Liderlik ve Motivasyon 2024-2025 Bütünleme Soruları

1. Motivasyon Süreci ve Kapsam Teorileri

Motivasyon, bireyin dengesinin bozulmasıyla başlayan dinamik bir süreçtir. Bu sürecin ilk aşaması, karşılanmamış bir gereksinimin ortaya çıkmasıdır. Yönetim literatüründe “insanları ne motive eder?” sorusuna yanıt arayan Kapsam Teorileri, bireyin içsel ihtiyaçlarını ve gelişim arzularını temel alır. Herzberg’in Çift Faktör Kuramı’na göre; başarı, tanınma ve sorumluluk gibi faktörler doğrudan motive edici faktörler grubunda yer alırken; ücret ve çalışma koşulları gibi dışsal unsurlar sadece tatminsizliği engelleyen hijyen faktörlerdir.

2. Modern Bekleyiş Modelleri ve İş Dizaynı

Motivasyonun performansa dönüşmesi karmaşık bir yapıya sahiptir. Lawler ve Porter’ın Bekleyiş Modeli, çaba ile performans arasına “bilgi-yetenek” ve “rol algılaması” değişkenlerini ekleyerek süreci daha gerçekçi kılar. Hackman ve Oldham tarafından geliştirilen İş Karakteristikleri Modeli ise işin yapısını (özerklik, anlamlılık vb.) zenginleştirerek çalışanın içsel motivasyonunu ve performansını yükseltmeyi hedefler. İş motivasyonu ile işgücü devri (personel turnover) arasında negatif bir ilişki vardır; motivasyon arttıkça işten ayrılma oranları düşer.

3. Liderlik Tarzları ve Örgütsel Bağlılık

Liderlik yaklaşımları, liderin özelliklerinden astların olgunluk düzeyine kadar geniş bir yelpazede incelenir. Dönüştürücü Liderlik, astları standartların ötesine taşımayı ve onlara ilham vermeyi hedeflerken; Otokratik Liderlik tarzı, kamu kurumlarında bile örgütsel bağlılığı olumsuz etkiler. Rensis Likert’in Sistem 4 modelinde tanımlanan Demokratik Lider, çalışanlarına tam güven duyar ve karar süreçlerine katılımı teşvik eder. Liderlikte Özellikler Yaklaşımı’na göre iletişim becerisi ve güven birer liderlik vasfıyken, aşırı bürokrasi kullanımı bu vasıflar arasında yer almaz.

4. Durumsallık ve Olgunluk Modelleri

Etkili liderlik, koşullara uyum sağlama becerisidir. Hersey ve Blanchard’ın Olgunluk Modeli’ne göre, eğer astlar en yüksek olgunluk düzeyindeyse (M4), liderin düşük görev – düşük ilişki (delege edici) davranışı sergilemesi beklenir. Benzer şekilde, motivasyon araçlarının etkinliği de ülkelerin kültürlerine ve yöneticilerin davranışlarına göre değişir; bu nedenle tüm dünyada geçerli evrensel bir motivasyon modeli geliştirmek teorik olarak mümkün değildir.

5. Türkiye’de Kamu Yönetimi ve Ücret Rejimi

Türk kamu yönetimi tarihsel olarak merkeziyetçi, hiyerarşik ve disiplin odaklı bir yapıya sahiptir. Bu yapıda komuta birliği esasken, birey önceliklerine duyarlı özerklik karakteristik bir özellik değildir. Mevcut ücret rejimi ise performansa dayalı olmaktan ziyade statü odaklı olduğu için, çalışanların kuruma verdiği katkı ölçüsünde farklı ücret alması genel bir uygulama değildir. Kamu çalışanları için en güçlü motivasyon kaynağı, hala kendisinin ve ailesinin geçimini sağlayabileceği ekonomik ücrettir.

1. Motivasyon sürecinin ilk aşaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doyum noktasına gelinmesi
B) Mutlu olunması
C) Davranış gösterilmesi
D) Gereksinimin ortaya çıkması
E) Uyarılmanın gerçekleşmesi

Cevap : D) Gereksinimin ortaya çıkması

Açıklama : Motivasyon süreci, organizmanın (bireyin) dengesinin bozulmasıyla başlar. Bu denge bozukluğu bir eksiklik hissidir ve buna “Gereksinim” (İhtiyaç) denir. Süreç şu sırayla işler: 1. Gereksinimin (İhtiyacın) ortaya çıkması, 2. Bu ihtiyacın yarattığı gerilim/uyarılma, 3. Bu gerilimi gidermeye yönelik davranış/dürtü, 4. Amaca ulaşma ve 5. Doyum (Rahatlama). Dolayısıyla sürecin tetikleyicisi ve ilk basamağı her zaman karşılanmamış bir ihtiyacın doğmasıdır.

2. Kişinin gelişmesi ve içsel unsurları üzerinde duran, dolayısıyla kişileri anlamaya çalışarak ve kişilerin içinde bulunduğu bu faktörlere hitap ederek onları motive etmeye önem veren motivasyon teorilerine ne ad verilmektedir?

A) Hazcı teoriler
B) Kapsam teorileri
C) Modern teoriler
D) Durumsallık teorileri
E) Süreç teorileri

Cevap : B) Kapsam teorileri

Açıklama : Motivasyon teorileri genel olarak “Kapsam” (İçerik) ve “Süreç” teorileri olarak ikiye ayrılır. Kapsam teorileri (Maslow, Herzberg, Alderfer gibi), “Bireyi ne motive eder?” sorusuna odaklanır ve kişinin içsel ihtiyaçlarını, dürtülerini ve gelişim arzularını merkeze alır. Süreç teorileri ise “Motivasyon nasıl oluşur ve sürdürülür?” sorusuna odaklanır. Soruda “içsel unsurlar” ve “kişileri anlamaya çalışmak” vurgusu yapıldığı için doğru cevap Kapsam Teorileridir.

3. Gösterilecek çabanın, gerekli bilgi ve yeteneklere sahip olmanın ve kişinin kendisi için algıladığı rolün performans üzerinde etkili olacağını belirten motivasyon teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adams’ın eşitlik (adalet) teorisi
B) Vroom’un bekleyiş teorisi
C) Davranış düzeltimi yaklaşımı
D) Amaç teorisi
E) Lawler ve Porter’ın bekleyiş modeli

Cevap : E) Lawler ve Porter’ın bekleyiş modeli

Açıklama : Victor Vroom’un Bekleyiş Teorisini geliştiren Lawler ve Porter, motivasyon sürecine yeni değişkenler eklemişlerdir. Onlara göre, bir bireyin gösterdiği “Çaba”nın doğrudan “Performans”a dönüşmesi garanti değildir. Çabanın performansa dönüşebilmesi için iki ara değişkene ihtiyaç vardır: 1. Bireyin o işi yapabilecek “Bilgi ve Yeteneklere” sahip olması, 2. Bireyin ne yapması gerektiğini doğru anlaması, yani “Rol Algılaması”. Bu model, çaba ile performans arasındaki ilişkiyi daha gerçekçi bir zemine oturtmuştur.

4. Türkiye’de kamu çalışanlarının motivasyonu ve motivasyon için kullanılan araçlar birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kamu kurumlarında kullanılan bazı motive edici araçlardan sınırlı verim sağlanmaktadır.
B) Motive edici araçlar kurumlarda oldukça sınırlı kullanılmaktadır.
C) Kamu çalışanları çoğunlukla yaptıkları iş ile kendilerini özdeşleştirememektedir.
D) Motivasyon eksikliğine karşın yönetici ve çalışanlar arasındaki ilişkilerde yakın mesafeler ve güven duygusu yer almaktadır.
E) Kamu çalışanlarının büyük bölümü genel olarak yaptığı işten memnun değildir.

Cevap : D) Motivasyon eksikliğine karşın yönetici ve çalışanlar arasındaki ilişkilerde yakın mesafeler ve güven duygusu yer almaktadır.

Açıklama : Türk Kamu Yönetimi kültürü üzerine yapılan araştırmalar, kurumların genellikle hiyerarşik, merkeziyetçi ve bürokratik bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Bu yapılarda yönetici ile çalışan arasında “güç mesafesi” yüksektir. Ast-üst ilişkileri genellikle resmiyet ve mesafe üzerine kuruludur. Dolayısıyla “yakın mesafeler ve yüksek güven duygusu” ifadesi, Türk kamu yönetiminin genel, geleneksel yapısını yansıtmayan yanlış bir genellemedir.

5. Bireyin kendisinden daha güçlü insanlar ya da olgular tarafından korunma ihtiyacından kaynaklanan sosyal motivasyon türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bağımlılık motivasyonu
B) Bağlayıcı motivasyon
C) Pasif motivasyon
D) Koruyucu motivasyon
E) İnsancıl motivasyon

Cevap : A) Bağımlılık motivasyonu

Açıklama : Sosyal motivasyon türleri arasında yer alan “Bağımlılık Motivasyonu”, bireyin kendi gücüne ve yeteneklerine tam olarak güvenemediği durumlarda ortaya çıkar. Kişi, kendisini güvende hissetmek için bir otoriteye, lidere, gruba veya kendisinden daha güçlü gördüğü bir figüre sığınma ve ona tabi olma ihtiyacı hisseder. Bu durum, korunma içgüdüsünün sosyal bir yansımasıdır.

6. Aşağıdaki faktörlerden hangisi Herzberg’in Çift Faktör Kuramı’na göre başarı, tanınma, yapılan işin kendisi, sorumluluk, işte ilerleme imkânları, statü vb. özellikleri içerir?

A) Düzeltici faktörler
B) Asgari faktörler
C) Motive edici faktörler
D) Geliştirici faktörler
E) Hijyen faktörler

Cevap : C) Motive edici faktörler

Açıklama : Frederick Herzberg, iş tatminini etkileyen faktörleri ikiye ayırır: 1. Hijyen Faktörler (Dışsal): Ücret, çalışma koşulları, politika gibi faktörlerdir; yoklukları tatminsizlik yaratır ama varlıkları tek başına motive etmez. 2. Motive Edici Faktörler (İçsel): Başarı, tanınma, sorumluluk, işin niteliği ve ilerleme gibi faktörlerdir. Bu faktörlerin varlığı bireye gerçek tatmini ve motivasyonu sağlar. Soruda sayılanlar doğrudan işin içeriğiyle ilgili olduğu için “Motive Edici Faktörler” grubundadır.

7. Hackman ve Oldham tarafından geliştirilen İş Karakteristikleri Modeli’ne göre iş dizaynı uygulamalarında temel (doğrudan) amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşletme içi çatışmaların azaltılması
B) İşletmelerin yasalara uygun şekilde yönetilmesi
C) İşlerin yapısının kişileri daha fazla motive edici hâle getirilerek performansın yükseltilmesi
D) Kâr artışı sağlanması
E) İşletmelerin rekabet avantajı sağlaması

Cevap : C) İşlerin yapısının kişileri daha fazla motive edici hâle getirilerek performansın yükseltilmesi

Açıklama : İş Karakteristikleri Modeli, işin kendisinin (doğasının) çalışan üzerinde yarattığı psikolojik durumlara odaklanır. Modele göre; beceri çeşitliliği, görevin anlamlılığı, özerklik ve geri bildirim gibi özellikler artırılırsa, çalışanın içsel motivasyonu artar. Temel amaç, işi zenginleştirerek çalışanın “içsel iş motivasyonunu” ve dolayısıyla performansını yükseltmektir. Diğer şıklar (kâr, rekabet) bu sürecin dolaylı sonuçları olabilir ama modelin doğrudan tasarım amacı motivasyon ve performanstır.

8. Aşağıdakilerden hangisi liderlik tarzının örgütsel bağlılığa etkisinin incelendiği araştırmalar sonucunda elde edilen bulgulardan biri değildir?

A) Maaş, prim, ikramiye gibi maddi bir takım teşvik edici ödülleri kullanarak çalışanların tatmini ve bağlılığı artırabilir.
B) Katılımcı bir liderlik tarzı sergileyen yöneticilerin çalışanları örgütlerine daha bağlı olacaktır.
C) Liderin çalışanları destekleyici davranışları, aralarındaki iyi iletişim ve yöneticilere duyulan güven, örgütsel bağlılığı olumlu şekilde etkilemektedir.
D) İşlerinde sorumluluk ve özerklik sahibi olan çalışanlar örgütlerine daha bağlı olacaktır.
E) Kamu kurumlarındaki otokratik liderlerin çalışanları kurumlarına daha bağlı olacaktır.

Cevap : E) Kamu kurumlarındaki otokratik liderlerin çalışanları kurumlarına daha bağlı olacaktır.

Açıklama : Liderlik ve örgütsel bağlılık üzerine yapılan araştırmalar, “Otokratik” (baskıcı, tek yönlü) liderlik tarzının, çalışanların duygusal bağlılığını azalttığını göstermektedir. Otokratik liderlik, korkuya veya zorunluluğa dayalı bir itaat yaratabilir ancak içten gelen bir aidiyet (bağlılık) duygusunu zedeler. Katılımcı, demokratik ve destekleyici liderlik tarzları ise bağlılığı artırır. Bu nedenle E şıkkındaki bulgu yanlıştır.

9. Hata yapan çalışanlara ceza vermek yerine isim belirtmeksizin hatalı ürünlerin teşhir edilmesi, bunun neden olduğu zararların açıklanması ve hatanın nereden kaynaklandığının ya da nedenlerinin aktarılması davranış düzeltimi yaklaşımında hangi yönteme girer?

A) Yok olma
B) Cezalandırma
C) Olumsuz pekiştirme
D) Son verme
E) Olumlu pekiştirme

Cevap : C) Olumsuz pekiştirme

Açıklama :

10. İş motivasyonu ile aşağıdaki değişkenlerden hangisi arasında negatif (olumsuz) bir ilişki söz konusudur?

A) İş doyumu
B) İş tatmini
C) Örgütsel vatandaşlık davranışı
D) İşgücü devri
E) İş performansı

Cevap : D) İşgücü devri

Açıklama : Negatif ilişki (ters orantı), biri artarken diğerinin azalması demektir. Motivasyonu yüksek çalışanlar işlerinden memnundur ve işten ayrılmayı düşünmezler. Motivasyon arttıkça “İşgücü Devri” (Personel Devir Hızı / Turnover) azalır. Diğer şıklardaki iş doyumu, tatmin, performans ve vatandaşlık davranışı ise motivasyonla “pozitif” (doğru orantılı) ilişkilidir; motivasyon arttıkça onlar da artar.

11. Hersey ve Blanchhard’ın olgunluk modeli yaklaşımına göre olgunluğun en yüksek düzeyde (M4) olduğu durumda lider aşağıdaki davranışlardan hangisini sergiler?

A) Orta düzey ilişki orta düzey görev
B) Yüksek ilişki yüksek görev
C) Düşük ilişki düşük görev
D) Yüksek ilişki düşük görev
E) Düşük ilişki yüksek görev

Cevap : C) Düşük ilişki düşük görev

Açıklama : Hersey ve Blanchard’ın Durumsal Liderlik Modelinde, astların olgunluk düzeyi M4 (Yüksek yetenek + Yüksek isteklilik) seviyesindeyse, astlar işi kendi başlarına yapabilir ve motive olabilirler. Bu durumda liderin ne görevi öğretmesine (yüksek görev) ne de sürekli motive etmesine (yüksek ilişki) gerek vardır. Lider yetkiyi devreder. Bu aşamadaki uygun liderlik tarzı “Delege Edici” (Delegating) tarzdır ve bu tarz “Düşük Görev – Düşük İlişki” davranışını gerektirir.

12. İşgörenleri çalışmaya iten en güçlü motivasyon aşağıdakilerden hangisidir?

A) Boş zamanlarını değerlendirebilmek
B) Saygınlık kazanmak
C) Başkalarının güvenini kazanmak
D) Kendi kendini geliştirebilmek ve sosyal gereksinimlerini karşılamak
E) Kendisinin ve ailesinin yaşamını istediği şekilde yürütebileceği ücreti elde etmek

Cevap : E) Kendisinin ve ailesinin yaşamını istediği şekilde yürütebileceği ücreti elde etmek

Açıklama : Modern yönetim teorileri içsel motivasyonun önemini vurgulasa da, çalışma hayatının temel gerçeği “ekonomik”tir. İnsanların çalışmasının birincil ve en temel nedeni, hayatta kalmak, fizyolojik ve güvenlik ihtiyaçlarını karşılamaktır. Bu da ancak “Ücret” ile mümkündür. Özellikle Maslow’un hiyerarşisinin alt basamakları (temel ihtiyaçlar) karşılanmadan diğer motivasyonlar etkili olmaz. Bu nedenle “ekonomik kazanç/ücret”, çalışanlar için en yaygın ve güçlü temel motivasyon kaynağı olarak kabul edilir.

13. Lider çalışanlarına koşulsuz güvenmektedir. Amaçların belirlenmesinde ve karar aşamalarında tüm çalışanların tam katılımı söz konusudur. Başarılı olanlar ödüllendirilir. Bu tür liderin yönetimindeki grup üyelerinin kendi kendini eğitmesi söz konusudur.
Davranışsal liderlik yaklaşımlarından biri olan Likert’in sistem 4 modelinde yukarıda ifade edildiği şekilde tanımlanan lider aşağıdakilerden hangisidir?

A) Katılımcı lider
B) Sömürücü otokratik lider
C) Yardımsever otokratik lider
D) Demokratik lider
E) Karizmatik lider

Cevap : D) Demokratik lider

Açıklama :

14. Liderlikte özellikler yaklaşımına göre aşağıdakilerden hangisi liderin bir özelliği değildir?

A) Çalışanlar ile yüzyüze görüşmeyi tercih etmek
B) Hoşa gitmeyen problemleri çözmeye çalışmak
C) Kolay iletişim kurmak
D) İnsanlara güven duymak
E) Çalışanları ile ilişkilerde bürokrasiyi kullanmak

Cevap : E) Çalışanları ile ilişkilerde bürokrasiyi kullanmak

Açıklama : Özellikler Yaklaşımı (Trait Theory), lideri lider yapan kişisel vasıflara (zekâ, güven, iletişim becerisi, sosyallik vb.) odaklanır. Liderin insan odaklı, iletişimci ve problem çözücü olması beklenir. Ancak “Bürokrasiyi kullanmak” (resmiyet, kırtasiyecilik, katı kurallar), liderliğin dinamik ve etkileyici doğasına zıttır; daha çok klasik yöneticilik veya memuriyet anlayışına ait bir özelliktir. Etkili liderler bürokrasiyi amaç değil araç olarak görür veya ilişkilerde bürokrasiyi aşarak samimiyet kurarlar.

15. Dönüştürücü liderlik yaklaşımı ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Dönüştürücü liderler astlarının kendilerinden beklenilen kadarını yerine getirdiklerini düşünmektedir.
B) Dönüştürücü liderlik özellikle karmaşık yapıya sahip işlerde ön plana çıkmaktadır.
C) Dönüştürücü liderlik yenilikçi gelişme politikaları izleyen örgütlerde etkili olmaktadır.
D) Dönüştürücü liderlik ilişki odaklı liderlik olarak da adlandırılmaktadır.
E) Dönüştürücü liderlikte gelecekteki gelişimlere odaklanılmaktadır.

Cevap : A) Dönüştürücü liderler astlarının kendilerinden beklenilen kadarını yerine getirdiklerini düşünmektedir.

Açıklama : Dönüştürücü (Transformational) liderliğin en temel özelliği, astlarını “beklenenin ötesinde” performans göstermeye teşvik etmesi ve onlara ilham vermesidir. Sadece bekleneni yapmakla yetinmek “Etkileşimci” (Transactional) liderliğin özelliğidir. Dönüştürücü lider, vizyonuyla astlarının potansiyelini açığa çıkarır ve onları standartların üzerine taşır. Bu nedenle A şıkkındaki ifade, dönüştürücü liderliğin tanımına tamamen terstir.

16. Yapılan araştırmalarda çalışanların iş performanslarının bir alt boyutu olan görev performansını artırmak isteyen yöneticilerin hangi motive edici unsurlara daha çok önem vermesi gerektiği belirlenmiştir?

A) Ücret vb. unsurlara
B) İçsel motive edici unsurlara
C) Kâr payı dağıtımına
D) Dışsal motive edici unsurlara
E) Sosyal haklara

Cevap : B) İçsel motive edici unsurlara

Açıklama :

17. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’deki kamu yönetiminin özelliklerinden biri değildir?

A) Komuta birliği
B) Birey önceliklerine duyarlı özerklik
C) Merkezi otorite
D) Merkezi planlama
E) Disiplin

Cevap : B) Birey önceliklerine duyarlı özerklik

Açıklama : Türk Kamu Yönetimi, tarihsel olarak “Merkeziyetçi” bir yapıya sahiptir. Ankara merkezli planlama, hiyerarşi, disiplin ve komuta birliği (emir-komuta zinciri) sistemin temel taşlarıdır. “Birey önceliklerine duyarlı özerklik” (bireysel inisiyatif, esneklik, yerinden yönetim) ise bu merkeziyetçi ve kuralcı yapının doğasına terstir ve Türk kamu bürokrasisinin karakteristik bir özelliği değildir; daha çok modern/post-modern yönetim anlayışlarının hedefidir.

18. Motivasyon araçlarıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Motivasyon araçlarının temel amacı, işgörenlerin istekli, verimli ve etkili çalışmasının sağlanmasıdır.
B) Yöneticilerin temel amacı evrensel bir motivasyon modeli geliştirilmesidir.
C) Hangi motivasyon aracının kullanılacağı ülkelerin kültürlerine göre de değişebilecektir.
D) Motivasyon araçlarının etkinliği bazı faktörlere göre değişebilecektir.
E) Motivasyonda yararlanılan araçların etkinliği yöneticilerin anlayış ve davranışlarına da bağlıdır.

Cevap : B) Yöneticilerin temel amacı evrensel bir motivasyon modeli geliştirilmesidir.

Açıklama : Motivasyon, bireye, duruma, kültüre ve zamana göre değişen dinamik bir süreçtir. Dünyadaki her insanı ve her durumu kapsayacak tek bir “Evrensel Model” (One size fits all) yoktur ve olamaz. Yöneticilerin amacı evrensel bir formül bulmak değil; kendi örgütlerine, çalışanlarına ve koşullarına en uygun olan “Durumsal” motivasyon araçlarını belirleyip uygulamaktır.

19. Kişilerin belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere kendi arzu ve istekleri ile davranmaları” olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Motivasyon
B) Kültür
C) Bağlılık
D) Değer
E) İnanç

Cevap : A) Motivasyon

Açıklama : Motivasyonun (Güdüleme) en temel tanımı; bireyi harekete geçiren, davranışa yön veren ve davranışı sürdüren içsel güçtür. Tanımda geçen “amaç gerçekleştirmek”, “arzu ve istek” ve “davranış gösterme” ifadeleri motivasyon kavramının üç temel bileşenidir (Yön, Şiddet, Israr).

20. Türk kamu yönetiminin mevcut ücret rejimiyle ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Çalışanların kuruma verdiği katkılar ölçüsünde farklı ücret alabilmeleri söz konusudur.
B) Adaletsiz bir sistem olarak algılanmaktadır.
C) Özel sektöre göre daha çok ücret güvencesi sağlayan bir sistemdir.
D) Katı bir yapı görünümündedir.
E) Ücretlerin dağılımında dengesizlikler söz konusudur.

Cevap : A) Çalışanların kuruma verdiği katkılar ölçüsünde farklı ücret alabilmeleri söz konusudur.

Açıklama : Türk kamu personel rejiminde ücretler genellikle kadro, derece, kıdem ve eğitim durumu gibi statik kriterlere göre yasalarla belirlenir. Performansa dayalı ödeme sistemleri (döner sermaye gibi bazı istisnalar dışında) genele yaygın değildir. Bir memurun çok çalışması veya kuruma yüksek katkı sağlaması, maaşında doğrudan ve orantılı bir artışa (özel sektördeki gibi prim/bonus sistemine) kolayca yol açmaz. Sistem “eşit işe eşit ücret” mantığıyla, performanstan ziyade statüyü esas alır.