Beşeri Coğrafyaya Giriş 2024-2025 Bütünleme Soruları

Beşeri Coğrafyada Metodoloji ve İlişkili Bilimler

Beşeri coğrafya, insan ve mekan arasındaki etkileşimi incelerken çeşitli analiz yöntemlerinden faydalanır. Bu disiplinde en sık kullanılan yaklaşımlar; mekanın organizasyonunu inceleyen lokasyonel analiz, insan-çevre ilişkisine odaklanan ekolojik analiz ve bölgelerin işleyişini ele alan fonksiyonel analizdir. Coğrafya; sosyoloji, meteoroloji, ekonomi ve antropoloji gibi pozitif bilimlerle sürekli etkileşim halindedir. Ancak bilimsel bir temeli olmayan astroloji gibi alanlar coğrafyanın ilgi alanı dışındadır. Nüfus coğrafyasının en temel iki terimi ise nüfusun mekandaki seyreltikliğini ifade eden nüfus sıklığı ve insanların yeryüzündeki yerleşim biçimini tanımlayan nüfus dağılışıdır.

Nüfus Politikaları ve Türkiye’nin Demografik Süreci

Ülkeler, ekonomik ve sosyal hedefleri doğrultusunda farklı nüfus politikaları benimserler. Nüfus artış hızının çok yüksek, kişi başına düşen gelirin düşük olduğu az gelişmiş toplumlarda genellikle artış hızını düşürmeyi amaçlayan antinatalist politikalar uygulanır. Buna karşın nüfusun yaşlandığı Finlandiya gibi ülkelerde doğumu teşvik eden pronatalist politikalar öne çıkar. Türkiye, 1923-1965 yılları arasında nüfus artışını desteklemiş; ancak 1965 yılından 2014 yılına kadar aile planlamasını merkeze alan antinatalist bir yol izlemiştir.

Demografik Dönüşüm Kuramı ve Gelişmişlik Seviyeleri

Demografik Dönüşüm Modeli, toplumların nüfus yapısındaki değişimleri evreler halinde açıklar. Günümüzde en geri kalmış toplumlarda hem doğum hem de ölüm oranları çok yüksekken; gelişmekte olan ülkeler ölüm oranlarını kontrol altına almış ve doğum oranlarını düşürmeye başlamışlardır. Modelin üçüncü aşamasında sanayileşmenin etkisiyle doğum oranları belirgin bir şekilde düşmeye başlar. Gelişmiş ülkelerde ise çocuk nüfus (0-14 yaş) oranı oldukça düşüktür; bu toplumlarda yaşlı nüfusun artmasıyla birlikte geriatri gibi sağlık hizmetleri hayati önem kazanır.

[Image of the Demographic Transition Model stages]

Nüfus Teorileri ve Gelecek Öngörüleri

• Malthus ve Nüfus İlkeleri: Thomas Robert Malthus, 1798’de yayımladığı eseriyle nüfus artışı ile kaynaklar arasındaki ilişkiyi sistematik olarak inceleyen ilk modern teoriyi ortaya koymuştur.
• Optimum Nüfus: Bu teori, kaynaklar ile nüfus miktarının, en yüksek yaşam standardını sağlayacak şekilde bir denge içinde olması gerektiğini savunur.
• Nüfus Projeksiyonları: Mevcut verilerden yola çıkarak geleceğe yönelik yapılan nüfus tahminleridir. İstatistiksel olarak iki sayım yılı arasındaki ara değerin hesaplanmasına interpolasyon adı verilir. Türkiye’de il bazlı detaylı projeksiyonlar 2025 yılına kadar olan dönemi kapsayacak şekilde güncellenmektedir.

Nüfusun Mekansal Yapısı ve Geleceği

Nüfus coğrafyasının gelişiminde, özellikle ikinci aşamadan itibaren nicel yöntemlerin ve mekansal yapı analizlerinin ağırlığı artmıştır. Geri kalmış ülkelerin temel sorunu hala kontrolsüz yüksek doğum oranlarıyken, modern dünya nüfusun kendini yenileme yetisinden uzaklaşmasını ve medyan yaşın yükselmesini tartışmaktadır. Eğitim düzeyinin, özellikle de kadınların eğitiminin artması, dünya genelinde doğum oranlarını etkileyen en güçlü sosyoekonomik faktör olarak kabul edilmektedir.

1. I. Nüfus artış hızının yüksek olması
II. Kişi başına düşen milli gelirin düşük olması
III. Sosyokültürel imkânların yüksek olması
IV. Medyan yaşın yüksek olması
V. İşsizlik oranının düşük olması
Yukarıdakilerden hangileri pronatalist nüfus politikası uygulayan ülkelerin özelliklerindendir?

A) I ve II
B) II ve IV
C) I ve III
D) III ve IV
E) I ve V

Cevap : A) I ve II

Açıklama :

2. Nüfus coğrafyasının birbiriyle ilgili iki önemli özel terimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nüfus politikaları ve doğurganlık hızı
B) Faal nüfus ve bağımlı nüfus
C) Artış hızı ve yaş grupları
D) Nüfus sıklığı ve nüfus dağılışı
E) Medyan yaş ve nüfus projeksiyonu

Cevap : D) Nüfus sıklığı ve nüfus dağılışı

Açıklama :

3. Türkiye’de 1965-2014 yılları arasında hangi nüfus politikası uygulanmıştır?

A) Pronatalist
B) Sosyalist
C) Objektif
D) Antinatalist
E) Naturalist

Cevap : D) Antinatalist

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti’nde 1923-1965 yılları arasında nüfusu artırıcı (Pronatalist) politika izlenmiş; 1965 yılında çıkarılan Nüfus Planlaması Kanunu ile birlikte nüfus artış hızını düşürücü (Antinatalist) ve aile planlamasını esas alan bir döneme girilmiştir. Bu politika 2014 yılına kadar (yeni söylemler başlayana kadar) resmi olarak devam etmiştir.

4. Aşağıdakilerden hangisi beşeri coğrafyada kullanılan analiz türlerindendir?

A) Zoolojik analizler
B) Duygusal analizler
C) Fonksiyonel ve ekolojik analiz
D) Gama analizleri
E) Işımsal analizler

Cevap : C) Fonksiyonel ve ekolojik analiz

Açıklama : Coğrafi araştırmalarda kullanılan üç temel analiz/yaklaşım türü vardır: 1. Mekânsal (Lokasyonel) Analiz, 2. Ekolojik Analiz (İnsan-Çevre ilişkisi), 3. Bölgesel (Fonksiyonel) Analiz. “Fonksiyonel ve ekolojik analiz” beşeri coğrafyanın temel metodolojisidir.

5. Türkiye’de il bazlı nüfus projeksiyonları kaç yılına kadar hazırlanmıştır?

A) 2090
B) 2075
C) 2050
D) 2115
E) 2025

Cevap : E) 2025

Açıklama : TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), Türkiye geneli için 2075 veya 2080’e kadar projeksiyonlar yapsa da; “İl Bazlı” detaylı nüfus projeksiyonları genellikle daha kısa vadeli planlanır ve güncellenir. Ders kaynaklarında ve TÜİK’in yakın dönem raporlarında iller için belirlenen projeksiyon hedef yılı “2023” veya “2025” olarak geçmektedir. (Genel projeksiyon 2075 olsa da il bazlı olanı ayırt etmek gerekir).

6. Aşağıdakilerden hangisi gelişmiş ülkelerin nüfus yapısı ile ilgili değildir?

A) Yaşlı nüfus oranı yüksektir.
B) Ölüm oranı düşüktür.
C) 0-14 yaş grubu nüfusu sayısı yüksektir.
D) Doğal nüfus artış hızları düşüktür.
E) Nüfus kendini yenileme yetisinden uzaktır.

Cevap : C) 0-14 yaş grubu nüfusu sayısı yüksektir.

Açıklama : Gelişmiş ülkelerde doğum oranları çok düşüktür. Bu nedenle çocuk nüfus (0-14 yaş) oranı düşüktür ve nüfus giderek yaşlanmaktadır. C şıkkındaki “0-14 yaş grubu yüksektir” ifadesi gelişmemiş ülkelere ait bir özelliktir.

7. Aşağıdakilerden hangisi coğrafyanın ilişkili olduğu bilim dalları arasında yer almaz?

A) Astroloji
B) Sosyoloji
C) Meteoroloji
D) Ekonomi
E) Antropoloji

Cevap : A) Astroloji

Açıklama : Coğrafya; Sosyoloji, Meteoroloji, Ekonomi, Antropoloji, Tarih gibi pozitif ve sosyal bilimlerle sıkı ilişki içindedir. Ancak “Astroloji” (yıldız falı/burçlar) bir bilim dalı değildir ve coğrafyanın ilgi alanına girmez. (Astronomi ile karıştırılmamalıdır, Astronomi bilimdir).

8. Optimum nüfus teorisi aşağıdakilerden hangisini savunur?

A) Nüfusun sürekli azalması gerektiğini
B) Gıda üretiminin nüfusu belirlediğini
C) Teknolojinin nüfusu belirlediğini
D) Kaynaklar ile nüfus arasında denge olması gerektiğini
E) Nüfusun sürekli artması gerektiğini

Cevap : D) Kaynaklar ile nüfus arasında denge olması gerektiğini

Açıklama : Optimum Nüfus Teorisi, bir ülkedeki mevcut kaynakların ve üretim kapasitesinin, o ülkede yaşayan insanlara en yüksek yaşam standardını sağlayabileceği ideal (optimum) bir nüfus büyüklüğü olduğunu savunur. Yani kaynaklar ile nüfus arasında bir “denge” olmalıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi demografik dönüşümün üçüncü aşamasında doğum oranlarının durumunu ifade etmektedir?

A) Yatay büyüme gösterir.
B) Sabit kalır.
C) Düşmeye başlar.
D) Yükselmeye başlar.
E) Dalgalanır.

Cevap : C) Düşmeye başlar.

Açıklama : Demografik Dönüşüm Modeli’ne göre; 1. Aşama (Yüksek Doğum-Ölüm), 2. Aşama (Yüksek Doğum-Düşen Ölüm = Nüfus Patlaması), 3. Aşama’da ise sanayileşme ve kentleşmeyle birlikte “Doğum Oranları Düşmeye Başlar” ve nüfus artış hızı yavaşlar.

10. Yaşlı nüfusun fazla olduğu ülkelerde hangi hizmet daha fazla önem kazanır?

A) Sağlık
B) Eğitim
C) Tarım
D) Endüstri
E) Turizm

Cevap : A) Sağlık

Açıklama : Nüfusun yaşlandığı toplumlarda (Japonya, Almanya vb.) kronik hastalıklar ve bakım ihtiyacı artar. Bu nedenle “Sağlık Hizmetleri” (Geriatri), sosyal güvenlik ve bakım hizmetleri en kritik ve maliyetli alan haline gelir.

11. Çok genel tabiriyle, geleceğe yönelik nüfus tahminleri aşağıdaki demografik terimlerin hangisiyle ifade edilir?

A) Nüfus projeksiyonu
B) Nüfus yoğunluğu
C) Nüfus planlaması
D) Nüfus artışı
E) Nüfusun yaşlanması

Cevap : A) Nüfus projeksiyonu

Açıklama : Mevcut nüfus trendlerinden (doğum, ölüm, göç) yola çıkarak gelecekteki nüfusun miktarını ve yapısını tahmin etme işlemine “Nüfus Projeksiyonu” denir.

12. I. Finlandiya – Pronatalist
II. Almanya – Antinatalist
III. Hollanda – Antinatalist
Yukarıdaki ülkelerin hangisinde veya hangilerinde uygulanması tavsiye edilen nüfus politikası doğru olarak verilmiştir?

A) Yalnız III
B) Yalnız II
C) I ve II
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : D) Yalnız I

Açıklama : Avrupa ülkeleri (Finlandiya, Almanya, Hollanda) yaşlanan nüfusları nedeniyle genel olarak nüfusu artırıcı (Pronatalist) politikalar izlerler veya bu yönde teşvik verirler.
I. Finlandiya – Pronatalist (Doğru)
II. Almanya – Antinatalist (Yanlış, Almanya şiddetle pronatalisttir çünkü nüfusu azalmaktadır)
III. Hollanda – Antinatalist (Yanlış, pronatalist veya durağandır).
Bu nedenle sadece I doğrudur.

13. Nüfus projeksiyonları yapılırken çeşitli istatistiksel yöntemler kullanılmaktadır. Daha önce yapılmış sayım sonuçlarının kullanılarak ara bir yıldaki nüfus değerini hesaplama işlemine ne ad verilmektedir?

A) Ekstrapolasyon
B) Evaporasyon
C) İnterpolasyon
D) İncremental
E) Anterpolasyon

Cevap : C) İnterpolasyon

Açıklama : İki bilinen değer (örneğin 2000 ve 2010 sayımları) arasındaki bilinmeyen bir değerin (örneğin 2005 yılı nüfusu) hesaplanmasına “İnterpolasyon” (Ara Değer Bulma) denir. Geleceğe yönelik tahmin ise “Ekstrapolasyon”dur.

14. Aşağıdakilerden hangisi nüfus coğrafyasının gelişiminde ilk aşamada etkili olan isimlerden değildir?

A) H. Doerres
B) J. Beaujeu Gariner
C) Yu. G. Saushkin
D) G. Trewarta
E) H. Bobek

Cevap : E) H. Bobek

Açıklama :

15. Aşağıdakilerden hangisi doğum oranlarını etkileyen faktörlerden biridir?

A) Ekolojik sistem
B) İklim değişiklikleri
C) Topografya
D) Tarımsal yapı
E) Eğitim düzeyi

Cevap : E) Eğitim düzeyi

Açıklama : Doğum oranlarını (doğurganlığı) etkileyen en temel ve belirleyici faktörler sosyo-ekonomiktir. Bunların başında “Eğitim Düzeyi” (özellikle kadınların eğitimi) gelir. Eğitim seviyesi arttıkça, evlenme yaşı yükselir ve doğum oranları düşer. Tarımsal yapı da etkilidir ancak modern demografide eğitim en güçlü değişkendir.

16. Toplam nüfus miktarının nispeten fazla olduğu, doğum ve ölüm oranlarının kontrol altına alındığı veya alınmaya başladığı demografik özelliğe sahip ülke grubu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yüksek gelirli
B) Gelişmekte olan
C) Geri kalmış
D) Düşük gelirli
E) Çok gelişmiş

Cevap : B) Gelişmekte olan

Açıklama : “Gelişmekte Olan Ülkeler” (Türkiye, Brezilya vb.); demografik dönüşümün ortasındadır. Nüfusları kalabalıktır, ölüm oranları düşmüştür ve doğum oranlarını da kontrol altına almaya (düşürmeye) başlamışlardır.

17. Demografik Dönüşüm Kuramı’na göre günümüzde hangi ülke grubu doğurganlık ve ölümlülük hızlarının en yüksek seviyede olduğu süreci yaşamaktadır?

A) Orta gelirli
B) Gelişmiş
C) Yüksek gelirli
D) Gelişmekte olan
E) Geri kalmış

Cevap : E) Geri kalmış

Açıklama : Demografik dönüşümün 1. aşaması olan “Yüksek Doğum ve Yüksek Ölüm” oranları, günümüzde sadece en az gelişmiş (Geri Kalmış) kabile toplumlarında veya çok yoksul ülkelerde görülmektedir.

18. Modern anlamda yapılmış ilk nüfus çalışması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yaratılışın Sorgulanması
B) Nüfus İlkeleri Üzerine Bir Deneme
C) Ulusların Zenginliği
D) Kanunların Ruhu
E) Organismus Teorisi

Cevap : B) Nüfus İlkeleri Üzerine Bir Deneme

Açıklama : Thomas Robert Malthus’un 1798 yılında yayımladığı “Nüfus İlkeleri Üzerine Bir Deneme” (An Essay on the Principle of Population) adlı eseri, nüfus artışı ile kaynaklar arasındaki ilişkiyi inceleyen ilk modern ve sistematik nüfus teorisi çalışması kabul edilir.

19. Nüfus coğrafyasının gelişiminde hangi aşamada nicel yöntemlerin uygulanması ve nüfusun mekânsal yapısını anlama çabaları üzerinde durulmuştur?

A) 3.
B) 2.
C) 1.
D) 4.
E) 5.

Cevap : B) 2.

Açıklama :

20. Düşük gelişmişlik seviyesinde olan ya da geri kalmış ülkelerin temel sorunlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yaşlı nüfus oranının yüksek olması
B) Doğum oranlarının yüksek olması
C) Nüfus artış hızlarının düşük olması
D) Medyan yaşın yüksek olması
E) Ölüm oranlarının düşük olması

Cevap : B) Doğum oranlarının yüksek olması

Açıklama : Geri kalmış ülkelerin en büyük demografik sorunu, kontrolsüz ve “Yüksek Doğum Oranları”dır. Bu durum; hızlı nüfus artışına, genç bağımlı nüfus yüküne, kaynak yetersizliğine ve kalkınmanın yavaşlamasına neden olur. (Diğer şıklar gelişmiş ülkelerin özellikleridir).