Felsefe Tarihi Sorunları-1 2025-2026 Final Soruları

Antik Yunan: Doğanın ve İnsanın Keşfi

Felsefe tarihi, doğanın özündeki değişmez ilkeyi (Arkhe) arayan Milet Okulu ile başlar. “Doğa araştırmacıları” veya “fizikçiler” olarak anılan Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes, evreni mitolojik unsurlardan arındırarak rasyonel bir temelde açıklamaya çalışmışlardır. Ancak bu nesnel arayış, Sofistlerle birlikte yerini epistemolojik bir şüpheciliğe bırakmıştır. Gorgias, varlığın ve bilginin imkanını reddeden ünlü üçlü teziyle (“Hiçbir şey var olamaz; olsa da bilinemez; bilinse de anlatılamaz”) nihilizmin öncüsü olmuştur. Bu dönemde Sokrates, odağı doğadan insana çevirmiş; insanın sorgulayarak ve kendini bilerek ahlaki bir yetkinliğe (arete) ulaşabileceğini savunmuştur.

Platon ve Aristoteles: Sistematik Felsefenin Zirvesi

Platon, duyusal dünya ile idealar dünyasını birbirinden ayırarak felsefe tarihinin en büyük düalizmlerinden birini kurmuştur. Ona göre etrafımızdaki şeyler, gerçek varlıklar olan idealardan “pay alarak” (Methexis) var olurlar. Aristoteles ise bu soyut yapıyı daha kategorik ve sistemli bir hale getirmiştir. Aristoteles, insan etkinliklerini üç ana alana ayırır: Bilmek için bilmeyi ifade eden Theoria, eylemi temsil eden Praksis ve üretimi ifade eden Poiesis. Aristoteles’in bu devasa mantık külliyatını İslam dünyasına tanıtan ve sistemleştiren isim ise “Muallim-i Sani” (İkinci Öğretmen) Farabi olmuştur.

Orta Çağ ve Tümeller Tartışması

Orta Çağ felsefesinin en çetin sorunu olan “Tümeller Tartışması”, Porphyrios’un Isagoge adlı eserinde sorduğu sorularla başlamıştır. Cinslerin ve türlerin gerçek varlıklar mı yoksa sadece zihinsel isimler mi olduğu sorusu felsefeyi ikiye bölmüştür. Tümellerin zihinden bağımsız, gerçek varlıklar olduğunu savunan görüşe Gerçekçilik (Realizm) denirken; onların sadece isimlerden ibaret olduğunu savunanlara Nominalizm (Adcılık) denir. İslam dünyasında ise bu tür rasyonel arayışların dışında kalan, Tanrı’yı ve peygamberliği reddederek evrenin ezeli olduğunu savunan Dehriyye akımı (İbnü’r Ravendi gibi) dikkat çekicidir.

Modern Felsefe: Akıl ve Mekanizm

Modern felsefenin kurucusu René Descartes, doğayı Aristotelesçi ereksel (amaçsal) anlayıştan kopararak mekanik bir yapı olarak tanımlar. Descartes’a göre evren, matematiksel yasalara göre işleyen bir makinedir. Dualist bir yaklaşımla tözleri sonsuz (Tanrı) ve sonlu (Düşünen töz/Zihin ve Yer kaplayan töz/Madde) olarak üçe ayırır. Bu rasyonalist çizgiyi zirveye taşıyan Leibniz, evrenin bölünemez enerjik atomlardan (Monadlar) oluştuğunu savunur. Ayrıca düşünceleri evrensel bir sembolik dille ifade etmeyi amaçlayan Characteristica Universalis projesiyle modern mantığın temellerini atmıştır.

Empirizm: Deneyim ve Töz Eleştirisi

Kıta rasyonalizmine karşı İngiliz empirizmi, bilginin tek kaynağının deneyim olduğunu savunur. John Locke, zihnin boş bir levha (Tabula Rasa) olduğunu ve tüm idelerin duyusal veya zihinsel edimlerle oluştuğunu belirtir. Locke, nesnelerdeki nitelikleri birincil (nesnede) ve ikincil (öznede) olarak ayırırken; George Berkeley “Var olmak algılanmış olmaktır” diyerek bu ayrımı reddeder. Berkeley’e göre tüm idelerin kaynağı Tanrı’dır. David Hume ise süreci daha ileri taşıyarak idelerin kaynağının canlı izlenimler (impressions) olduğunu, bu izlenimlerin imgelem ve bellek aracılığıyla zihinde soluk idelere dönüştüğünü savunarak nedensellik kavramını sarsmıştır.

Helenistik Dönem ve Uygarlık Eleştirisi

Felsefe sadece bir teori değil, aynı zamanda bir yaşam tarzıdır. Helenistik dönemde Kinizm (Köpeksiler) okulu, tüm toplumsal normlara ve uygarlık değerlerine karşı çıkarak doğaya uygun, sade bir yaşamı savunmuştur. Epikürcüler ruhsal dinginliği ararken, Sokratesçi gelenek ise insanın ahlaki yetkinliğe ancak kendini ve hayatı sorgulayarak ulaşabileceğini vurgulayarak felsefeyi pratik bir etik zemine oturtmuştur.

1. Aşağıdakilerden hangisi Descartes’ın görüşü olamaz?

A) Ruh ile beden ayrıdır.
B) Doğa erekseldir.
C) Doğa mekaniktir.
D) Üç tür idea vardır.
E) Üç tür töz vardır.

Cevap : B) Doğa erekseldir.

Açıklama : Descartes, Aristotelesçi “ereksel” (amaçsal) doğa anlayışını reddeder. Ona göre doğa, matematiksel ve fiziksel yasalara göre işleyen dev bir makinedir (Mekanizm). Doğada bir amaç değil, zorunluluk vardır. Diğer şıklar (Dualizm, ide türleri ve tözler) Descartes felsefesinin temel taşlarıdır.

2. Aşağıdakilerden hangisi Aristoteles’in insani etkinlik alanı ayrımını ifade eder?

A) Dynamis, energeia, entellekheia
B) Logos, kronos, kheramata
C) Nous, psukhe, sophos
D) Theoria, praksis, poiesis
E) Arkhe, rizomata, spermata

Cevap : D) Theoria, praksis, poiesis

Açıklama : Aristoteles, insan bilgisini ve etkinliğini üç alana ayırır:
1. Theoria (Teori): Bilmek için bilmek (Felsefe, Matematik).
2. Praxis (Eylem): Yapıp etmeler, ahlak ve siyaset alanı.
3. Poiesis (Üretim): Bir ürün ortaya koyma, sanat ve zanaat.

3. “Doğa araştırmacısı” olarak bilinen üç filozof aşağıdakilerin hangisinde bir arada verilmiştir?

A) Thales, Anaksagoras, Pythagoras
B) Thales, Anaksimandros, Anaksimenes
C) Thales, Anaksimandros, Anaksagoras
D) Thales, Anaksimandros, Pythagoras
E) Thales, Anaksimenes, Anaksagoras

Cevap : B) Thales, Anaksimandros, Anaksimenes

Açıklama : Felsefe tarihinin ilk okulu olan “Milet Okulu” filozofları (Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes), doğanın ana maddesini (Arkhe) araştırdıkları için “Doğa Araştırmacıları” veya “Fizikçiler” olarak adlandırılırlar.

4. Berkeley açısından insan zihninde ilk idenin ortaya çıkışı aşağıdakilerden hangisine dayanır?

A) Töz
B) Akıl
C) Tanrı
D) Ruh
E) Madde

Cevap : C) Tanrı

Açıklama : George Berkeley, “Var olmak algılanmış olmaktır” der. Maddenin varlığını reddeder. İnsan zihni (ruhu) pasiftir; algıladığımız ideleri (duyumları) biz yaratamayız. Bu idelerin kaynağı ve onları zihnimize yerleştiren güç, sonsuz bir ruh olan Tanrı’dır.

5. “Isagoge” adlı kitabında ortaya koyduğu bir dizi soru ile tümeller sorununun başlatıcısı olarak kabul edilen filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pyrrhon
B) Platon
C) Protagoras
D) Porphyrios
E) Parmenides

Cevap : D) Porphyrios

Açıklama : Porphyrios (Porfiryos), Aristoteles’in Kategoriler kitabına yazdığı giriş niteliğindeki “Isagoge” adlı eserinde; “Cinsler ve türler (tümeller) gerçekte var mıdır, yoksa sadece zihinde midir?” sorusunu sorarak Orta Çağ’ın en büyük tartışması olan “Tümeller Tartışması”nı başlatmıştır.

6. Hume açısından idelerin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ruh
B) Akıl
C) Düşünceler
D) İzlenimler
E) Tanrı

Cevap : D) İzlenimler

Açıklama : David Hume, empirist (deneyci) bir filozoftur. Ona göre zihindeki her şeyin kökeni deneyimdir. Deneyimi ikiye ayırır: Canlı ve güçlü olanlara “İzlenim” (Impression), bunların zihindeki soluk kopyalarına ise “İde” denir. İzlenim olmadan ide olmaz.

7. -Hiçbir şey var olamaz.
-Bir şey var olsa bile kavranamaz.
-Kavransa bile ifade edilemez.
Yukarıdaki görüşleri öne süren Sofist filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Protagoras
B) Gorgias
C) Anaksagoras
D) Anaksimenes
E) Parmenides

Cevap : B) Gorgias

Açıklama : Ünlü Sofist Gorgias, “Doğa ya da Var Olmayan Üzerine” adlı eserinde bu üç ünlü nihilist/şüpheci tezi savunarak varlığın ve bilginin imkanını reddetmiştir.

8. Monadlar kuramını ortaya atan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Descartes
B) Berkeley
C) Locke
D) Hume
E) Leibniz

Cevap : E) Leibniz

Açıklama : Gottfried Wilhelm Leibniz, evrenin “Monad” adını verdiği, bölünemez, ruhsal ve enerjik atomlardan oluştuğunu savunur. Bu görüşe “Monadoloji” denir.

9. Descartes’ın felsefesindeki üç töz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Düşünen töz, cisimsel töz, Tanrı tözü
B) İnsan tözü, hayvan tözü, bitki tözü
C) Evrensel töz, doğa tözü, dil tözü
D) Cins tözü, tür tözü, evren tözü
E) Ruh tözü, akılsal töz, deneyimsel töz

Cevap : A) Düşünen töz, cisimsel töz, Tanrı tözü

Açıklama : Descartes tözleri ikiye ayırır:
1. Sonsuz Töz: Tanrı (Kendi kendine var olan).
2. Sonlu Tözler:
a) Ruh (Düşünen Töz – Res Cogitans)
b) Madde (Yer Kaplayan Töz – Res Extensa)

10. I. İdeler zihinde bulunur.
II. Nitelikler cisimlerdedir.
III. Üç bilgi derecesi vardır.
IV. İki bilgi derecesi vardır.
John Locke’un felsefesi uyarınca yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız IV
B) II ve III
C) Yalnız II
D) I, II ve III
E) I, II ve IV

Cevap : D) I, II ve III

Açıklama : John Locke’a göre ideler zihindedir (I). Nitelikler (Birincil ve İkincil) cisimlerin sahip olduğu güçlerdir (II). Locke, bilgiyi Sezgisel, Kanıtlamalı ve Duyusal olmak üzere üç dereceye ayırır (III). Dolayısıyla I, II ve III doğrudur.

11. Aristoteles’in mantık külliyatını bir bütün olarak ilk defa İslam dünyasına tanıtan ve öğreten, ikinci öğretmen olarak anılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn Sina
B) İbn Rüşd
C) Zekeriya er-Razi
D) İbnü’r Ravendi
E) Farabi

Cevap : E) Farabi

Açıklama : Farabi, Aristo’nun (İlk Öğretmen) eserlerini ve mantığını İslam dünyasına en iyi şekilde şerh edip tanıttığı için “Muallim-i Sani” yani “İkinci Öğretmen” unvanıyla anılır.

12. Aşağıdakilerden hangisi “characteristica universalis”in özelliklerinden değildir?

A) Bilimsel bir sistem olma
B) Toplumsal bir yapı olma
C) Uluslararası bir dil olma
D) Keşifler için araç olma
E) Kanıtlama yöntemi olma

Cevap : B) Toplumsal bir yapı olma

Açıklama : Leibniz’in projesi olan “Characteristica Universalis”, düşünceleri matematiksel sembollerle ifade edebilen evrensel bir yapay dil ve mantık sistemidir. Bilimsel ve mantıksal bir araçtır; sosyolojik veya “toplumsal bir yapı” değildir.

13. Tüm uygarlık değerlerine karşı çıkmayı felsefi bir tutum olarak gören Helenistik dönem okulu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Köpeksiler
B) Platoncular
C) Pythagorasçılar
D) Stoacılar
E) Sofistler

Cevap : A) Köpeksiler

Açıklama : Kinizm (Köpeksilik) okulu (temsilcisi Diyojen), uygarlığın getirdiği mülkiyet, ahlak kuralları, konfor ve sosyal statü gibi değerleri reddeder. Doğaya uygun, sade ve bağımsız bir yaşamı savunurlar.

14. Platon idealar ile şeyler arasındaki ilişkiyi ne türden bir ilişki olarak tanımlamaktadır?

A) Yer alma
B) Şekil alma
C) Ayrık olma
D) Zaman alma
E) Pay alma

Cevap : E) Pay alma

Açıklama : Platon’a göre duyusal dünyadaki nesneler (şeyler), gerçek varlıklar olan İdealar’dan “Pay Alarak” (Methexis) var olurlar. Örneğin güzel bir çiçek, “Güzellik İdeası”ndan pay aldığı için güzeldir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir Dehriyye filozofudur?

A) El Kindi
B) Cabir Hayyan
C) Zekeriya er-Razi
D) Farabi
E) İbnü’r Ravendi

Cevap : E) İbnü’r Ravendi

Açıklama : İslam felsefesi tarihinde “Dehriyye” akımı, materyalist ve ateist görüşleri temsil eder. Yaratıcıyı ve peygamberliği reddeden, evrenin ezeli olduğunu savunan İbnü’r Ravendi bu akımın en bilinen ismidir.

16. Locke açısından aşağıdaki edimlerden hangisi bileşik ideleri meydana getirmez?

A) Duyusal edimler
B) Olağan bağlama edimi
C) Yan yanalık edimi
D) Zihinsel edimler
E) Soyutlama edimi

Cevap : A) Duyusal edimler

Açıklama : Locke’a göre zihin, “Basit İdeleri” duyular (duyusal edimler) yoluyla pasif olarak alır. Ancak “Bileşik İdeler”, zihnin bu basit ideleri birleştirme, karşılaştırma ve soyutlama gibi aktif zihinsel edimleriyle üretilir. Duyusal edimler sadece hammaddeyi (basit ideleri) sağlar, bileşik ideyi oluşturmaz.

17. Locke’a göre birincil nitelikler nesnede, ikincil nitelikler ise öznededir. Berkeley birincil nitelikler ile ikincil nitelikler ayrımını hangi gerekçeyle geçerli saymaz?

A) Özneden bağımsız nitelik olamaz.
B) İki tür nitelik de nesnededir.
C) İkincil nitelikler öznede olamaz.
D) Nitelikler matematikseldir.
E) Özne nitelikleri kavrayamaz.

Cevap : A) Özneden bağımsız nitelik olamaz.

Açıklama : Berkeley, Locke’un ayrımına karşı çıkar. Ona göre bir nesnenin şeklini (birincil nitelik) renginden (ikincil nitelik) soyutlayarak düşünmek imkansızdır. Tüm nitelikler algılayana (özneye) bağlıdır. Nesnelerin özneden bağımsız, kendi başlarına var olan nitelikleri yoktur.

18. Hume açısından izlenimlerin idelere dönüşmesi ….. aracılığıyla gerçekleşir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) tanrı
B) düşünüş
C) imgelem ve bellek
D) deneyimler
E) akıl

Cevap : C) imgelem ve bellek

Açıklama : Hume’a göre canlı “İzlenimler”, zamanla canlılığını yitirerek “İdelere” dönüşür. Bu süreçte izlenimleri saklayan Bellek (Hafıza) ve onları birleştirip dönüştüren İmgelem (Hayal Gücü) rol oynar.

19. Aşağıdakilerden hangisi Sokrates’in insan anlayışına uygundur?

A) İnsan insanın kurdudur.
B) İnsan akıllı hayvandır.
C) İnsan ahlaki olarak yetkinliğe ulaşabilir.
D) İnsan toplumsal bir varlıktır.
E) İnsan sorgulamadan yaşar.

Cevap : C) İnsan ahlaki olarak yetkinliğe ulaşabilir.

Açıklama : Sokrates’in felsefesinin merkezinde “Erdem” ve “Bilgi” vardır. Ona göre “Sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez.” İnsan, kendini bilerek ve sorgulayarak, doğru bilgiye ulaşarak ahlaki yetkinliğe (arete) erişebilir.

20. Tümellerin insan zihninden bağımsız şekilde varolduğu görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adcılık
B) Görüselcilik
C) Gerçekçilik
D) Epikurosçuluk
E) Varoluşçuluk

Cevap : C) Gerçekçilik

Açıklama : Tümeller Tartışması’nda;
– Kavram Realizmi (Gerçekçilik): Tümellerin (örneğin “İnsanlık” kavramının) zihinden bağımsız, gerçek varlıklar olduğunu savunur.
– Nominalizm (Adcılık): Tümellerin sadece birer isimden ibaret olduğunu savunur.
– Konseptüalizm (Kavramcılık): Tümellerin zihinde kavram olarak var olduğunu savunur.