Klimatoloji (Basınç, Rüzgâr, Nem) 2024-2025 Vize Soruları

Genel Atmosfer Sirkülasyonu ve Basınç Kuşakları

Dünya üzerindeki basınç dağılışını belirleyen temel faktörler; yeryüzünün farklı ısınma-soğuma süreçleri, topoğrafya özellikleri, farklı yüzey yapıları ve yerçekimi kuvvetinin enlemlere göre değişimidir. Atmosfer sirkülasyonunun ana motoru, Ekvator’daki enerji fazlası ile kutuplardaki enerji açığı arasındaki sıcaklık dağılışını dengelemektir. Bu denge arayışı, Ekvatordan kutuplara doğru üç temel hücrenin oluşmasına yol açar: Hadley Hücresi (0°-30°), Orta Enlem (Ferrel) Hücresi (30°-60°) ve Polar Hücre (60°-90°).

Basınç kuşakları ise oluşumlarına göre ikiye ayrılır. Ekvatoral Alçak Basınç ve Kutup Yüksek Basıncı “Termik” kökenli iken; 30° enlemlerindeki Subtropikal Yüksek Basınç ve 60° enlemlerindeki Polar Cephe Alçak Basınç kuşakları “Dinamik” kökenlidir. Eş zamanlı basınç ölçümlerine dayalı olarak hazırlanan Sinoptik Basınç Haritaları, bu sistemlerin anlık durumunu izlememize olanak tanır.

Alçak ve Yüksek Basınç Dinamikleri

Siklonlar (Alçak Basınç) ve Antisiklonlar (Yüksek Basınç), dikey ve yatay hava hareketleriyle birbirinden ayrılır. Siklonlarda hava hareketi merkezde yükselici (konveksiyonel) bir özellik gösterirken, yeryüzünde çevreden merkeze doğru (konverjans) toplanır. Kuzey Yarım Küre’de siklonlar saat yönünün tersine hareket eder. Buna karşın Antisiklonlarda hava hareketi alçalıcı (sübsidans) ve merkezden çevreye (diverjans) doğrudur. Termik kökenli antisiklonlar zemindeki aşırı soğuma ile oluşurken, dinamik antisiklonlar genellikle sıcak çekirdekli sistemlerdir.

Rüzgârlar: Yerel Esintilerden Bölgesel Akımlara

Havanın veya nemin rüzgâr yoluyla yatay olarak taşınmasına adveksiyon denir. Rüzgârın esiş sıklığı “rüzgâr frekansı” ile ifade edilirken, en sık estiği yön hakim rüzgâr yönüdür. Yerel rüzgârlar ise günlük veya bölgesel şartlara bağlı gelişir:

• Meltemler: Dünya’nın günlük hareketine bağlı olarak kara-deniz veya dağ-vadi arasındaki günlük ısınma farklarından doğar.
• Sıcak Yerel Rüzgârlar: Akdeniz çevresinde esen Hamsin, Sirocco, Samyeli ve Lodos sıcak karakterlidir.
• Soğuk Yerel Rüzgârlar: Fransa üzerinden Akdeniz’e esen Mistral soğuk ve şiddetli bir rüzgârdır.
• Türkiye’nin Rüzgârları: Kuzeyden esen Yıldız ve Kuzeydoğu’dan esen Poyraz ile Güneybatı’dan esen Lodos ve Güneydoğu’dan esen Keşişleme (Samyeli) ülkemizin karakteristik rüzgârlarıdır.

Nem, Buharlaşma ve Hidrolojik Döngü

Suyun hidrosfer ile atmosfer arasındaki sürekli hareketine hidrolojik döngü denir. Buharlaşmayı artıran en önemli etkenler sıcaklık artışı ve hava hareketleriyken; yüksek mutlak nem ve yüksek basınç buharlaşmayı yavaşlatır. Bağıl nem oranı ise, mutlak nem miktarı değişmese bile hava basıncındaki (ve dolayısıyla sıcaklıktaki) değişimlerden doğrudan etkilenir.

Yoğuşma Ürünleri ve Sis Türleri

Sis, görüş mesafesini kısıtlayan en önemli klimatolojik olaydır; görüş mesafesinin 130 metre gibi düşük değerlere inmesi “kuvvetli sis” olarak tanımlanır. Sis oluşumu yerel topoğrafyadan etkilenir. Örneğin, nemli hava kütlelerinin dağ yamaçları boyunca yükselip soğumasıyla oluşan Orografik Sis (Yamaç Sisi), Türkiye’de özellikle Trabzon gibi Doğu Karadeniz illerinde sıkça görülür.

1. Yeryüzünün farklı bölgelerinde farklı basınç özelliklerinin görülme nedeni aşağıdaki maddelerden hangisinde yanlış olarak verilmiştir?

A) Okyanusların farklı oşinografik özelliklere sahip olması.
B) Farklı topoğrafya özelliklerinin görülmesi.
C) Farklı yüzey özelliklerinin olması.
D) Yerçekimi kuvvetinin Ekvatordan kutuplara doğru azalması
E) Yeryüzünün farklı ısınma ve soğuma süreçlerine sahip olması.

Cevap : A) Okyanusların farklı oşinografik özelliklere sahip olması.

Açıklama :

2. Kıyı-Deniz veya dağ-vadi meltemleri rüzgarın hangi değişimine göre ortaya çıkmaktadır?

A) Sürtünme kuvvetine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
B) Rüzgarın mevsimlik değişimleriyle ortaya çıkmaktadır.
C) Rüzgarın günlük hareketine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
D) Rüzgarın karmaşık değişikliklerine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
E) Rüzgarın yıllık değişimlerin bağı olarak ortaya çıkmaktadır.

Cevap : C) Rüzgarın günlük hareketine bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.

Açıklama : Meltemler (Kıyı-Deniz, Dağ-Vadi), Dünya’nın “günlük hareketi” sonucunda kara ve denizlerin veya dağ ve vadilerin gün içinde farklı ısınıp soğumasıyla oluşan, yönü gece ve gündüz değişen yerel rüzgarlardır.

3. Genel atmosfer sirkülasyonun temel nedeni aşağıdaki hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?

A) Ekvatorda aşırı ısınan hava ile kutuplarda aşırı soğuyan hava nedeniyle yerküre üzerinde oluşan sıcaklık dağılışını dengelemektedir.
B) Atmosferde yatay hava hareketleri ile dikey hava hareketleri arasımdaki dengesizliği gidermektedir.
C) Dünyanın dönüşü ile birlikte kara ve denizlerin dağılışı ve yükselti farkları neticesinde ortaya çıkan basınç farklılıklarını gidermektedir.
D) Basınç kuşakları nedeniyle sirkülasyon görülmektedir.
E) Dünyanın dönüşü nedeniyle onu saran gaz kütle de (atmosfer) hareket etmektedir.

Cevap : A) Ekvatorda aşırı ısınan hava ile kutuplarda aşırı soğuyan hava nedeniyle yerküre üzerinde oluşan sıcaklık dağılışını dengelemektedir.

Açıklama : Atmosfer sirkülasyonunun temel motoru “enerji dengesizliği”dir. Ekvatoral bölgedeki enerji fazlası (aşırı ısınma) ile kutuplardaki enerji açığı (aşırı soğuma) arasındaki ısı transferini sağlamak ve sıcaklığı dengelemek amacıyla genel atmosfer sirkülasyonu oluşur.

4. Aşağıda maddelerde coğrafi rüzgar yönü ile bu yöne verilen yerel adlara ait eşleştirmeler görülmektedir. Buna göre hangi eşleştirme yanlıştır?

A) Güneybatı – Lodos
B) Kuzeybatı – Karayel
C) Kuzey – Poyraz
D) Güney – Kıble
E) Güneydoğu – Keşişleme

Cevap : C) Kuzey – Poyraz

Açıklama : Türk rüzgar yönü isimlendirmelerinde; Kuzey yönü “Yıldız”, Kuzeydoğu yönü “Poyraz”dır. Şıkta “Kuzey – Poyraz” eşleştirmesi yapıldığı için yanlıştır. (Diğerleri doğrudur: GB-Lodos, KB-Karayel, G-Kıble, GD-Keşişleme/Samyeli).

5. Ekvatordan kutuplara doğru sırasıyla oluşan basınç kuşaklarınım arasında gelişen hücreler aşağıda hangi sırayla doğru olarak verilmiştir?

A) Hedley hücresi – Subtropikal hücre – Polar hücre
B) Hedley hücresi – Orta enlem hücresi – Polar hücre
C) Ekvatoral hücre – Subtropikal hücre – Orta enlem hücresi
D) Ekvator hücresi – Hedley hücresi- Polar hücre
E) Subtropikal hücre – Orta enlem hücresi – Polar hücre

Cevap : B) Hedley hücresi – Orta enlem hücresi – Polar hücre

Açıklama : Genel atmosfer sirkülasyonunda Ekvatordan kutuplara doğru üç temel hücre bulunur: 1. Hadley Hücresi (0°-30°), 2. Ferrel (Orta Enlem) Hücresi (30°-60°), 3. Polar (Kutup) Hücresi (60°-90°).

6. Aşağıdakilerden hangisi yatay hava hareketini tanımlamak için kullanılan bir ifadedir?

A) Adveksiyon
B) Konveksiyon
C) Diverjans
D) Sübsidans
E) Türbülans

Cevap : A) Adveksiyon

Açıklama : Meteorolojide ısının veya nemin rüzgar yoluyla “yatay” olarak taşınmasına “Adveksiyon” denir. Konveksiyon ve Sübsidans dikey hareketleri ifade eder.

7. Görüş mesafesinin 130 m. olduğu bir yerde hangi sis hadisesi vardır denebilir?

A) Radyasyon sisi
B) Hafif sis
C) Kuvvetli sis
D) Cephe sisi
E) Adveksiyon sisi

Cevap : C) Kuvvetli sis

Açıklama : Meteorolojik sınıflandırmada görüş mesafesi 1 km’nin altına düştüğünde “sis” oluşmuş sayılır. Görüş mesafesinin 200 metrenin (bazı kaynaklarda 50m) altına düştüğü durumlar ise “Yoğun” veya “Kuvvetli Sis” (Dense Fog) olarak adlandırılır. 130 metre görüş mesafesi kuvvetli sise işarettir.

8. Rüzgarın belli bir yönden esiş sıklığına ne denir?

A) Hakim rüzgar
B) Rüzgar frekansı
C) Rüzgar hamlesi
D) Rüzgar gülü
E) Kuvvetli rüzgar

Cevap : B) Rüzgar frekansı

Açıklama : Rüzgarın belirli bir yönden ne kadar sıklıkla (sayıca veya oran olarak) estiğini ifade eden kavrama “Rüzgar Frekansı” denir. En çok estiği yöne ise “Hakim Rüzgar Yönü” denir.

9. Siklonlarda hava hareketi ..(I)… yani …(II)… bir özellik gösterir. Yeryüzünde ise hareket….(III)… doğrudur.
Yukarıdaki boşluklara sırasıyla gelmesi gereken ifadeler aşağıdaki hangi madde de doğru olarak verilmiştir?

A) I:alçalıcı, II:konveksiyone, III:yukarıdan aşağıya
B) I:yükselici, II:türbülans, III:zeminden yukarıya
C) I:yükselici, II:konveksiyonel, III:çevreden merkeze
D) I:yükselici, II:konveksiyonel, III:merkezden çevreye
E) I:alçalıcı, II:sübsidans III:merkezden çevreye

Cevap : C) I:yükselici, II:konveksiyonel, III:çevreden merkeze

Açıklama : Siklonlar (Alçak Basınç Alanları), çevreden merkeze doğru (konverjans) toplanan ve merkezde “yükselen” (konveksiyonel) hava hareketlerine sahiptir. Antisiklonlarda ise hareket merkezden çevreye ve alçalıcıdır.

10. Aşağıdakilerden hangisi buharlaşmayı arttıran etkenlerden biri değildir?

A) Bitki örtüsünün varlığı
B) Mutlak nemin yüksek olması
C) Basıncın artması
D) Hava hareketlerinin varlığı
E) Sıcaklık artışı

Cevap : B) Mutlak nemin yüksek olması

Açıklama : Havadaki mevcut nem miktarı (mutlak nem) ne kadar yüksekse, havanın neme doygunluğu o kadar artar ve buharlaşma kapasitesi “azalır”. Diğer faktörler (Sıcaklık, Rüzgar/Hava hareketi) buharlaşmayı artırırken, yüksek nem ve yüksek basınç buharlaşmayı zorlaştırır.

11. Zeminde ısınarak yükselen havanın göstereceği etki aşağıdaki maddelerden hangisinde yanlış olarak verilmiştir?

A) Zeminde konverjans oluşturur.
B) Zeminde alçak basınç oluşturur.
C) Kuzey yarım kürede zeminde saat istikametinin tersi dönüş hareketi oluşturur.
D) Zeminde diverjans etkisi oluşturur.
E) Zeminde konveksiyon oluşturur.

Cevap : D) Zeminde diverjans etkisi oluşturur.

Açıklama : Isınan hava yükselir (Alçak Basınç). Alçak basınç alanlarında yerdeki hava hareketi çevreden merkeze doğru toplanma yani “Konverjans” şeklindedir. “Diverjans” (dağılma) hareketi, alçalıcı hava hareketlerinin olduğu Yüksek Basınç alanlarında görülür. Bu nedenle D şıkkı yanlıştır.

12. Suyun faz değiştirerek hidrosfer ile atmosfer arasındaki hareketini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yoğuşma
B) Buharlaşma
C) Hidrolojik döngü
D) Yağış
E) Evapotranspirasyon

Cevap : C) Hidrolojik döngü

Açıklama : Suyun katı, sıvı ve gaz halleri arasında dönüşerek yeryüzü (hidrosfer/litosfer) ile atmosfer arasında sürekli dolaşmasına “Su Döngüsü” veya “Hidrolojik Döngü” denir.

13. Aşağıdakilerden hangisi Akdeniz çevresinde esen sıcak yerel rüzgarlardan biri değildir?

A) Hamsin
B) Mistral
C) Samyeli
D) Lodos
E) Sirocco

Cevap : B) Mistral

Açıklama : Hamsin, Samyeli, Lodos ve Sirocco; güney sektörlü oldukları için Akdeniz havzasında sıcak karakterli rüzgarlardır. “Mistral” ise Fransa’dan Akdeniz’e doğru esen, kuzey sektörlü, soğuk ve şiddetli bir yerel rüzgardır.

14. Sadece basınç farkına (barometrik gradyan) bağlı olarak esen rüzgara verilen isim aşağıdaki şıklardan hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) İzobar rüzgarı
B) Geostrofik rüzgar
C) Ageostrofik rüzgar
D) Bileşke rüzgarı
E) Gradyan rüzgarı

Cevap : C) Ageostrofik rüzgar

Açıklama :

15. Kısa süreli (günlük) yerel rüzgarların oluşum mekanizması aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Topografik yükselti farkına bağlı olarak gelişmektedirler.
B) Farklı ısınma ve soğuma süreçlerine bağlı olarak gelişmektedirler.
C) Orta enlemlerde sık görülmektedirler.
D) Mevsimsel farklılıklara bağlı olarak oluşmaktadırlar.
E) Genel atmosfer sirkülasyonunun yerel şartlara bağlı olarak değişmesi neticesinde oluşmaktadırlar.

Cevap : B) Farklı ısınma ve soğuma süreçlerine bağlı olarak gelişmektedirler.

Açıklama : Meltemler gibi günlük yerel rüzgarlar; kara ve denizin veya dağ ve vadinin gün içinde farklı ısınma kapasitelerine (ısınma ve soğuma süreçlerine) sahip olmasından kaynaklanan basınç farklarıyla oluşur.

16. Dünyada eş zamanlı yapılan basınç ölçümlerine dayalı olarak çizilen basınç haritalarına verilen isim aşağıdaki maddelerden hangisinde doğru olarak ifade edilmiştir?

A) Sinoptik basınç haritaları
B) Basınç gradyanı haritaları
C) Yer ve üst atmosfer haritaları
D) Barometrik eğim haritaları
E) İzobar haritaları

Cevap : A) Sinoptik basınç haritaları

Açıklama : Geniş bir alanda, aynı anda (eş zamanlı) yapılan meteorolojik ölçümlerin (basınç, sıcaklık vb.) işlendiği ve hava durumunun bütüncül olarak görüldüğü haritalara “Sinoptik Haritalar” denir.

17. Aşağıdaki tanımlardan hangisi yanlıştır?

A) Termik doğuşlu antisiklonlarda zeminden ısınma etkili olmaktadır.
B) Dikey yöndeki hava hareketlerinin tümüne konveksiyon denir.
C) Güney Yarım Kürede antisiklon hareketi saat istikametinin tersi yönündedir.
D) Kuzey Yarım Kürede siklon hareketi saat istikametinin tersi yönündedir.
E) Dinamik doğuşlu antisiklonlar aynı zamanda sıcak çekirdekli antisiklonlardır.

Cevap : A) Termik doğuşlu antisiklonlarda zeminden ısınma etkili olmaktadır.

Açıklama : “Antisiklon” Yüksek Basınç demektir. Termik kökenli Yüksek Basınç alanları (örneğin Kutuplar veya kışın Sibirya), zeminin aşırı “soğuması” sonucu havanın yoğunlaşarak çökmesiyle oluşur. Zeminden ısınma, Termik Alçak Basınç (Siklon) oluşturur. Bu nedenle A şıkkı yanlıştır.

18. Dinamik basınç kuşakları dünya üzerinde hangi alanlara karşılık gelmektedir?

A) Ekvatoral kuşak ve Subtropikal kuşağa
B) Subtropikal kuşak ve kutup kuşağına
C) Subtropikal kuşak ve Polar cephe kuşağına
D) Ekvator ve kutup kuşağına
E) Polar cephe ve Ekvatoral kuşağa

Cevap : C) Subtropikal kuşak ve Polar cephe kuşağına

Açıklama : Dünya üzerindeki basınç kuşaklarından Termik kökenli olanlar Ekvator (Termik AB) ve Kutuplardır (Termik YB). Dinamik kökenli (Dünya’nın dönüşüne bağlı) olanlar ise 30° enlemlerindeki “Subtropikal Yüksek Basınç” ve 60° enlemlerindeki “Polar Cephe (Subpolar) Alçak Basınç” kuşaklarıdır.

19. Aşağıdaki yerlerden hangisinde Orografik Sis görülme olasılığı yüksektir?

A) Trabzon
B) İzmit
C) Tekirdağ
D) Samsun
E) Adana

Cevap : A) Trabzon

Açıklama : Orografik sis (Yamaç Sisi), nemli hava kütlelerinin bir dağ yamacı boyunca yükselerek soğuması sonucu oluşur. Trabzon, denize paralel ve kıyıdan hemen yükselen Kuzey Anadolu Dağları’na sahip olduğu için, denizden gelen nemli havanın yamaç boyunca yükselip sis oluşturmasına (Orografik Sis) en müsait coğrafyadır.

20. Aşağıdakilerden hangisi mutlak nem miktarı değişmese de bağıl nem oranını değiştiren etkenlerden biridir?

A) Bitki örtüsü
B) Toprak nemi
C) Rüzgar
D) Basınç
E) Su yüzeyinin varlığı

Cevap : D) Basınç

Açıklama : Bağıl nem, mutlak nemin maksimum neme (kapasiteye) oranıdır. Kapasite ise sıcaklığa bağlıdır. Basınç değişimi (özellikle dikey hava hareketlerinde adyabatik olarak) sıcaklığı değiştirir. Hava yükselip basınç azaldığında soğur, kapasitesi düşer ve mutlak nem (karışım oranı) sabit kalsa bile “Bağıl Nem” artar. (Diğer şıklar genellikle ortama nem/su buharı katarak mutlak nemi de değiştirirler).