme ile alakalı aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Ülkemizde nüfusu bir milyonu geçen ilk şehir Ankara’dır.
B) İkinci Dünya Savaşı döneminde hem toplam nüfusu miktarı hem de şehirli nüfusu miktarı artmıştır.
C) 1950’lerden itibaren şehirli nüfus miktarı kırsal nüfus miktarını geçmiştir.
D) 1940’lı yıllara kadar hem toplam nüfusu miktarı hem de şehirli nüfusu miktarı düşmüştür.
E) 1927 yılında Türkiye’deki şehirlerin önemli bir kısmı küçük şehirlerden meydana gelmekteydi.

Cevap : E) 1927 yılında Türkiye’deki şehirlerin önemli bir kısmı küçük şehirlerden meydana gelmekteydi.

Açıklama : Cumhuriyetin ilk yıllarında (1927 sayımı) Türkiye büyük oranda kırsal bir ülkeydi ve mevcut şehirlerin çok büyük bir kısmı nüfus bakımından küçük şehir statüsündeydi. Nüfusu 1 milyonu geçen ilk şehir İstanbul’dur.

17. Aşağıdakilerden hangisi deprem nedeniyle yer değiştiren şehirlerden biri değildir?

A) Erzincan
B) Yenice
C) Erbaa
D) Gediz
E) Muğla

Cevap : E) Muğla

Açıklama : Erzincan, Yenice, Erbaa ve Gediz büyük depremler sonrası eski yerleşim yerlerinden taşınarak yeni yerlerinde kurulmuşlardır. Muğla ise deprem kuşağında olmasına rağmen, deprem nedeniyle tamamen yer değiştirmiş bir şehir değildir.

18. Merkezi iş sahası ile alakalı aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Her şehirde sadece bir tane vardır.
B) Bu sahada ticarethane sayısı daha fazladır.
C) Havalimanları hariç diğer bütün ulaşım türleri burada yoğunlaşmaktadır.
D) Dikey büyümenin daha net hissedildiği yerlerdir.
E) Şehirdeki arazi fiyatlarının en yüksek olduğu yerdir.

Cevap : A) Her şehirde sadece bir tane vardır.

Açıklama : Modern ve büyük metropollerde tek bir MİA (CBD) bulunmaz; şehrin büyümesiyle birlikte ikincil ve üçüncül merkezler (çekirdekler) oluşabilir. Çok Çekirdekli Model de bunu savunur.

19. Şehir bölgesi ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Şehre yakın yerlerde şehre dair özellikler daha iyi hissedilir.
B) Şehir bölgesi kentsel fonksiyonlar tarafından belirlenir.
C) Kentsel fonksiyonlar tarafından belirlenir.
D) Şehrin etki alanından daha geniştir.
E) İdari sınırlarda olduğu gibi keskin sınırları yoktur.

Cevap : D) Şehrin etki alanından daha geniştir.

Açıklama : Şehir bölgesi (City Region), şehrin fonksiyonel olarak bütünleştiği alanı ifade eder. Ancak “Hinterland” (Art bölge/Etki alanı) genellikle ticari ve ekonomik ilişkiler bağlamında çok daha geniş bir coğrafyayı kapsayabilir. Şehir bölgesi, etki alanının çekirdek kısmıdır, ondan daha geniş değildir.

20. I. Suburbanizasyon yaşanmıştır.
II. Sınır aşan aglomerasyon/konurbasyon olgusu görülmektedir.
III. Altına hücum döneminde madenciliğe dayalı yeni kentler kurulmuştur.
Avrupa Kıtasındaki kentleşme ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangisi ya da hangileri yanlıştır?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) II ve III
D) Yalnız II
E) Yalnız III

Cevap : E) Yalnız III

Açıklama : Avrupa’da suburbanizasyon (banliyöleşme) ve sınır aşan konurbasyonlar (Örn: Fransa-Belçika sınırı) görülür. Ancak “Altına Hücum” (Gold Rush) dönemi ve buna bağlı kurulan kentler, 19. yüzyıl Kuzey Amerika (ABD) tarihine özgü bir olgudur; Avrupa kentleşmesinde bu kavram yer almaz.