Makine ve Teçhizat-1 2025-2026 Final Soruları

Makine Elemanlarında Bağlantı Teknolojileri

Makine tasarımının temelini oluşturan bağlantı elemanları, kullanım amaçlarına göre “çözülebilen” ve “çözülemeyen” olmak üzere iki ana kategoride incelenir. Çözülebilen bağlantılar; parçalara zarar vermeden defalarca sökülüp takılabilen cıvata-somun, kama, pim ve perno gibi elemanları kapsar. Buna karşılık kaynak, lehim, perçin ve yapıştırma gibi yöntemler çözülemeyen bağlantılar sınıfına girer; çünkü bu bağlantıların sökülmesi parçaların fiziksel bütünlüğüne zarar verir. Özellikle cıvata-somun bağlantılarında titreşim ve darbe nedeniyle oluşabilecek gevşemeleri önlemek için yaylı rondela, kontra somun veya gupilya gibi emniyet elemanları kullanılır. Tork anahtarı ise bu bağlantıların doğru sıkılıkta yapılmasını sağlayan bir ölçü aletidir, ancak bir kilitleme yöntemi değildir.

Mekanik Prensipler: Tork ve Hareket

Mekanikte bir kuvvetin bir cismi bir eksen etrafında döndürme etkisine Tork (Moment) adı verilir. Matematiksel olarak T = F \cdot d formülü ile ifade edilen tork; uygulanan kuvvet (F) ile kuvvet kolunun (d) çarpımıdır. Dönen parçaların sürtünmesini azaltmak ve hareketi kolaylaştırmak amacıyla kullanılan rulmanlar (yuvarlanmalı yataklar), kayma sürtünmesini yuvarlanma sürtünmesine dönüştürerek enerji verimliliğini maksimize ederler. Mil-göbek bağlantılarında ise kamalı, konik veya sıkma geçme gibi yöntemlerle güç aktarımı sağlanır.

Enerji Üretimi ve Çevresel Etkiler

Fiziksel anlamda enerji, iş yapabilme yeteneği veya kapasitesi olarak tanımlanır. Günümüzde enerji kaynakları yenilenebilir (güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal) ve yenilenemez (doğalgaz, kömür, petrol) olarak ikiye ayrılır. Fosil yakıtların kullanımı, küresel iklim krizinin en büyük tetikleyicisi olan sera gazı emisyonlarının (özellikle CO_2) artışına neden olur. Tam yanma reaksiyonları sonucunda karbondioksit (CO_2) ve su (H_2O) açığa çıkarken, eksik yanma zehirli karbonmonoksit (CO) gazına yol açar. Jeotermal enerji gibi sürdürülebilir kaynaklar ise sadece volkanik bölgelerle sınırlı kalmayıp, derin sondaj teknikleriyle geniş bir coğrafyada ısıtma ve elektrik üretimi amaçlı kullanılabilir.

Üretim Yöntemleri ve Malzeme Bilimi

Endüstriyel üretimde kaynak işlemi, malzemelerin ısı, basınç veya her ikisi kullanılarak kalıcı olarak bütünleştirilmesidir ve temelde ergitme (füzyon) ve katı hal kaynakları olarak ikiye ayrılır. Lehimleme ise daha düşük sıcaklıklarda gerçekleştirilir; 450°C’nin altındaki işlemler “yumuşak lehimleme” olarak adlandırılır ve genellikle elektronik devrelerde tercih edilir. Malzeme seçimi noktasında polimerler (plastikler) elektrik yalıtkanlıkları ile öne çıkar. Isıtıldığında yumuşayıp tekrar şekillendirilebilen plastiklere termoplastikler denirken, bir kez şekil aldıktan sonra tekrar işlenemeyenlere termosetler denir. Ham petrolün işlenmesi ise rafinerilerde farklı kaynama noktalarına dayalı damıtma (distilasyon) yöntemiyle gerçekleştirilir.

Akışkan Gücü: Hidrolik ve Pnömatik Sistemler

Makineler tahrik kaynaklarına göre elektrikli, hidrolik veya pnömatik olarak sınıflandırılır. Hidrolik sistemler, sıvı basıncıyla (genellikle yağ) yüksek kuvvetlerin iletimini sağlar ve sistemdeki aşınmayı önlemek için partikülleri tutan filtrelerin kullanımı hayati önem taşır. Pnömatik sistemler ise sıkıştırılmış hava kullanır. Bu sistemlerde havanın içindeki nemin giderilmesi için kurutucular kullanılır; çünkü nem, valf ve silindirlerde korozyona (paslanmaya) neden olur. Son olarak, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) açısından makine tasarımında ergonomi, koruyucu muhafazalar ve acil durum butonları zorunluluk arz ederken, makinenin genel gövde rengi güvenlik fonksiyonu dışındaki estetik bir tercihtir.

1. Aşağıdakilerden hangisi çözülebilen bir bağlantı türüdür?

A) Kaynak
B) Yapıştırma
C) Lehim
D) Perçin
E) Cıvata-somun

Cevap : E) Cıvata-somun

Açıklama : Makine elemanlarında bağlantılar “Çözülebilen” ve “Çözülemeyen” olarak ikiye ayrılır.
– Çözülemeyen Bağlantılar: Söküldüğünde parçalarda hasar oluşturan bağlantılardır (Kaynak, Lehim, Perçin, Yapıştırma).
– Çözülebilen Bağlantılar: Parçalara zarar vermeden defalarca sökülüp takılabilen bağlantılardır. Cıvata-somun, kama, pim ve perno bu gruptadır.

2. Bir kuvvetin döndürme etkisi aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilir?

A) İvme
B) Kütle
C) Hız
D) Çevre
E) Tork

Cevap : E) Tork

Açıklama : Fizikte ve mekanikte, bir kuvvetin bir cismi bir eksen etrafında döndürme eğilimine/etkisine “Tork” (Moment) denir. Tork = Kuvvet x Kuvvet Kolu formülüyle hesaplanır. Motorların gücünü tekerleklere ileten döndürme kuvveti de torktur.

3. Aşağıdakilerden hangisi enerji üretiminin çevresel etkilerinden biridir?

A) Toprak verimliliğinin yükselmesi
B) Biyoçeşitliliğin artması
C) Fosil yakıtların doğrudan gübre olarak kullanılması
D) Sera gazı emisyonlarının artışı
E) Su tüketiminin azalması

Cevap : D) Sera gazı emisyonlarının artışı

Açıklama : Fosil yakıtlara (kömür, petrol, doğalgaz) dayalı enerji üretimi, yanma sonucu atmosfere büyük miktarda Karbondioksit (CO2) salar. Bu durum “Sera Gazı Emisyonlarının Artışı”na ve dolayısıyla küresel ısınmaya neden olur. Bu, enerji üretiminin en büyük negatif çevresel etkisidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi “enerjiyi” en doğru şekilde tanımlar?

A) Maddelerin kütle kazanmasıdır.
B) İş yapabilme yeteneğidir.
C) Sadece sıcaklık değişimidir.
D) Suyun akışıyla ilgilidir.
E) Hareketin durmasıdır.

Cevap : B) İş yapabilme yeteneğidir.

Açıklama : Fizikte enerjinin en temel ve klasik tanımı: “İş yapabilme yeteneği veya kapasitesidir.” Bir sistemin enerjiye sahip olması, o sistemin bir kuvvet uygulayarak bir cismi hareket ettirebileceği (iş yapabileceği) anlamına gelir.

5. Aşağıdakilerden hangisi yumuşak lehimlemenin özelliklerindendir?

A) Erime sıcaklığı 450°C’nin üzerindedir.
B) Kalıcı bağlantı sağlamaz.
C) Genellikle elektronik devrelerde kullanılır.
D) Mekanik dayanımı çok yüksektir.
E) Yüksek sıcaklıklarda uygulanır.

Cevap : C) Genellikle elektronik devrelerde kullanılır.

Açıklama : Lehimleme sıcaklığına göre ikiye ayrılır:
1. Yumuşak Lehimleme: 450°C’nin altında yapılır. Mekanik dayanımı düşüktür ancak elektrik iletkenliği iyidir. Bu yüzden elektronik devrelerde kullanılır.
2. Sert Lehimleme: 450°C’nin üzerinde yapılır, dayanımı yüksektir.

6. Hidrolik sistemlerde kullanılan filtrelerin temel işlevi nedir?

A) Sistemdeki partikülleri tutarak aşınmayı azaltmak
B) Sızdırmazlığı sağlamak
C) Sıvının basıncını artırmak
D) Sıvının sıcaklığını düşürmek
E) Sıvının akış yönünü değiştirmek

Cevap : A) Sistemdeki partikülleri tutarak aşınmayı azaltmak

Açıklama : Hidrolik sistemler kirliliğe karşı çok hassastır. Yağın içindeki metal talaşları, toz veya kirler hassas valfleri ve pompaları bozar. Filtreler, bu yabancı maddeleri (partikülleri) tutarak sistemin temiz kalmasını sağlar ve elemanların ömrünü uzatır.

7. Tam yanma sonucu aşağıdakilerden hangisi açığa çıkar?

A) Azot oksitler (NOx)
B) Kurum-Karbon (C)
C) Karbondioksit (CO₂) ve su (H₂O)
D) Karbon monoksit (CO)
E) Kükürt dioksit (SO₂)

Cevap : C) Karbondioksit (CO₂) ve su (H₂O)

Açıklama : Hidrokarbon yakıtların (CxHy) oksijenle “Tam Yanması” durumunda, yakıtın içindeki tüm karbon (C) karbondioksite (CO₂), tüm hidrojen (H) ise suya (H₂O) dönüşür. Eğer yanma “Eksik” olursa, zehirli Karbon monoksit (CO) veya Kurum (C) oluşur.

8. Aşağıdakilerden hangisi çözülebilen bir mil-göbek bağlantı türü değildir?

A) Konik geçme
B) Kamalı bağlantı
C) Sıkma geçme
D) Sıkı geçme bağlantı
E) Esnek bağlantı

Cevap : E) Esnek bağlantı

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi Rulmanın temel görevidir?

A) Kuvveti artırmak
B) Sürtünmeyi azaltmak ve hareketi kolaylaştırmak
C) Güç iletmek
D) Elektrik iletmek
E) Isı yalıtımı sağlamak

Cevap : B) Sürtünmeyi azaltmak ve hareketi kolaylaştırmak

Açıklama : Rulmanlar (Yuvarlanmalı Yataklar), dönen miller ile sabit gövde arasına yerleştirilir. İçindeki bilye veya makaralar sayesinde kayma sürtünmesini yuvarlanma sürtünmesine dönüştürerek sürtünmeyi en aza indirir, enerji kaybını önler ve dönme hareketini kolaylaştırır.

10. Jeotermal enerji ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sadece volkanik bölgelerde kullanılır.
B) Sürdürülebilir bir enerji kaynağıdır.
C) Yenilenebilir enerji türlerinden biridir.
D) Yer altı ısısını kullanır.
E) Dördüncü nesil ısıtma ağlarında kullanılır.

Cevap : A) Sadece volkanik bölgelerde kullanılır.

Açıklama : Jeotermal enerji, yer kabuğunun altındaki ısıyı kullanır. Bu ısıya ulaşmak için volkanik bölge olması şart değildir; fay hatlarının olduğu bölgelerde veya derin sondaj teknikleriyle (Kızgın Kuru Kayaç vb.) volkanik olmayan alanlarda da jeotermal enerji elde edilebilir. Bu nedenle “Sadece volkanik bölgelerde kullanılır” ifadesi yanlıştır.

11. Aşağıdaki malzeme gruplarından hangisi elektrik yalıtkanıdır?

A) Alüminyum
B) Bakır
C) Çelik
D) Polimer
E) Bronz

Cevap : D) Polimer

Açıklama : Alüminyum, Bakır, Çelik ve Bronz birer metaldir ve metaller serbest elektronları sayesinde elektriği iyi iletirler. Polimerler (Plastikler) ise kovalent bağlı yapıları nedeniyle serbest elektron içermezler ve elektriği iletmezler, yani yalıtkandırlar (Kabloların dış kaplaması gibi).

12. Aşağıdakilerden hangisi yenilenebilir enerji kaynaklarından biri değildir?

A) Hidroelektrik
B) Rüzgâr
C) Doğalgaz
D) Jeotermal
E) Güneş

Cevap : C) Doğalgaz

Açıklama : Güneş, Rüzgâr, Hidroelektrik ve Jeotermal; doğada sürekli kendini yenileyen, tükenmeyen kaynaklardır. Doğalgaz ise bir fosil yakıttır; oluşumu milyonlarca yıl sürer ve rezervleri sınırlıdır, yani yenilenemez enerji kaynağıdır.

13. Aşağıdakilerden hangisi endüstriyel makinelerin enerji kaynağına göre sınıflandırılmasına örnektir?

A) Taşıma-İşleme-Montaj
B) Elektrik-Hidrolik-Pnömatik
C) Kesici-Şekil verici-Taşıyıcı
D) Manuel-Otomatik-Yarı otomatik
E) Freze-Matkap-Torna

Cevap : B) Elektrik-Hidrolik-Pnömatik

Açıklama : Makineler kullandıkları tahrik gücüne (enerjiye) göre sınıflandırılır:
– Elektrikli: Elektrik motoru ile çalışanlar.
– Hidrolik: Sıvı basıncı ile çalışanlar.
– Pnömatik: Hava basıncı ile çalışanlar.
Diğer şıklar işlevine veya kontrol tipine göre sınıflandırmadır.

14. Kaynak işleminin tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Malzemenin geçici olarak yapıştırılması
B) Malzemelerin eritilip tekrar soğutulması
C) Malzemelerin ısı, basınç veya her ikisiyle kalıcı olarak birleştirilmesi
D) Parçaların soğukta lehimlenmesi
E) Metallerin vidalanarak birleştirilmesi

Cevap : C) Malzemelerin ısı, basınç veya her ikisiyle kalıcı olarak birleştirilmesi

Açıklama : Kaynak (Welding); metal veya termoplastik malzemelerin, uygulama bölgesinde ısı ve/veya basınç kullanılarak, ilave malzeme katarak veya katmadan kalıcı (sökülemeyen) bir şekilde bütünleştirilmesi işlemidir.

15. Pnömatik sistemlerde kullanılan kurutucuların temel amacı nedir?

A) Hava akışını yönlendirmek
B) Hava basıncını artırmak
C) Havanın sıcaklığını düşürmek
D) Havadaki toz ve kirleri temizlemek
E) Havadaki nemi gidermek

Cevap : E) Havadaki nemi gidermek

Açıklama : Pnömatik sistemlerde sıkıştırılan hava ısınır ve soğurken içindeki su buharı yoğuşarak suya dönüşür. Bu su, sistemdeki valfleri ve silindirleri paslandırır. Kurutucular, basınçlı havanın içindeki bu nemi (suyu) alarak sisteme kuru hava gitmesini sağlar.

16. Petrolün rafinerilerde işlenmesi hangi yöntemle yapılır?

A) Kurutularak
B) Damıtma yoluyla
C) Donma noktasına getirilerek
D) Basınçla ezilerek
E) Yakılarak

Cevap : B) Damıtma yoluyla

Açıklama : Ham petrol, farklı kaynama noktalarına sahip hidrokarbonların karışımıdır. Rafinerilerde bu karışım, “Fraksiyonlu Damıtma” (Ayrımsal Damıtma) kulelerinde ısıtılır. Farklı sıcaklıklarda buharlaşan bileşenler (benzin, mazot, gaz yağı vb.) kulede ayrı ayrı toplanarak ayrıştırılır.

17. Termoplastikler aşağıdaki özelliklerden hangisine sahiptir?

A) Isıtıldığında yeniden şekillendirilebilir.
B) Metal iletkenliğine sahiptir.
C) Seramik özelliklidir.
D) Bir kez ısıtıldığında şekil alır ve tekrar işlenemez.
E) Kristal yapıdadır.

Cevap : A) Isıtıldığında yeniden şekillendirilebilir.

Açıklama : Polimerler (Plastikler) iki ana gruba ayrılır:
1. Termoplastikler: Isıtıldığında yumuşayan, soğuduğunda sertleşen ve bu işlemi defalarca tekrarlayarak yeniden şekillendirilebilen (geri dönüştürülebilen) plastiklerdir (Örn: PVC, PET).
2. Termosetler: Isıtılınca sertleşir ve bir daha şekil değiştirmezler (Yanarlar).

18. Aşağıdakilerden hangisi cıvata-somun bağlantılarında titreşim, darbe veya sıcaklık değişimleri nedeniyle meydana gelebilecek gevşemeyi önleme yöntemlerinden değildir?

A) Yaylı rondela kullanımı
B) Emniyet teli kullanımı
C) Taçlı somun ve gupilya kullanımı
D) Tork anahtarı kullanımı
E) Kontra somun kullanımı

Cevap : D) Tork anahtarı kullanımı

Açıklama : Rondela, emniyet teli, gupilya ve kontra somun; bağlantı yapıldıktan sonra somunun geri dönmesini fiziksel olarak engelleyen “Emniyet Sacı/Kilitleme” elemanlarıdır. Tork anahtarı ise bir montaj aletidir; cıvatanın ne kadar sıkıldığını ölçer. Doğru torkla sıkmak önemlidir ama tork anahtarı, gevşemeyi önleyen bir “parça” veya “kilitleme yöntemi” değildir.

19. Kaynak yöntemleri başlıca hangi iki ana grup altında toplanır?

A) Ergitme ve Katı Hal
B) Basınçlı ve Basınçsız
C) Termal ve Mekanik
D) Lazer ve Ultrasonik
E) Kimyasal ve Fiziksel

Cevap : A) Ergitme ve Katı Hal

Açıklama : Kaynak teknolojisinde temel sınıflandırma şöyledir:
1. Ergitme Kaynağı (Fusion Welding): Malzemenin eritilerek birleştirildiği yöntemler (Örn: Elektrik ark kaynağı, Gaz kaynağı).
2. Katı Hal Kaynağı (Solid State / Basınç Kaynağı): Malzemenin eritilmeden, basınç altında birleştirildiği yöntemler (Örn: Sürtünme kaynağı, Ultrasonik kaynak).

20. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi, iş sağlığı ve güvenliği açısından makine tasarımında dikkate alınmaz?

A) Uyarı sistemi
B) Ergonomi
C) Acil durum butonu
D) Gövde rengi
E) Koruyucu muhafaza

Cevap : D) Gövde rengi

Açıklama : İSG açısından tasarımda; tehlikeli bölgelerin kapatılması (Muhafaza), makinenin insana uyumu (Ergonomi), tehlike anında durdurma (Acil Stop) ve sesli/ışıklı ikazlar (Uyarı Sistemi) hayati önem taşır. Ancak makinenin “Gövde Rengi” (estetik açıdan), doğrudan bir güvenlik fonksiyonu değildir (Güvenlik renkleri hariç, genel renk tercihi İSG kriteri değildir).