Klasik Mantık 2025-2026 Final Soruları

Kıyasın Yapısı ve Temel Elemanları

Klasik mantığın (Aristoteles mantığı) merkezinde yer alan kıyas (syllogism), öncül adı verilen önermelerden zorunlu bir sonuç çıkarma işlemidir. Bir çıkarımın basit kategorik kıyas adını alabilmesi için üç terimden (Büyük, Küçük ve Orta terim) ve üç önermeden (Büyük öncül, Küçük öncül ve Sonuç) oluşması gerekir. Birinci öncül (Büyük Öncül), mutlaka büyük terim (yüklem) ve orta terimi içermelidir. Orta Terim (M), her iki öncülde de tekrar eden ancak sonuç önermesinde asla yer almayan köprü görevindeki terimdir. Örneğin “Bütün tavşanlar beyazdır” ve “Bütün tavşanlar havuç yer” öncüllerinde “tavşan” orta terimdir.

Terimlerin Dağıtıcılığı ve Euler Diyagramları

Önermelerdeki terimlerin kaplamlarıyla (tüm üyeleriyle) ilgili olup olmamasına dağıtıcılık denir. Tümel olumlu (A) önermelerde sadece özne dağıtılmışken, tümel olumsuz (E) önermelerde hem özne hem yüklem dağıtılmıştır. Tikel olumlu (I) önermelerde (Örn: “Bazı öğrenciler çalışkandır”) ne özne ne de yüklem dağıtılmamıştır. Bu ilişkilerin görselleştirilmesinde Euler Şemaları kullanılır. Özellikle “Bazı S’ler P değildir” (Tikel Olumsuz – O) önermesi, mantıksal belirsizlikler nedeniyle Euler diyagramlarında 3 farklı olasılıkla temsil edilir; bu da konunun en teknik kısımlarından biridir.

Kıyasın Şekilleri ve Geçerli Modlar

Orta terimin öncüllerdeki konumuna göre kıyaslar 4 farklı şekle ayrılır. Toplamda 19 geçerli kıyas modu bulunurken, bunlardan 5 tanesi zayıf kıyas (subaltern moods) olarak adlandırılır. Zayıf kıyaslar, öncüllerden tümel bir sonuç çıkabilecekken tikel bir sonucun çıkarıldığı durumlardır (Barbari, Celaront gibi). 3. Şekil’de orta terim her iki öncülde de özne konumundadır ve AAI modu bu grupta Darapti adını alır. Kıyasların birincil (şartlı olmayan) formlara dönüştürülmesine indirgeme denir; örneğin 3. Şekil’deki Ferison modu, 1. Şekil’deki Ferio moduna indirgenir.

Mantıksal Yanlışlar (Safsatalar)

Mantıkta hatalı akıl yürütmeler “Formel” ve “Formel Olmayan” yanlışlar olarak ikiye ayrılır. Bölme (Division) yanlışı, bütün için doğru olan bir özelliğin parçalar için de otomatikman doğru kabul edilmesidir (Piyanistin tanınmış olmasından eserlerinin mükemmel olduğu sonucuna varılması gibi). Petitio Principii (Döngüsellik) ise sonucun zaten öncüllerin içinde bir kanıt gibi varsayılması hatasıdır. Yeterli bilgi sahibi olmadan bir şeyin aksinin ispatlanamadığı için doğru/yanlış kabul edilmesi ise Argumentum ad ignorantia (Bilmeme argümanı) olarak adlandırılır.

Hipotetik Kıyaslar ve Terim Türleri

Hipotetik (Koşullu) kıyaslar, büyük öncülün “ise” eklemiyle kurulduğu yapılardır. Burada ikinci öncül, ilk öncülün bileşenlerini tasdik eder veya değiller; sonuç da bu duruma göre şekillenir. Terimler ise varlıklarla ilişkisine göre sınıflandırılır. Somut terimler (İnsan, Sanatkar) doğrudan nesnelere işaret ederken, soyut terimler (Üçgenlik, İnsanlık) varlıktan soyutlanan nitelikleri ifade eder. Ayrıca “Kap” gibi hem isim hem fiil olarak kullanılabilen kelimeler mantıkta çok anlamlı terimler kategorisinde değerlendirilir.

1. “Bir A piyanisti çok tanınmıştır, o hâlde bütün eserleri mükemmeldir.” yargısı hangi tür yanlışlık özelliği taşır?

A) Çok anlamlılık
B) Döngüsellik
C) Kaypaklık
D) Aksan
E) Bölme

Cevap : E) Bölme

Açıklama :

2. Bir çıkarımın basit kategorik kıyas adını alabilmesi için aşağıdaki kurallardan hangisi gerçekleşmiş olmalıdır?

A) İkinci öncülün orta terim ve büyük öncülden oluşması gerekir.
B) Orta terim sonuçta da geçmelidir.
C) Küçük terimin sonuç önermesinde yer almaması gerekir.
D) Birinci öncülün büyük terim ve orta terimden oluşması gerekir.
E) İki öncül ve iki sonuçtan oluşmalıdır.

Cevap : D) Birinci öncülün büyük terim ve orta terimden oluşması gerekir.

Açıklama : Basit kategorik kıyasta;
1. Öncül (Büyük Öncül): Büyük Terim (P) ve Orta Terim (M)’den oluşur.
2. Öncül (Küçük Öncül): Küçük Terim (S) ve Orta Terim (M)’den oluşur.
Sonuç: Küçük Terim (S) ve Büyük Terim (P)’den oluşur. Orta terim sonuçta yer almaz.

3. Aşağıdaki ifadelerden hangisinde özne yükleme tam olarak dağıtılmıştır?

A) Bazı kalemler beyaz değildir.
B) Suyun bir kısmını içti.
C) Bir kısım öğrenciler okula gelmedi.
D) Bazı balıklar karada yaşar.
E) Tüm balıklar yüzer.

Cevap : E) Tüm balıklar yüzer.

Açıklama : Terimlerin dağıtıcılığı konusunda kural şudur:
– Tümel Olumlu (A): Sadece Özne dağıtılmıştır. (Tüm balıklar…)
– Tümel Olumsuz (E): Hem Özne hem Yüklem dağıtılmıştır.
– Tikel Olumlu (I): Hiçbiri dağıtılmamıştır.
– Tikel Olumsuz (O): Sadece Yüklem dağıtılmıştır.
Soruda “Özne yükleme dağıtılmıştır” ifadesi A tipi önermeyi (E şıkkı) işaret eder.

4. “Bazı hayvanlar memeli değildir.” önermesinin Euler şemalarıyla gösterimi için gerekli olan diyagram adedi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 2
B) 5
C) 1
D) 4
E) 3

Cevap : E) 3

Açıklama : “Bazı S’ler P değildir” (Tikel Olumsuz – O) önermesi Euler diyagramlarında belirsizlik içerdiği için 3 farklı ihtimalle gösterilir:
1. Kesişim kümesi (Bazıları değildir, bazıları öyledir).
2. Ayrık kümeler (Hiçbiri değildir – bu durumda bazıları da değildir şartı sağlanır).
3. P kümesinin S’nin alt kümesi olması (S, P’yi kapsar; dışarıda kalan S’ler P değildir).

5. Bütün tavşanlar beyazdır.
Bütün tavşanlar havuç yer.
Bütün beyazlar havuç yer.
Yukarıda yer verilen kıyasta orta terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Havuç yemek
B) Beyaz
C) Bütün
D) Tavşan
E) Havuç

Cevap : D) Tavşan

Açıklama : Orta Terim (M), her iki öncülde de tekrar eden ancak sonuç önermesinde bulunmayan terimdir. Burada “Tavşanlar” her iki öncülde geçmekte ve sonuçta yer almamaktadır.

6. Kaç tane zayıf kıyas vardır?

A) 5
B) 3
C) 2
D) 4
E) 6

Cevap : A) 5

Açıklama : Geçerli 19 kıyas modu vardır. Bunlardan 5 tanesi “Zayıf Mod” (Subaltern Moods) olarak adlandırılır. Bunlar, evrensel bir sonuç çıkarılabilecekken tikel sonuç çıkarılan modlardır (Örn: Barbari, Celaront, Cesaro, Camestros, Calemos).

7. MaP
MaS
SıP
Yukarıdaki kıyasın adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Disamis
B) Datisi
C) Darapti
D) Barbari
E) Darii

Cevap : C) Darapti

Açıklama :
– Orta terim (M) her iki öncülde de öznedir (3. Şekil).
– Öncüller: A (Tümel Olumlu), A (Tümel Olumlu).
– Sonuç: I (Tikel Olumlu).
AAI modu 3. Şekilde Darapti adını alır.

8. Aşağıdaki formel-olmayan yanlışlıklardan hangisi yeterince tanımadan verilen ispattır?

A) Argumentum ad misericordiam
B) Ignoratio elenchi
C) Argumentum ad ignorantia
D) Argumentum ad baculum
E) Non causa pro causa

Cevap : C) Argumentum ad ignorantia

Açıklama :

9. I. Öncüllerden biri mutlaka tümel olmalıdır.
II. Öncüllerden en az biri olumlu olmalıdır.
III. Öncüllerden biri olumlu ise sonuç da olumlu olmalıdır.
IV. Öncüllerden biri olumsuz ise sonuç olumsuz olmalıdır.
Bir kıyasta yukarıdaki ifadelerden hangisi veya hangileri yanlıştır?

A) Yalnız III
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) I ve IV
E) II ve IV

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama : Kıyas kurallarına göre:
– İki tikelden sonuç çıkmaz (Biri tümel olmalı – I Doğru).
– İki olumsuzdan sonuç çıkmaz (Biri olumlu olmalı – II Doğru).
– Sonuç zayıf olana (olumsuza veya tikele) tabi olur (IV Doğru).
– III Yanlıştır: Öncüllerden biri olumlu, diğeri olumsuz ise sonuç “olumsuz” olmalıdır. Biri olumlu diye sonuç olumlu olmak zorunda değildir.

10. Aşağıdakilerden hangisi I. kalıptan bir kıyas değildir?

A) Ferio
B) Cearent (Celarent)
C) Cesare
D) Barbari
E) Barbara

Cevap : C) Cesare

Açıklama : 1. Şekil (Kalıp) modları: Barbara, Celarent, Darii, Ferio (ve zayıf modları Barbari, Celaront). Cesare ise 2. Şekil’e ait bir kıyas modudur.

11. A. Bütün çiçekler güzeldir.
B. Bütün güzel kokan bitkiler çiçektir.
C. Bütün güzel kokan bitkiler güzeldir.
D. Bütün bitkiler güzel kokar.
E. Hiçbir bitki güzel kokmaz.
Yukarıdaki önermelerden hangisi geçerli bir kıyasta sonuç önermesi konumunda bulunmaz?

A) A
B) D
C) B
D) C
E) E

Cevap : E) E

Açıklama :

12. “Bazı öğrenciler çalışkandır.” önermesi klasik mantıkta aşağıdakilerden hangisiyle sembolize edilir?

A) Pos
B) Sıp
C) Pas
D) Sep
E) Sap

Cevap : B) Sıp

Açıklama :
– Tümel Olumlu: SaP
– Tümel Olumsuz: SeP
– Tikel Olumlu: SıP (“Bazı S’ler P’dir”)
– Tikel Olumsuz: SoP

13. Aşağıdakilerden hangisi formel olmayan yanlışlardan biri olan döngüselliğin sonucudur?

A) Petitio principii
B) Fallacia plurium interogationum
C) Non sequitur
D) Non causa pro causa
E) Ignoratio elenchi

Cevap : A) Petitio principii

Açıklama : Petitio principii (İspat edilmemiş kanıta dayanma / Döngüsel akıl yürütme), sonucun zaten öncüllerin içinde gizlice varsayıldığı hatadır (Kısır döngü).

14. I. İlk öncül “ise” eklemiyle birbirine bağlanmıştır.
II. İkinci öncülün ise ilk öncülün bileşenlerini tasdik etmesi veya değillemesi söz konusudur.
III. Sonuç ifadesi ise ikinci öncüle bağlı olarak ilk öncülün bileşenlerini tasdik eder veya değiller.
IV. Birinci öncül ve ikinci öncül aynı olmalıdır.
Hipotetik kıyas ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnız I
D) I, II ve III
E) II, III ve IV

Cevap : D) I, II ve III

Açıklama : Hipotetik (Koşullu) kıyaslarda büyük öncül “ise” ile kurulur (I). İkinci öncül koşulu ya doğrular ya yanlışlar (II). Sonuç buna göre çıkar (III). Ancak birinci ve ikinci öncülün “aynı” olması gerekmez (IV Yanlış).

15. Aşağıdakilerden hangisi soyut bir terimdir?

A) Sanatkâr
B) Üçgenlik
C) İnsanlar
D) Müzeler
E) Hükümet

Cevap : B) Üçgenlik

Açıklama : Somut terimler bir nesneye veya varlığa işaret ederken (İnsan, Müze, Sanatkâr), soyut terimler bir oluş tarzını veya niteliği varlıktan soyutlayarak ifade eder. “Üçgen” somuttur (bir şekildir), “Üçgenlik” ise o şeklin soyut niteliğidir.

16. Bazı çeşmeler akmaz.
Tüm çeşmelerde musluk bulunur.
Bazı musluk bulunan şeyler akar.
Yukarıdaki kıyasta büyük terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bazı
B) Musluk
C) Akar
D) Çeşme
E) Tüm

Cevap : C) Akar

Açıklama : Kıyasta terimler şöyledir:
– Küçük Terim (S): Sonucun öznesi (Musluk bulunan şeyler).
– Büyük Terim (P): Sonucun yüklemi (Akar).
– Orta Terim (M): Öncüllerde tekrar eden (Çeşme).

17. Hiçbir rastlantı zorunlu hareket değildir.
Tüm doğa olayları zorunlu hareket eder.
Bazı doğa olayları rastlantı değildir.
Yukarıda verilen kıyasın formu aşağıdakilerden hangisidir?

A) 4eMMa4o
B) 1aMMa1o
C) MellaMo
D) 2eM2aMo
E) 3eM3aMo

Cevap : D) 2eM2aMo

Açıklama :
– Büyük Öncül: Hiçbir P (Rastlantı), M (Zorunlu hareket) değildir. (E)
– Küçük Öncül: Tüm S (Doğa olayları), M (Zorunlu hareket)’dir. (A)
– Sonuç: Bazı S, P değildir. (O)
– Orta terim (M) her iki öncülde de yüklem durumundadır. Bu 2. Şekildir. Kodlaması 2. Şekil E-A-O (Cesare/Festino) yapısına uyar.

18. Ferison’un şifre harflere göre indirgenebileceği kıyas aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ferio
B) Datisi
C) Camenes
D) Cesare
E) Disamis

Cevap : A) Ferio

Açıklama : Kıyasların indirgenmesinde baş harfler önemlidir. Ferison (3. Şekil), 1. Şekil’deki Ferio’ya indirgenir.

19. Aşağıdakilerin hangisinde özne ve yüklem dağıtılmamıştır?

A) Bazı felsefi dizgeler metafizik değildir. (O – Yüklem dağıtık)
B) Bazı felsefi dizgeler metafiziktir. (I – Hiçbiri dağıtık değil)
C) Her tür metafizik bir felsefi dizge içerir. (A – Özne dağıtık)
D) Bütün felsefi dizgeler metafiziktir. (A – Özne dağıtık)
E) Hiçbir felsefi dizge metafizik değildir. (E – İkisi de dağıtık)

Cevap : B) Bazı felsefi dizgeler metafiziktir.

Açıklama : Tikel Olumlu (I) önermelerde (Bazı S’ler P’dir), ne özne ne de yüklem tam kaplamıyla (bütün üyeleriyle) ele alınmaz. Bu nedenle her ikisi de dağıtılmamıştır.

20. Aşağıdakilerden hangisi çok anlamlı bir terimdir?

A) Oku
B) Kap
C) Çalış
D) Koş
E) Sev

Cevap : B) Kap

Açıklama : “Kap” kelimesi eş sesli (sesteş) ve çok anlamlıdır.
1. İsim olarak: İçine bir şey konulan araç (kavanoz, tencere vb.).
2. Fiil olarak: Kapmak eylemi (yakalamak).
Diğer seçenekler (Oku, Çalış, Koş, Sev) sadece emir kipindeki fiillerdir, yaygın bir isim anlamları yoktur (Yüz kelimesi olsaydı o da çok anlamlı olurdu).