Türkiye’nin Toplumsal Yapısı 2025-2026 Final Soruları (Marka)

1. Modernleşme Akımları ve Siyasi Dönüşüm

Osmanlı’nın son döneminde filizlenen Batıcılık, Türkçülük ve İslamcılık akımları, Cumhuriyet ideolojisinin entelektüel zeminini oluşturmuştur. Bu fikirler, Atatürk inkılaplarına kaynaklık ederek ulus-devlet inşasına katkı sağlamıştır. Cumhuriyetin ilanı ile birlikte Cumhurbaşkanlığı makamı kurulmuş ve ilk siyasi parti olan CHF’den sonra Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası ilk muhalefet deneyimi olarak tarihe geçmiştir. Sivil toplumun önemi konusunda Alexis de Tocqueville, örgütlenmenin demokrasiyi güçlendirdiğini savunurken, Türkiye’de 1990’lı yıllar İslamcı hareketlerin sivil toplumda yükseldiği dönem olmuştur.

2. Nüfus Teorileri ve Türkiye’nin Nüfus Politikası

Nüfusun kalkınma üzerindeki etkisini açıklayan Demografik Geçiş Teorisi (Blacker), doğum ve ölüm oranlarının modernleşme ile düşüşünü 5 aşamada inceler.

Türkiye, 1965 yılına kadar pronatalist (nüfus artırıcı) bir politika izlerken, 1965 tarihli 557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu ile antinatalist (aile planlaması odaklı) bir döneme geçmiştir. Wallerstein’ın Dünya Sistemleri Teorisi ise küresel iktisadi eşitsizliği merkez, çevre ve yarı-çevre hiyerarşisi üzerinden açıklar.

3. Kentsel Yapı ve Çalışma Hayatı

II. Dünya Savaşı sonrası Marshall Yardımları ile tarımda makineleşmenin (traktör girişi) artması, kırsal iş gücünün boşa çıkmasına ve yoğun bir kırdan kente göçe neden olmuştur. Bu göç dalgasıyla ortaya çıkan gecekondu sorununa yönelik 1966 Gecekondu Yasası; iyileştirme, ortadan kaldırma ve önleme politikalarını benimsemiştir. Çalışma hayatında ise işçiyi keyfi fesihlerden koruyan iş güvencesi kavramı yasal bir teminat niteliği taşımaktadır.

4. Kamu Yönetimi ve Sağlık Reformları

Ekonomik krizlerin ardından 1999-2001 yıllarında bağımsız düzenleyici kurumlar (BDDK, EPDK vb.) kurulurken, 1981’de kurulan SPK bu dalganın dışındadır. Sağlık alanında 2017 yılındaki KHK ile Halk Sağlığı ve Kamu Hastaneleri Kurumları doğrudan merkez teşkilatına bağlı genel müdürlüklere dönüştürülmüştür. Osmanlı mirasında modern eğitimin temelleri, ortaokul düzeyindeki rüştiyelere öğretmen yetiştiren Darülmuallimin gibi kurumlarla atılmıştır.

5. Aile ve Toplumsal İlişkiler

Toplumsal yapı içinde evlilik biçimleri kültürel farklılıklar gösterir. Bir erkeğin birden fazla kadınla evlenmesi Polijini (Polygany) olarak adlandırılır. Sosyal tarihimizde ise Celali İsyanları döneminde devletin köylüleri silahlandırması, toplumsal düzende hem bir savunma hem de yeni eşkıyalık sorunları doğuran kritik bir kırılma noktasıdır.

1. Örgütlenmenin Amerika’daki demokrasi anlayışını güçlendirdiği ve devlet aygıtını kontrol altında tutma gibi çok yönlü katkıları olduğunu ileri süren yazar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Max Weber
B) Ralf Dahrendorf
C) Emile Durkheim
D) Alexis de Tocqueville
E) Karl Marx

Cevap : D) Alexis de Tocqueville

Açıklama : Alexis de Tocqueville, “Amerika’da Demokrasi” adlı eserinde, Amerikan toplumundaki sivil toplum örgütlenmelerinin (gönüllü birlikler) demokrasinin işleyişi üzerindeki hayati rolünü vurgulamıştır. Ona göre bu örgütlenmeler, bireylerin devlet karşısında güçlenmesini sağlar, devletin despotik eğilimlerini frenler (kontrol altında tutar) ve vatandaşlık bilincini geliştirerek demokrasiyi tabandan güçlendirir.

2. 1965 yılında çıkarılan hangi yasa ile Türkiye Cumhuriyeti, nüfus politikasında değişikliğe gitmiştir?

A) 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun
B) Sendikalar kanunu
C) İskan yasası
D) Toplu iş kanunu
E) İş kanunu

Cevap : A) 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti, 1923-1965 yılları arasında nüfusu artırıcı (pronatalist) bir politika izlemiştir. Ancak 1960’lara gelindiğinde hızlı nüfus artışının kalkınma üzerindeki baskısı fark edilmiş ve politika değişikliğine gidilmiştir. 1965 yılında çıkarılan “557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun” ile nüfus artışını teşvik eden politika terk edilmiş, ailelere istedikleri sayıda çocuk sahibi olma özgürlüğü (antinatalist/aile planlaması yönünde) getirilmiştir.

3. İş gücünün nitelik ve büyüklüğünün değişmediğini ileri süren yeni nüfus teorisyeni/teorisyenleri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Leibenstein
B) Phelps
C) Becker
D) Coale ve Hover
E) Enke

Cevap : D) Coale ve Hover

Açıklama :

4. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de emek piyasalarının güncel sorunları arasında yer almaz?

A) Düşük işsizlik oranı
B) Yabancı kaçak işçilik
C) Ayrımcılık
D) Taşeronlaşma
E) Kayıt dışılık

Cevap : A) Düşük işsizlik oranı

Açıklama : Türkiye emek piyasasının yapısal sorunları arasında; yüksek kayıt dışı istihdam (E), taşeronlaşmanın yaygınlığı (D), cinsiyet ve bölgesel ayrımcılıklar (C) ve göç dalgalarıyla artan yabancı kaçak işçilik (B) bulunmaktadır. Ancak “Düşük işsizlik oranı” Türkiye’nin bir özelliği değildir; aksine Türkiye kronik ve yapısal olarak yüksek işsizlik (özellikle genç işsizliği) sorunuyla mücadele eden bir ekonomiye sahiptir.

5. Türkiye’de sivil toplum alanında İslamcılık hareketi hangi yıllarda yükselişe geçmiştir?

A) 1960’lı yıllar
B) 1970’li yıllar
C) 1990’lı yıllar
D) 1950’li yıllar
E) 1980’li yıllar

Cevap : C) 1990’lı yıllar

Açıklama :

6. Cumhuriyet tarihimizde Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan sonra kurulan ilk parti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ahrar Fırkası
B) Adalet ve Kalkınma Partisi
C) Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası
D) Demokrat Parti
E) Adalet Partisi

Cevap : C) Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk siyasi partisi Cumhuriyet Halk Fırkası’dır (1923). Ondan sonra kurulan ilk muhalefet partisi ise 17 Kasım 1924 tarihinde, Kazım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy gibi Milli Mücadele’nin önde gelen komutanları tarafından kurulan “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası”dır. Parti, 1925 yılında Şeyh Sait İsyanı sonrası kapatılmıştır.

7. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de 1999-2001 arasında kurulan bağımsız düzenleyici kurumlardan biri değildir?

A) Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu
B) Şeker Kurumu
C) Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu
D) Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu
E) Sermaye Piyasası Kurulu

Cevap : E) Sermaye Piyasası Kurulu

Açıklama : 1999-2001 yılları, Türkiye’de IMF ve Dünya Bankası endeksli yapısal reformların yapıldığı ve “Üst Kurullar”ın (BDDK, EPDK, BTK, Şeker Kurumu, Tütün Kurulu vb.) kurulduğu dönemdir. Ancak “Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)”, bu dönemden çok daha önce, 1981 yılında (2499 sayılı kanunla) kurulmuştur. Dolayısıyla 1999-2001 dalgasının bir ürünü değildir.

8. Immanuel Wallerstein tarafından 1976 yılında geliştirilen ve dünya ekonomisinde iktisadi gelişmenin ve siyasi gücün eşit olmayan dağılımına vurgu yapan teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Göçün Yeni Ekonomisi
B) Bağımlılık Teorisi
C) Dünya Sistemleri Teorisi
D) Göç Sistemleri Teorisi
E) Neoklasik Teori

Cevap : C) Dünya Sistemleri Teorisi

Açıklama : Immanuel Wallerstein’ın geliştirdiği “Dünya Sistemleri Teorisi” (World-Systems Theory), dünyayı tek bir ekonomik birim olarak ele alır. Bu sistemde ülkeler; Merkez (sömüren, sanayileşmiş), Çevre (sömürülen, hammadde satan) ve Yarı-Çevre olmak üzere hiyerarşik bir yapıdadır. Teori, küresel eşitsizliği ve kapitalizmin tarihsel gelişimini bu yapı üzerinden açıklar.

9. Sağlık Bakanlığı Bağlı Kuruluşlar arasında bulunan hangi iki kurum 694 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile hizmet birimlerine aktarılmıştır?

A) Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü ve Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü
B) Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü ve Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü
C) Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu
D) Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü
E) Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve Denetim Hizmetleri Başkanlığı

Cevap : D) Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü

Açıklama : 2017 yılında çıkarılan 694 sayılı KHK ile Sağlık Bakanlığı’nın teşkilat yapısı değiştirilmiştir. Daha önce “Türkiye Halk Sağlığı Kurumu” ve “Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu” olarak yarı özerk statüde olan yapılar, “Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü” ve “Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü” adıyla bakanlığın merkez teşkilatına (hizmet birimlerine) bağlanmıştır.

10. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra tarımda makineleşmenin artmasındaki en büyük neden aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kıbrıs Barış Harekâtı
B) Marshall yardımları
C) Kuraklık
D) Demiryollarını yapılması
E) Sendikal mücadele

Cevap : B) Marshall yardımları

Açıklama : II. Dünya Savaşı sonrası ABD tarafından başlatılan Marshall Planı (Yardımları) kapsamında Türkiye’ye büyük miktarda tarım aleti ve özellikle traktör (sayısı 1948’de 1.700 iken 1957’de 44.000’e çıkmıştır) girmiştir. Bu durum tarımda hızlı bir makineleşmeye ve buna bağlı olarak kırsal iş gücünün açığa çıkarak kentlere göç etmesine (Kırdan Kente Göç) neden olmuştur.

11. Aşağıdaki evlilik biçimlerinden hangisi, bir erkeğin birden çok kadın ile evlenmesini ifade etmektedir?

A) Monogamy
B) Endogamy
C) Exogamy
D) Polygany
E) Polyandry

Cevap : D) Polygany

Açıklama :

12. Aşağıdaki hangi grup(zümre), Osmanlı Devleti tarafından Celali İsyanlarına karşı mücadele etmek için silahlandırılmıştır?

A) Esnaf
B) Köylüler
C) Medrese mezunları
D) Tımarlı sipahiler
E) Konar-göçerler

Cevap : B) Köylüler

Açıklama : 16. ve 17. yüzyıllarda Anadolu’da çıkan Celali İsyanları sırasında devlet, düzeni sağlamakta yetersiz kalınca halkı (reayayı/köylüleri) kendi savunmalarını yapmaları için silahlandırmış veya “İl Erleri” / “Sekban-Sarıca” adıyla paralı asker olarak istihdam etmiştir. Bu durum (köylünün silahlanması), isyanlar bastırıldıktan sonra silahlı grupların eşkıyalığa devam etmesi gibi yeni sosyal sorunlara da yol açmıştır.

13. 1966 yılında çıkarılan ilk Gecekondu Yasası’nda gecekondu ile ilgili oluşturulan politikalar aşağıdakilerden hangisidir?

A) İyileştirme – ortadan kaldırma – önleme
B) Ortadan kaldırma – önleme – ranta açma
C) Güzelleştirme – dönüştürme – önleme
D) İyileştirme güzelleştirme – denetleme
E) Önleme engelleme – iyileştirme

Cevap : A) İyileştirme – ortadan kaldırma – önleme

Açıklama : 1966 tarihli ve 775 sayılı Gecekondu Kanunu, gecekondu sorununa üç temel yaklaşım getirmiştir:
1. İyileştirme (Islah): Mevcut ve durumu nispeten iyi olan gecekonduların altyapı ve hizmetlerinin tamamlanması.
2. Ortadan Kaldırma (Tasfiye): Sağlıksız ve kötü durumdaki gecekonduların yıkılması.
3. Önleme: Yeni gecekondu yapımını engellemek için ucuz konut ve arsa üretimi.

14. 1940’lı yıllarda dünya nüfusunda yaşanan artış sonucu gündeme gelen, sanayileşme ile doğum ve ölüm oranları ve dolayısıyla gelişme hızı arasındaki ilişkiyi açıklayan ve Blacker’in öncüsü olduğu nüfus teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Demografik Geçiş Teorisi
B) Optimum Nüfus Teorisi
C) Malthusyen Nüfus Teorisi
D) Doğurganlığın Ekonomisi Modeli
E) Klasik Nüfus Teorisi

Cevap : A) Demografik Geçiş Teorisi

Açıklama : Demografik Geçiş Teorisi (Demographic Transition Theory), toplumların sanayileşme ve modernleşme sürecinde yüksek doğum ve ölüm oranlarından, düşük doğum ve ölüm oranlarına doğru geçişini açıklar. Blacker (1947), bu süreci 5 aşamada (Yüksek durağan, Erken genişleme, Geç genişleme, Düşük durağan, Gerileme) inceleyen teorinin önemli öncülerindendir.

15. Aşağıdakilerden hangisi sosyalizasyon döneminde karşılaşılan sorunlardan değildir?

A) Dikey örgüt kuruluşlarının kaldırılmaması
B) DPT’den gerekli yatırım önceliği sağlanamaması
C) Anti-natalist nüfus politikalarına tepki
D) Sosyalizasyonun yeterli anlaşılamaması ve sosyalleştirme kavramına duyulan tepki
E) Uygulamanın Doğu Anadolu bölgesinden başlaması

Cevap : C) Anti-natalist nüfus politikalarına tepki

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisi bir ülkede eğitimin ülke için önemi arasında sayılamaz?

A) Dünya vatandaşlığı
B) Ulusal çıkarların desteklenmesi
C) Entelektüel disiplin
D) Okuryazarlık
E) Yeni teknolojiler geliştirme

Cevap : E) Yeni teknolojiler geliştirme

Açıklama :

17. 29 Ekim Cumhuriyetin İlanı, aşağıdaki işlemlerden hangisine karşılık gelmektedir?

A) Saltanatın kaldırılması
B) Mecelle’nin kaldırılması
C) TBMM’nin açılması
D) Hilafetin kaldırılması
E) Cumhurbaşkanlığı’nın kurulması

Cevap : E) Cumhurbaşkanlığı’nın kurulması

Açıklama : 29 Ekim 1923’te Cumhuriyetin ilanı ile yapılan anayasa değişikliği, devletin yönetim şeklini “Cumhuriyet” olarak belirlemiş ve devlet başkanlığı sorununu çözerek “Cumhurbaşkanlığı” makamını kurmuştur. Gazi Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçilmiştir. (Saltanat 1922’de kaldırılmış, Hilafet 1924’te kaldırılmıştır).

18. İşçinin işinde devamlılığın sağlanması, işinin teminat altına alınması ve objektif ve haklı neden olmaksızın işten çıkarılmasına izin verilmemesi, aşağıdaki kavramlardan hangisi ile ifade edilmektedir?

A) Bildirimsiz fesih
B) İş güvencesi
C) Toplu iş sözleşmesi
D) İbraname
E) Bildirimli fesih

Cevap : B) İş güvencesi

Açıklama : İşverenin keyfi işten çıkarmalarını engelleyen, işçiye işini kaybetme korkusu yaşamadan çalışma imkanı veren ve feshin ancak geçerli/haklı bir nedene dayanması zorunluluğunu getiren hukuki koruma sistemine “İş Güvencesi” denir.

19. “Batıcılık, Türkçülük ve İslamcılık akımları, II. Meşrutiyet sonrası İttihat ve Terakki Partili iktidar yıllarında iyi niyetli Osmanlı aydınları tarafından dile getirilmiş, devletin kurtuluşuna dair modernleşmeyi amaçlayan siyasi ve sosyal projeleri içeriyordu.”
Yukarıda sözü edilen akımların Cumhuriyete katkısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İsyanlara örnek olmuştur.
B) Hızlı modernleşme sağlamıştır.
C) Demokrasi karşıtı düşünceleri beslemiştir.
D) Türk Halkı eğitilmiştir.
E) İnkılaplara zemin ve kaynak olmuştur.

Cevap : E) İnkılaplara zemin ve kaynak olmuştur.

Açıklama : Osmanlı’nın son dönemindeki bu fikir akımları (özellikle Batıcılık ve Türkçülük), Cumhuriyet kadrolarının entelektüel altyapısını oluşturmuştur. Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, bu tartışmalardan süzülen fikirleri (ulus-devlet, laiklik, modernleşme) alarak Cumhuriyet devrimlerini (inkılapları) gerçekleştirmişlerdir. Yani bu akımlar, yeni rejimin ideolojik zeminini ve kaynağını oluşturmuştur.

20. Osmanlı Devletinde açılan Darülmuallimin okulunun açılış amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İlkokullara öğretmen yetiştirmek
B) Rüştiye okullarına öğretmen yetiştirmek
C) Askeri okullara öğretmen yetiştirmek
D) Üniversitelere öğretmen yetiştirmek
E) Sibyan okullarına öğretmen yetiştirmek

Cevap : B) Rüştiye okullarına öğretmen yetiştirmek

Açıklama : 1848 yılında İstanbul’da açılan “Darülmuallimin” (Erkek Öğretmen Okulu), modern anlamda öğretmen yetiştiren ilk kurumdur. Bu okulun öncelikli ve temel açılış amacı, Tanzimat reformlarıyla yaygınlaşan “Rüştiye”lere (Ortaokul düzeyindeki okullara) nitelikli erkek öğretmen yetiştirmekti. (Sıbyan okulları için Darülmuallimin-i Sıbyan daha sonra açılmıştır).