Sosyoloji 2025-2026 Final Soruları

Devlet Biçimleri ve Ekonomik Temeller

Toplumların siyasal örgütlenmesi olan devletler, üretim araçlarının mülkiyeti ve ekonomik işleyişlerine göre farklı biçimlerde sınıflandırılırlar. Bu ayrımda temel ölçüt ekonomik yapıdır; özel mülkiyete dayalı kapitalist sistemler, kamu mülkiyetini esas alan sosyalist yapılar ve her ikisinin unsurlarını barındıran karma ekonomik modeller bu çeşitliliği oluşturur. Klasik iktisadi düşüncenin temeli olan “Laissez-Faire” (Bırakınız yapsınlar) ilkesi, Adam Smith tarafından savunulmuş ve piyasanın dış müdahale olmaksızın kendi dengesini kuracağı fikri üzerine inşa edilmiştir.

Kültürel Dinamikler ve Sembolik Anlamlar

Kültür, toplumsal yaşamın en dinamik unsurlarından biridir. Ancak kültürel unsurların değişim hızları her zaman aynı değildir; maddi kültürdeki hızlı teknolojik gelişmelere manevi kültürün aynı hızda ayak uyduramaması “Kültürel Gecikme” kavramını doğurur. Bireylerin alışık olmadıkları yeni bir kültür ortamına girdiklerinde yaşadıkları uyum güçlüğü ise “Kültür Şoku” olarak adlandırılır. Toplumlar, soyut kavramları ifade etmek için sembollere başvururlar. Örneğin, bir şiirde geçen “hilal” ifadesi sadece göksel bir cismi değil; vatan, bayrak ve bağımsızlık gibi derin toplumsal değerleri temsil eden bir simgeye dönüşür.

Sanayi Sonrası Toplum ve Yeni Sınıf Yapıları

Ekonomik yapının fabrikalardan ve ağır sanayiden uzaklaşarak bilgi, iletişim ve bilgisayar teknolojilerine kayması, post-endüstriyel (sanayi sonrası) dönemin en belirgin özelliğidir. Bu dönüşüm, çalışma hayatında da radikal değişiklikler yaratmıştır. Günümüzde emeğin merkezinden uzak, sosyal haklardan yoksun, gelecek güvencesi olmayan ve aidiyet duygusu taşımayan yeni emekçi sınıfı “Prekarya” olarak tanımlanmaktadır. Bu süreçte siyasal iktidarı dışarıdan etkileyerek kendi çıkarları doğrultusunda karar alınmasını sağlayan “çıkar grupları” da toplumsal mekanizmanın işleyişinde kritik rol oynamaktadır.

Toplumsal Kurumlar: Aile ve Din

Aile, neslin devamı, çocukların sosyalleşmesi ve bakımı gibi evrensel görevleri üstlenen en temel kurumdur. Karar alma mekanizmalarına göre anaerkil veya ataerkil olarak ayrılan bu kurumda, dayanışmanın en güçlü psikolojik kaynağı sevgi ve saygı bağıdır. Din kurumu ise toplumsal kontrol ve dayanışma sağlama işlevi görürken, Karl Marx gibi düşünürler dinin eşitsizlikçi düzeni güçlendirici yönüne dikkat çekmiştir. Modern dünyada kutsalın ve dini otoritenin toplumsal yaşamdaki etkisinin azalması süreci ise sekülerleşme olarak tanımlanır.

Sosyal Teori ve Statü Kavramı

Toplumsal sözleşme kuramcıları, toplumun oluşumundan önceki kuralsız dönemi “Doğa Hali” olarak betimlerler. Bireylerin bu toplum içindeki konumları olan statüler; ya doğuştan getirilen “yüklenen statüler” ya da eğitim ve çaba ile elde edilen “kazanılmış statüler”dir. Türk sosyoloji tarihinde Prens Sabahattin, Frederic Le Play’in etkisiyle bireysel teşebbüsü ve adem-i merkeziyetçiliği savunarak bu alanda özgün bir yol açmıştır. Toplumun genel düzenini korumak ve normlara uyumu sağlamak amacıyla kullanılan tüm teknikler ve stratejiler ise “toplumsal kontrol” mekanizması altında toplanır.

1. Devletlerin kapitalist, sosyalist ve karma devlet biçiminde ayrımında aşağıdakilerden hangisi ölçüt alınmıştır?

A) Ekonomik yapıları
B) Otoritenin kaynağı
C) Kararları alış şekilleri
D) Egemenlik biçimleri
E) İç örgütlenişleri

Cevap : A) Ekonomik yapıları

Açıklama : Devlet biçimleri sınıflandırılırken üretim araçlarının mülkiyeti ve piyasa mekanizmasının işleyişi temel alınırsa; özel mülkiyetin esas olduğu “Kapitalist”, kamu mülkiyetinin esas olduğu “Sosyalist” ve her ikisinin bir arada olduğu “Karma” devlet ayrımı ortaya çıkar. Bu sınıflandırma tamamen “ekonomik yapı” ölçütüne dayanır.

2. ‘Laissez-Faire’ ilkesini açıklayan ve destekleyen İskoç iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Arthur Scargill
B) Herbert Spencer
C) Paul Samuelson
D) John Maynad Keynes
E) Adam Smith

Cevap : E) Adam Smith

Açıklama : “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” (Laissez-faire, laissez-passer) ilkesiyle özdeşleşen, piyasanın görünmez bir el (invisible hand) tarafından düzenlendiğini ve devlet müdahalesinin minimum olması gerektiğini savunan Klasik Liberalizmin kurucusu İskoç iktisatçı Adam Smith’tir.

3. – Kültürel unsurların zamanla farklılaşıp yeni biçimler alması.
– Bir toplumun başka bir toplumun kültüründen etkilenmesi.
– Kültürel unsurların değişme hızlarının birbirinden farklı olması.
– Yeni kültür ortamına ayak uydurmama.
Yukarıda tanımı verilmeyen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kültürel gecikme
B) Alt kültür
C) Kültürel değişme
D) Kültür şoku
E) Kültürel yozlaşma

Cevap : B) Alt kültür

Açıklama : Tanımları eşleştirelim:
* Kültürel unsurların zamanla farklılaşması -> Kültürel Değişme
* Başka toplumdan etkilenme -> Kültürleşme/Yayılma (Seçeneklerde yok ama süreç budur)
* Değişme hızlarının farklı olması -> Kültürel Gecikme (Cultural Lag)
* Ayak uydurmama/Uyum sorunu -> Kültür Şoku
“Alt Kültür” (Subculture); toplumun genelinden farklı değer ve normlara sahip olan küçük grup demektir ve yukarıda bunun tanımı verilmemiştir.

4. Her toplumda veya toplumsal sistemde kadın-erkek ilişkilerini düzenleyen, doğan çocuğun bakımından ve beslenmesinden, sağlık ve eğitiminden sorumlu olan kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Din
B) Eğitim
C) Ekonomi
D) Aile
E) Siyaset

Cevap : D) Aile

Açıklama : Aile kurumu, biyolojik üreme, neslin devamı, çocukların sosyalleşmesi (eğitimi), bakımı ve cinsel ilişkilerin düzenlenmesi gibi temel işlevleri yerine getiren en köklü toplumsal kurumdur.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “hilal” sözcüğü simge/sembol olarak kullanılmıştır?

A) Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor; bir hilal uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!
B) Kapanışından yıllar sonra, 1908 tarihinde Hilal-i Ahmer Cemiyetinin tüzüğü yeniden hazırlandı.
C) Sığır gibi geviş getiren otçulların büyük azı dişlerinde hilal biçiminde taç çıkıntıları bulunur.
D) Ayın hilal evresinden sonra meydana gelen ilk ana evre dolunaydır.
E) Hilali gözlemenin amacı, Ramazan ayının girip girmediğini belirlemektir.

Cevap : A) Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor; bir hilal uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!

Açıklama : Mehmet Akif Ersoy’un şiirinden alınan A şıkkındaki dizede “Hilal”, gökyüzündeki ay şeklini değil; “Vatanı, Bayrağı, Bağımsızlığı veya İslam’ı” temsil eden bir sembol/simge olarak kullanılmıştır. Diğer şıklarda ise gerçek, fiziksel veya kurumsal anlamlarıyla kullanılmıştır.

6. “Bilgi teknolojilerinin gelişmesi ve emek süreçlerinin esnekleşmesiyle birlikte çalışan sınıf içerisinde işverenini ya da iş arkadaşlarının sayısını dahi bilemeyecek derecede emeğin merkezinden uzakta, düzenli bir çalışma hayatına ve daimi bir işe bağlı olarak kazanılan sosyal haklara sahip olmayan, kendisini sabit bir işyerine ve orada kurulan ilişkilere bağlı gör(e)meyen, dolayısıyla aidiyet duygusu taşımayan, yarın neyle karşılaşacağı belli olmayan ‘yeni’ emekçiler” Yukarıdaki ifade aşağıdaki sınıf türlerinden hangisiyle açıklanabilir?

A) Prekarya
B) Mavi yakalılar
C) Çalışan sınıf
D) Proletarya
E) Beyaz yakalılar

Cevap : A) Prekarya

Açıklama : “Prekarya” (Precariat), İngilizce “precarious” (güvencesiz) ve “proletariat” (işçi sınıfı) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Gelecek güvencesi olmayan, esnek çalışan, sosyal haklardan yoksun ve mesleki kimliği belirsiz yeni sınıfı tanımlamak için kullanılan güncel bir sosyolojik kavramdır.

7. Toplumsal sözleşme kuramcılarının, iddialarını geliştirirken temel aldıkları hayali toplumu ifade etmek için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ütopya
B) Atlantis
C) Doğa hali
D) Altın çağlar
E) Hayali cemaatler

Cevap : C) Doğa hali

Açıklama : Thomas Hobbes, John Locke ve Jean-Jacques Rousseau gibi toplumsal sözleşme kuramcıları; devletin ve toplumun oluşumundan önceki varsayımsal, kural ve kanunların olmadığı ilkel durumu “Doğa Hali” (State of Nature) kavramıyla açıklamışlardır.

8. Aşağıdakilerden hangisi post-endüstriyel (sanayi sonrası) ekonominin yükselişini göstermektedir?

A) Daha fazla makineleşmenin olması
B) Fabrikaların çoğalması
C) Tüketim miktarlarının düşmesi
D) Bilgisayar teknolojisinin gelişmesi
E) Ağır sanayi hamlelerinin artması

Cevap : D) Bilgisayar teknolojisinin gelişmesi

Açıklama : Post-endüstriyel (Sanayi Sonrası) toplum; mal üretiminden ziyade hizmet ve bilgi üretiminin öne çıktığı toplumdur. Bu dönemin en belirgin özelliği; fabrikaların değil, bilişim, bilgisayar teknolojileri, iletişim ve bilginin ekonominin merkezine yerleşmesidir.

9. “Siyasal iktidarı dışarıdan etkileyerek kendi çıkarları ve görüşleri doğrultusunda kararlar alınmasını ve uygulanmasını sağlamayı amaçlayan gruplardır.”
Yukarıda tanımı verilen grup aşağıdakilerden hangisidir?

A) Siyasal gruplar
B) İdeolojik gruplar
C) Çıkar grupları
D) Siyasal partiler
E) Delegasyonlar

Cevap : C) Çıkar grupları

Açıklama : Siyasal partiler iktidarı *ele geçirmeyi* hedeflerken; “Çıkar Grupları” (veya Baskı Grupları), iktidarı ele geçirmeyi değil, iktidarı *dışarıdan etkileyerek* kendi lehlerine karar aldırmayı amaçlayan örgütlenmelerdir (Sendikalar, dernekler, lobiler vb.).

10. Aşağıdaki aile sınıflamalarından hangisinde, ailede kararların alınış biçimi kıstas alınmıştır?

A) Endogami, egzogami
B) Anaerkil, ataerkil
C) Geniş aile, çekirdek aile
D) Monogami, poligami
E) Patrilokal, polijin

Cevap : B) Anaerkil, ataerkil

Açıklama : Aile sınıflandırmalarında ölçütler şöyledir:
* Evlenen eş sayısı: Monogami/Poligami
* Yerleşme yeri: Patrilokal/Matrilokal
* Otorite/Karar alma: Ataerkil (Baba/Erkek otoritesi) / Anaerkil (Anne/Kadın otoritesi)
* Büyüklük: Geniş/Çekirdek
Bu nedenle kararların alınış biçimi (otorite) B seçeneğidir.

11. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi dinin toplumsal eşitsizlikleri destekleyici ve eşitsizlikçi toplumsal düzeni güçlendirici işlevlerini vurgulamaktadır?

A) Karl Marx
B) Emile Durkheim
C) Max Weber
D) Ernst Troeltsch
E) Auguste Comte

Cevap : A) Karl Marx

Açıklama : Karl Marx, dini “halkın afyonu” olarak tanımlar. Ona göre din, ezilen sınıfları öteki dünya vaadiyle uyutarak mevcut sömürü düzenine başkaldırmalarını engeller ve böylece egemen sınıfın çıkarlarına hizmet ederek toplumsal eşitsizliği meşrulaştırır.

12. Toplumsal statü kavramına ilişkin aşağıda sunulan ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Belli bir statünün önemi toplumdan topluma değişir.
B) Birey aynı anda birden fazla statüye sahip olabilir.
C) Statüler arasında sürekli bir ilişki vardır.
D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir.
E) Statüler bazı haklar sağlar ve sorumluluk gerektirir.

Cevap : D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir.

Açıklama : Toplumsal statüler ikiye ayrılır: 1) Kazanılmış Statü (Öğretmen, Anne, Doktor vb. – çaba ile elde edilir), 2) Verilmiş/Yüklenmiş Statü (Kadın, Erkek, Yaşlı, Siyahi, Aristokrat vb. – doğuştan gelir veya irade dışıdır). Dolayısıyla statülerin “her zaman” bireyin iradesiyle gerçekleştiği ifadesi yanlıştır.

13. Sabahattin Bey’i etkileyen ve sosyoloji anlayışının temelini oluşturan Fransız düşünürleri aşağıdakilerden hangileridir?

A) Saint-Simon – Alexis de Tocqueville
B) Michel Foucault Pierre Bourdieu
C) Auguste Comte – Jean-Gabriel de Tarde
D) Frederic Le Play – Edmond Demolins
E) Emile Durkheim – Marcel Mauss

Cevap : D) Frederic Le Play – Edmond Demolins

Açıklama : Türk sosyolojisinde Prens Sabahattin (Sabahattin Bey), “İlmi İçtima” (Science Sociale) ekolünü benimsemiştir. Bu ekolün kurucusu Frederic Le Play ve takipçisi Edmond Demolins’tir. Prens Sabahattin, bu düşünürlerden etkilenerek Türkiye için “Adem-i Merkeziyetçilik” ve “Şahsi Teşebbüs” fikirlerini savunmuştur.

14. Aşağıdakilerden hangisi aile içi dayanışmanın psikolojik faktörlere bağlı olduğunun bir delili olarak gösterilebilir?

A) Bireyin ilk sosyalleştiği yer ailedir.
B) İnsan türünü üretme ve yeni kuşaklar hazırlama görevi aileye düşer.
C) Sevgi ve saygı olmaksızın aile içi dayanışmayı sağlamak olanaksızdır.
D) Bilinen ilk, temel ve evrensel kurumdur.
E) Güçlü toplumlar, güçlü ailelerden oluşur.

Cevap : C) Sevgi ve saygı olmaksızın aile içi dayanışmayı sağlamak olanaksızdır.

Açıklama : Aile sadece ekonomik veya biyolojik bir birliktelik değildir. C seçeneğindeki “Sevgi ve Saygı” kavramları, ailenin devamlılığını sağlayan temel “psikolojik ve duygusal” faktörlerdir. Diğer şıklar ailenin işlevsel ve toplumsal yönlerine vurgu yaparken, C şıkkı psikolojik bağı vurgular.

15. Aşağıdaki süreçlerden ya da olaylardan hangisi sekülerleşme ile ilgilidir?

A) Kökten dinciliğin popülaritesinin artması
B) Dini kurumlarının toplumsal yapı içindeki etkinliğinin artması
C) Din ve kutsalın öneminin azalması
D) Toplumsal değişime direnen dinî yapıların varlığı
E) Dinin insanların yaşamında daha fazla önemli hale gelmesi

Cevap : C) Din ve kutsalın öneminin azalması

Açıklama : Sekülerleşme (Dünyevileşme); dini kurumların, sembollerin ve düşünce biçimlerinin toplumsal yaşam ve kültür üzerindeki otoritesini ve etkisini kaybetmesi sürecidir. “Din ve kutsalın öneminin azalması” sekülerleşmenin temel tanımıdır.

16. Aşağıdakilerden hangisi çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş birinin, eğitim gibi olanakları değerlendirerek öğretmenlik yapmasını açıklayan kavramdır?

A) Yatay hareketlilik
B) Statü
C) Yüklenen statü
D) Toplumsal değişim
E) Kazanılmış statü

Cevap : E) Kazanılmış statü

Açıklama : Kişinin doğuştan getirmediği, kendi çabası, yeteneği ve eğitimi sonucunda elde ettiği konuma “Kazanılmış Statü” (Achieved Status) denir. Çiftçi çocuğunun okuyarak öğretmen olması, doğuştan gelen (yüklenen) bir durum değil, çabayla “kazanılan” bir statüdür.

17. “Toplum, sapkın insan davranışını engellemek için birtakım teknikler ve stratejiler vasıtasıyla temel normların kabulünü sağlar.”
Aşağıdaki ifadelerden hangisi, bu süreci tanımlamak için kullanılır?

A) Kanunlar
B) Toplumsal kontrol
C) Etiketleme
D) Damgalama
E) Toplumsal norm

Cevap : B) Toplumsal kontrol

Açıklama : Toplumun düzenini sürdürmek, normlara uyumu sağlamak ve sapmayı (suç vb.) önlemek amacıyla uyguladığı tüm resmi (hukuk, polis) ve gayri resmi (ayıplama, dışlama) mekanizmalara “Toplumsal Kontrol” denir.

18. “Kimi grup yapılarında, dışsal baskılar …….. olumlu yönde etkiler ve artırırken, kimi zaman da grupların yapısına, kapsamına, dışarıdan gelen baskının/etkinin niteliğine ve şiddetine bağlı olarak olumsuz yönde sonuçlar da ortaya çıkarabilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) başarıyı
B) grup içi dayanışmayı
C) kalkınmayı
D) toplumsal kaygıyı
E) bireysel katkıyı

Cevap : B) grup içi dayanışmayı

Açıklama : Sosyolog Lewis Coser’in çatışma teorisine göre; bir gruba yönelik “dışsal baskı” veya tehdit, grubun kendi içindeki bağları güçlendirir ve “grup içi dayanışmayı” (in-group solidarity) artırır. “Düşmanımın düşmanı dostumdur” mantığıyla grup üyeleri birbirine kenetlenir.

19. Emek ve sermaye harcanarak elde edilen mallara ekonomik mal denir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi ekonomik maldır?

A) Güneş ışığı
B) Denizdeki kum
C) Hava
D) Nehirdeki su
E) Tükenmez kalem

Cevap : E) Tükenmez kalem

Açıklama : Ekonomik mal, elde edilmesi için bir bedel, emek veya sermaye gerektiren kıt mallardır. Güneş ışığı, hava, nehirdeki su (doğal haliyle) genellikle “Serbest Mal” olarak kabul edilir. Ancak “Tükenmez kalem” üretimi için hammadde, emek ve sermaye harcanan bir ekonomik maldır.

20. Aşağıdakilerden hangisi dinin işlevlerinden biri olamaz?

A) Toplumsal kontrol sağlamak
B) Toplumsal destek sağlamak
C) Bireyin hayatına anlam katmak
D) Toplumsal dayanışma üretmek
E) Toplumsal çatışma üretmek

Cevap : E) Toplumsal çatışma üretmek

Açıklama : İşlevselci yaklaşıma göre dinin “işlevleri” (olumlu katkıları); toplumu bir arada tutmak (dayanışma), normları pekiştirmek (kontrol), bireye manevi huzur vermek (anlam) ve zor zamanlarda destek olmaktır. “Toplumsal çatışma üretmek” ise genellikle dinin bir işlevi (amacı/faydası) olarak değil, bazen ortaya çıkan bir disfonksiyon veya çatışma teorisyenlerinin vurguladığı bir sonuç olarak görülür. Klasik işlevselci sorularda bu seçenek işlev olarak kabul edilmez.